1. Í dag hefðu allar aðstæður þjóðarbúsins verið ólíkt betri [ef peningastjórn hefði ekki verið glórulaus] – og þjóðargjaldþrot ekki í myndinni. (Gunnar Tómasson, Glórulaus peningastjórn, Fréttablaðið, 14. marz 2009.)

2. Steingrímur talaði um að strax í kjölfar hrunsins hafi margir velt því fyrir sér hvenær Ísland yrði gjaldþrota en að þær raddir væru þagnaðar. (DV, 22. febrúar 2013.)

3. Viðskiptaafgangur næstu ára mun ekki duga til að fjármagna samningsbundnar afborganir erlendra lána. (Viðsk.blaðið, 30. apríl 2013.)

Með öðrum orðum, þjóðargjaldþrot er í myndinni.

4. Loforð um að krónueignir kröfuhafa verði notaðir í hundruð milljarða skuldaleiðréttingar veikja samningsstöðu Íslands […]  Þetta kom fram í umræðum forystumanna flokkanna í Sjónvarpinu í gærkvöld. […] Framsóknarmenn hafa talað fyrir því að krónueignir erlendra aðila verði nýttar til að leiðrétta skuldir heimilanna. (Smugan, 10. apríl 2013.)

5. Raunvirði ráðstöfunarfjár ríkissjóðs eykst ekki við eftirgjöf erlendra aðila á óvirkum krónueignum sínum. (Peningahagfræði 101.)

Með öðrum orðum, glórulaus peningastjórn er í myndinni.

6. Sigmundur Davíð [sagði að] sjálfstæðismenn hefðu fallist á að ræða málin á grundvelli þeirra tillagna sem framsóknarmenn hefðu lagt fram. (Mbl.is, 5. maí 2013.)

7. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, segist ekki sjá að erfitt verði að ná saman um neitt í viðræðum við Framsóknarflokkinn um myndun nýrrar ríkisstjórnar. (RÚV, 5. maí, 2013.)

Með öðrum orðum, glórulaus ríkisstjórn XB og XD er í myndinni.

Í umræðuþætti á Stöð2 í gær lét Sigmundur Davíð Gunnlaugsson að því liggja að gagnrýni mín á tillögu XB um leiðréttingu á heimilisskuldum sem „endemis rugl“ byggðist á pólitískri hentistefnu þar sem ég væri í framboði í kosningunum á morgun.

„Hann á auðvitað rétt á því að beita sér í sinni pólitík,” bætti hann við.

Hér er um skipulega hagræðingu á staðreyndum að ræða.

1. Ég er ekki í framboði.
2. Ég tala ekki gegn betri vitund um hagfræðileg málefni.
3. Ég hef gagnrýnt glórulausa peningahagfræði um langt árabil.

I skoðanaskiptum við forystumann í Hagsmunasamtökum heimilanna fyrr í dag vegna málsins setti ég fram eftirfarandi samantekt um viðfangsefnið:

Ef markmiðið er að leiðrétta húsnæðisskuldir þannig að greiðslubyrði vegna þess lendi ekki á ríkissjóði/almenningi þá er um þrjá kosti að velja.

1. Að láta lánveitendur borga brúsann.
2. Að leggja skatt á gjaldeyriseignir þrotabúanna.
3. Að skipta út peningum í umferð fyrir nýkrónur að hætti Vestur-Þjóðverja eftir síðari heimsstyrjöld.

Síðastnefnda leiðin myndi væntanlega kosta Sigmund Davíð og Bjarna Ben dágóðan skilding og lánastofnanir/lífeyrissjóðir munu njóta stuðnings XB og XD í andstöðu gegn fyrstu leiðinni. Eftir stendur því leið 2 – að leggja skatt á gjaldeyriseignir þrotabúanna.

Markmið mitt með skrifum um hugmyndir XB hefur miðað að því einu að sýna fram á að þær ganga ekki upp – og sýna þannig að ekki verður um villst að Efnahagsteymi XB er ekki í stakk búið til að takast á við skuldavanda heimila og þjóðarbús á næsta kjörtímabili.

Tveir pennar á eyjan.is, þau Stefán Ólafsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir, deila um hugmyndir XB um leiðréttingu á skuldastöðu heimilanna með krónueignum úr vasa erlendra kröfuhafa í þrotabú Glitnis og Kaupþings.

Þar sem ég tel hugmyndir XB vera RUGL þá vil ég leggja orð í belg og útskýra þær peningafræðilegu forsendur sem endurspeglast óbeint í umsögn minni, en ættu að vera ljósar öllum sem hafa hugleitt málið.

Forsendurnar má setja fram í stuttu máli sem hér segir:

1. Allar krónueignir kröfuhafanna eru bókhaldsstærðir en ekki raunstærðir (t.d. gull).
2. Í bókhaldsstærðunum býr óvirkur kaupmáttur en ekkert raunvirði.
3. Krónueign kröfuhafanna er 400 ma. af ríkisskuldabréfum og reiðufé.
4. Framsal til ríkisins á 300 ma. myndi lækka hreina skuldastöðu ríkisins um 300 ma.
5. Heimilisskuldir eru bókhaldsstærðir hjá lánastofnunum.
6. Lækkun heimilisskulda um 300 ma. fer fram með millifærslu af bókhaldsstærðum.
7. Við millifærsluna hækkar hrein skuldastaða ríkisins um 300 ma.
8. Í bókhaldi lánastofnana verður engin breyting á hreinni eignastöðu við millifærsluna.
9. Millifærslan gerir óvirkan kaupmátt virkan til hagsbóta fyrir skuldsett heimili.
10. En ríkið er jafn skuldsett eftir sem áður.
11. Að öllu öðru óbreyttu hefur virkur kaupmáttur lánastofnana aukist um 300 ma.
12. Aukning virks kaupmáttar (peninga í umferð) um 300 ma. er verðbólguhvati.
13. Aukning virks kaupmáttar um 300 ma. yfir 20 ár dreifir verðbólguhvatanum.
14. reifingin verður í mynd 300 milljarða ríkisskuldabréfs sem greiðist á 20 árum.
15. Almenningur ber kostnaðinn af leiðréttingu heimilisskulda í báðum tilfellum.

Hugmyndir XB um leiðréttingu heimilisskulda með krónueignum úr vasa erlendra kröfuhafa samræmist ekki niðurstöðunni í lið 15.

I.

Ég bið forláts á enn einu skrifi um viðfangsefnið.

En fyrirheit XB um hundruð milljarða lækkun á húsnæðislánum öllum að kostnaðarlausu nema kröfuhöfum þrotabúa Glitnis og Kaupþings er – afsakið orðbragðið – slíkt endemis rugl að ég get ekki átt það við samvizku mína að þegja og láta sem allt sé með felldu.

II.

Össur Skarphéðinsson, utanríkisráðherra, og Frosti Sigurjónsson, helzti hugmyndamsmiður XB í efnahagsmálum, hafa fjallað um fyrirheit XB í skrifum á eyjan.is. Össur lagði 10 spurninga um það fyrir Frosta, sem svaraði þeim skýrt og skilmerkilega.

Í morgun lagði Össur skilning í einn þátt málsins sem Frosti leiðrétti um hæl.

Í frétt eyjunnar.is af leiðréttingunni* segir m.a.:

Frosti segir að með þessu sé átt við að skuldarar fái leiðréttingu sinna lána strax. Hins vegar taki ríkið á sig þá upphæð sem afskrifuð er í formi skulda við lánastofnanir. Ríkið muni svo greiða lánastofnunum t…il baka með hóflegum vöxtum á næstu 20 árum eða svo, allt eftir því hvernig samkomulagið við lánastofnanir hljóðar. Frosti segir að þetta tryggi að peningarnir sem losna við leiðréttinguna streymi ekki út í hagkerfið.

III.

Líkt og hendi væri veifað hafa kröfuhafar þrotabúa Glitnis og Kaupþings horfið út úr myndinni ásamt þeim hundruðum milljarða sem áttu að fjármagna fyrirheit XB.

Þess í stað stendur eftir það eitt að ríkissjóður leggur inn 20 ára skuldabréf sem greiðslu á þeirri lækkun húsnæðislána sem fyrirheitið boðaði.

Það er engu líkara en að Frosti – og, væntanlega – efnahagsteymi Framsóknarflokksins í heild hafi ekki áttað sig á samhengi hlutanna í þessu sambandi.

IV.

Eftirfarandi er umsögn mín um málið, fyrst á eyjan.is og síðan á Facebook:

Hvar koma kröfuhafar og 300 milljarðar þeirra inn í þetta dæmi?

Hvergi.

Hvað varð um þá hlið málsins?

Sú hlið málsins var RUGL frá upphafi.

Er þetta ekki of djúpt í árinnni tekið?

Nei – sjá blogg-færslu mína á eyjan.is: XB býður – Börnin borga.

V.

Einn félaga minna í Lýðræðisvaktinni hafði þetta að segja um skyld málefni:

„Ég vil benda á að í umræðum í Silfri Egils á sunnudaginn var því spáð að Vaktin myndi bæta við sig og fara yfir 5% á lokasprettinum vegna þeirrar tilhneigingar kjósenda að leita í öryggið þegar komið er í kjörklefann.

Þetta töldu umræðumenn að myndi gerast vegna þess að við værum með tiltölulega þekkt og traustvekjandi fólk í efstu sætunum á okkar listum. Svo þeir sem vildu síður velja gömlu flokkana myndu treysta þessum flokki betur en öðrum nýjum flokkum.”

VI.

Efnahagsmálin verða mál málanna á næsta kjörtímabili.

Nk. laugardag munu kjósendur ákveða hverjum sé treystandi í þeim efnum.

Stefnuskrá XB segir Framsóknarflokkinn vera „frjálslyndan, umbótasinnaðan rökhyggjuflokk.”

Í upphafi lýsingar á stefnu XB segir síðan:

Við viljum …

… að svigrúm sem skapast við uppgjör þrotabúa bankanna verði nýtt til að leiðrétta stökkbreytt verðtryggð húsnæðislán. Ekkert réttlætir að lánþegar sitji einir uppi með afleiðingar stökkbreytingar lána af völdum efnahagshrunsins.

I.

Í viðtali á Bylgjunni/Í Bítið 12. apríl sl. sýndi rökhyggja Boga Ágústssonar, fréttamanns hjá RÚV, sig m.a. í umsögn hans um þetta helzta kosningaloforð XB:

„Ég skil ekki hvernig að mörg hundruð milljarða skuldir geta orðið að ávinningi. Ég bara skil þetta ekki. Ég næ þessu ekki.

[…]

Þetta eru skuldir – ef ég skulda 400 milljónir, og síðan kemur einhver og segir, nei, þú skuldar ekki 400 þú skuldar 100, á ég þá skyndilega 300 milljónir?

Nei. Ég skulda aðeins minna … get ég þá farið út og eytt þessum pening?”

II.

Daginn eftir var Frosti Sigurjónsson í viðtali á Bylgjunni/Í Bítið og var spurður um viðbrögð sín við umsögn Boga.

„Þetta er algengur misskilningur hjá Boga,“ útskýrði Frosti, „hann fer að horfa á kröfurnar í búin en ekki eignir búanna. En eins og þið vitið þá eru það eignir búanna sem þetta snýst um og þær eru taldar vera 2500 milljarðar en kröfurnar eru miklu hærri. Og það er verið að tala um í þessari leið, þessar eignir eru innan gjaldeyrishafta og vogunarsjóðirnir þurfa að gera sér grein fyrir því að þeir þurfa að semja við íslenzk stjórnvöld til þess að komast út með eignirnar. Kröfuhafarnir eiga kröfur í þessar eignir [og þótt þeir þurfi að] semja um eftirgjöf eða tilslökun til ríkisins þá myndu þeir græða mjög vel. Þetta snýst um að þeir skilji eftir hérna einhvern skatt eða hluta af þessum ávinningi – samt ekki skattur heldur meira svona leiðrétting.“

III.

Í hverju felst þá „algengur misskilningur” Boga?

Myndi „svigrúm skapast við uppgjör þrotabúa bankanna [sem hægt væri að] nýta  til að leiðrétta stökkbreytt verðtryggð húsnæðislán“ ef kröfuhafar gæfu eftir t.d. 300 milljarða af 400 milljarða krónukröfum sínum?

Frosti lætur að því liggja að svarið sé JÁ – og að rökhyggju Boga sé ábótavant.

IV.

Krónueignir þrotabúa bankanna eru einkum skuldabréf ríkisins og reiðufé og 300 milljarða eftirgjöf kröfuhafa myndi því lækka skuldastöðu ríkissjóðs um 300 milljarða.

Hrein skuldastaða ríkissjóðs er geigvænleg og slík lækkun væri fagnaðarefni.

En hún skapar EKKI „svigrúm til að leiðrétta stökkbreytt verðtryggð húsnæðislán“.

Skuldaleiðrétting úr ríkissjóði myndi því krefjast enn frekari skuldsetningar ríkissjóðs.

Afkomendur hrunkynslóðarinnar myndu síðan borga brúsann..

V.

Með öðrum orðum:

Frosta brást bogalistin en rökhyggja – almenn skynsemi – brást ekki Boga.

VI.

Lýðræðisvaktin telur mjög brýnt að leiðrétta stökkbreytt verðtryggð húsnæðislán.

Ekki með barbabrellum og yfirboðum heldur með almenna skynsemi að leiðarljósi.

VII.

Sbr. umsögn Þorvaldar Gylfasonar á Facebook í gær:

„Lýðræðisvaktin stendur með lögum og rétti. Reynist framkvæmd verðtryggingar ekki standast lög, þurfa lánastofnanir að bæta lántakendum skaðann. Hvað ætli önnur framboð segi um þetta?”

VIII.

Sbr. niðurlagsorð bloggfærslu minnar, Illt er að vera þjófsnautur – Af lögum og ólögum:

Íslands góða nafn, sem var, verður ekki endurheimt með ólögum.

Enda undanskilur sjötta boðorðið ekki löglegan þjófnað.

En hvernig má þá létta óbærilegar húsnæðisskuldir þúsunda heimila?

Einfaldast – og réttlátast – er að hagnýta þau ákvæði ESB/EES réttar sem banna verðtryggingu neytendalána og voru fest í íslenzkan rétt árið 2007:

Lánastofnanir, sem veittu verðtryggð húsnæðislán eftir innleiðingu ákvæða ESB/EES, standa í skuld við lántakendur vegna innheimtu ólöglegra afborgana og verðbóta.

Setning neyðarlaga á grundvelli fullveldisréttar ríkisins um leiðréttingu slíkrar innheimtu af hálfu lánastofnana myndu vissulega skapa erfiðleika fyrir lögbrjótana.

En kynslóðin, sem keyrði Ísland í þrot, myndi færa óbornum kynslóðum dýrmætan arf:

Íslands góða nafn.

Alþingismenn sverja eið að stjórnarskrá Íslands – án undantekninga og undanbragða.

Á vefsíðu Mannréttindaskrifstofu Íslands segir svo um hornstein réttarríkis:

„Í 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarétturinn lýstur friðhelgur. Ákvæðið segir að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Er það þó gert að skilyrði að lagaheimild sé fyrir hendi og að fullt verð komi fyrir. Ákvæði 72. gr. tryggir eiganda fullar bætur við eignarnám og þær skerðingar sem að jafnaði verður til eignarnáms.“

Stjórnarskráin heimilar ekki mismunun eftir þjóðerni eða hentugleika stjórnvalda.

Annað mætti þó lesa úr svörum leiðtoga tveggja stærstu stjórnmálaflokkanna á eyjan.is þann 18. apríl við lykilspurningu kosningabaráttunnar:

Mun þinn flokkur leitast við að semja við erlenda kröfuhafa [um] leiðir til bestu niðurstöðu fyrir íslenskt samfélag?

Bjarni Benediktsson:

„Stutta svarið er já. Lengra svarið er að það er ljóst að það þarf verulegar afskriftir af þessum kröfum og ýtrustu hagsmuna íslensku þjóðarinnar verður gætt við lausn málsins. Í sjálfu sér eru kröfuhafarnir ekki í neinni stöðu til að semja við Íslendinga, nær væri að segja að þeir þyrftu að fella sig við skilyrði sem þeim verða sett.“

Í Icesave deilunni var afstaða brezkra og hollenskra stjórnvalda sú að Íslendinga þyrftu að fella sig við þau skilyrði sem þeim væru sett – og byggðu á lögleysu frá fyrstu tíð.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson:

„Að sjálfsögðu. Framsókn stóð allan tímann fast á hagsmunum Íslands í Icesave deilunni og í samningum við erlenda kröfuhafa er á sama hátt nauðsynlegt að ganga fram af fullri hörku til að verja hagsmuni þjóðarinnar. Erlendu kröfuhöfunum var ljóst frá upphafi að þeir voru að kaupa sig inn í stöðu sem þeir þyrftu að semja sig út úr. Í slíkum viðræðum er það grundvallarhlutverk íslenskra stjórnvalda að taka fast á kröfuhöfunum og setja hagsmuni íslands, heimila og atvinnulífs framar öllu öðru. Sérstaklega er vert að muna að fullveldisréttur ríkisins gerir samningsstöðu Íslands gríðarsterka og þann styrk mun Framsókn nota til fulls ef á þarf að halda. Eina ásættanlega niðurstaðan úr samningum við erlenda kröfuhafa er sú sem leiðir til bestu niðurstöðu fyrir íslenskt samfélag.“

Íslendingar þurftu að semja sig út úr ógöngum í Icesave deilunni þar sem Bretar og Hollendingar gengu fram af fullri hörku og settu meinta hagsmuni sinna þjóða framar öllu öðru.

Framsókn stóð þá jafn fast á hagsmunum þjóðar sinnar og hún stendur núna á því að eignarréttur erlendra kröfuhafa í þrotabú fallinna banka sé að engu hafandi – þar sem annað hentar betur.

Sigmundur Davíð útskýrði nánar hvert gagn mætti hafa af fullveldisrétti ríkisins:

„Íslenska ríkið hefur lagasetningarvaldið og skattlagningarvaldið til að leiða til lykta samninga við erlenda kröfuhafa og taka á snjóhengjunni og stjórnvöldum ber að nýta það vald til fulls svo að besta hugsanlega niðurstaða fáist fyrir Ísland.“

***

Íslands góða nafn, sem var, verður ekki endurheimt með ólögum.

Enda undanskilur sjötta boðorðið ekki löglegan þjófnað.

En hvernig má þá létta óbærilegar húsnæðisskuldir þúsunda heimila?

Einfaldast – og réttlátast – er að hagnýta þau ákvæði ESB/EES réttar sem banna verðtryggingu neytendalána og voru fest í íslenzkan rétt árið 2007:

Lánastofnanir, sem veittu verðtryggð húsnæðislán eftir innleiðingu ákvæða ESB/EES, standa í skuld við lántakendur vegna innheimtu ólöglegra afborgana og verðbóta.

Setning neyðarlaga á grundvelli fullveldisréttar ríkisins um leiðréttingu slíkrar innheimtu af hálfu lánastofnana myndu vissulega skapa erfiðleika fyrir lögbrjótana.

En kynslóðin, sem keyrði Ísland í þrot, myndi færa óbornum kynslóðum dýrmætan arf:

Íslands góða nafn.

I. Fyrr á árinu sat ég fund í Reykjavík þar sem Sigmundur Davið útskýrði hvernig XB ætlaði að leiðrétta skuldastöðu heimilanna (segjum um 200 milljarða):

Í gegnum skattkerfið.

II. Í viðtali við í Silfri Egils 10. febrúar sl. benti Frosti Sigurjónsson á annan valkost ef Ísland innleiddi nýtt peningakerfi sem XB hefur til athugunar:

Seðlabanki Íslands gæti fjármagnað 250-300 milljarða.

III. Þann 27. apríl sl. birti Viðskiptablaðið viðtal við Frosta.

Aðspurður um fjármögnun á leiðréttingu húsnæðisskulda svaraði hann:

Skattlagning þrotabúa gömlu bankanna gæti skilað 240 milljörðum.

IV. Þann 5. apríl birti DV viðtal við Vigdísi Hauksdóttur.

Í samantekt DV á viðtalinu segir m.a.:

Aðspurð segir hún að sérstakt efnahagsteymi innan Framsóknarflokksins hafi farið yfir og mótað þær tillögur sem flokkurinn leggi nú fram í efnahagsmálum. Það sé því fjarstæða að tillögur flokksins séu óraunhæfar og settar fram án þess að hafa verið vel ígrundaðar, líkt og sumir hafa haldið fram að undanförnu. Að mati Vigdísar eru þetta því mjög vel útpældar og vel skoðaðar hugmyndir sem flokkurinn leggur nú fram.

Ofangreindir valkostir eru því vel ígrundaðir, vel útpældir og vel skoðaðir.

V. Það er því ekki allt sem sýnist með tal XB út og suður um fjármögnun afskrifta húsnæðisskulda.

Efnahagsteymi XB hefur augljóslega hannað vel ígrundað og vel útpælt trompspil XB í kosningabaráttunni:

Afskrift húsnæðisskulda um e.t.v. 200 + 300 + 240 = 740 milljarða.

Því enginn þriggja valkostanna útilokar hina tvo.

Nýlega var viðtal við Vigdísi Hauksdóttur í DV um tillögur Framsóknarflokksins í skuldamálum heimilanna. Í samantekt DV á viðtalinu segir m.a.:

Með tillögum sínum vill efnahagsteymi Framsóknarflokksins  hengja bakara fyrir smið – erlenda kröfuhafa í stað innlendra innstæðueigenda (háttvirtra kjósenda).

Í umræðum kvöldsins á RÚV virtist Sigmundur Davíð hala í hálfa með loforð XB um 20% lækkun húsnæðisskulda skattgreiðendum/kjósendum að kostnaðarlausu.

Áður átti að láta erlenda kröfuhafa í þrotabú Glitnis og Kaupþings/eigendur Íslandsbanka og Arion banka bera kostnaðinn.

En nú er Sigmundur Davíð á því að ríkið hafi efni á slíkri niðurfærslu – þótt enn mætti leysa kröfuhafana út með afslætti.

Vandséð er að slíkur afsláttur geti létt hugsanlega byrði skattgreiðenda/kjósenda af 20% niðurfærslu húsnæðisskulda.

Hvers vegna?

Jú, eignir kröfuhafanna/bankanna eru aðallega útistandandi lán, en e.t.v. 20% þeirra er í vanskilum og nafnvirði annarra er bókhaldsfroða.

En jafnframt á Íbúðalánasjóður stóran hluta húsnæðislána sem lífeyrissjóðirnir hafa fjármagnað.

Og 20% afskriftum af lánasafni sjóðsins verður ekki mætt með vanskilalánum/froðu í efnahagsreikningum Íslandsbanka og Arion banka.

Íbúðalánasjóður – ríkissjóður og/eða lífeyrissjóðirnir – myndu því þurfa að bera stóran hluta af 20% afskriftum húsnæðislána í boði XB.

Happalaus peningastjórn er landlæg á landi voru. Haustið 1989 kom ég til Íslands í boði Steingríms Hermannssonar, forsætisráðherra, til viðræðna um efnahagsmál.  Á fundi með ráðherrum nefndi ég m.a. að útlán bankanna hefðu hækkað 35-falt síðasta áratuginn og að svo hefði líka verið áratuginn á undan. Afnám hafta á fjármagnsflutningum til og frá Íslandi var í umræðunni á þessum tíma og taldi ég afnám vera glapræði á meðan útlánaþenslu bankanna væri ekki stjórnað. Ráðherra bankamála maldaði í móinn og sagði tímabært að Ísland tæki upp nútímalegt fyrirkomulag slíkra mála. Innan tíðar gekk það eftir.

Áratug síðar var tekið annað afdrifaríkt skref í nútímaátt með einkavæðingu Búnaðarbankans og Landsbankans. Það með var tendraður kveikjuþráður þeirrar sprengingar sem rústaði hagkerfið í október 2008. Í dag er því haldið fram af talsmönnum nýs peningakerfis á Íslandi, svokallaðs heildarforðakerfis, að hrunið hafi orðið vegna galla í bankakerfinu en ekki vegna ákvarðana stjórnvalda um afnám hafta á fjármagnsflutningum og eftirlitslausrar útlánaþenslu bankakerfisins undir stjórn vanhæfra eigenda.

Hugmyndin um heildarforðakerfi varð til í kreppunni miklu á fjórða áratug síðustu aldar í Bandaríkjunum. Kreppan olli vantrú á ríkjandi efnahagskerfi en  efldi trú á áætlunarbúskap að hætti Sovétríkjanna sem stjórntæki til að útiloka efnahagssveiflur og atvinnuleysi. Þekktasti hagfræðingur tuttugustu aldar, Paul A. Samuelson, lofaði ágæti sovétkerfisins um árabil eftir síðari heimsstyrjöld. Heildarforðakerfið byggir á miðstýringu peningamála sem verður ekki umflúin í áætlunarbúskap að sovézkum hætti.

Stofnandi brezku samtakanna Positive Money, sem boða ágæti heildarforðakerfisins á þeim forsendum sem gert var í kreppunni miklu, flutti nýlega fyrirlestur í Háskóla Íslands. Þar nefndi hann álit lávarðar nokkurs sem telur kreppuna sem skall á 2007 stafa af því að nýsköpun peninga við útlánaþenslu einkabankakerfisins hefði ekki verið „takmörkuð‟ (e. constrained). Fyrirlesarinn taldi álitið styðja boðskap Positive Money, og fullyrti að nú væri það ríkjandi (e. mainstream) skoðun að kreppan væri sprottin af því að „bönkum hefði verið leyft að búa til peninga” (e. allowing banks to create money).

Þetta er ekki rétt.

Í flestum hagkerfum heims er það hlutverk seðlabanka og fjármálaeftirlits að setja nýsköpun peninga af hálfu banka (útlánaþenslu) tilhlýðileg takmörk. Í starfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um langt árabil tók ég þátt í ákvörðun slíkra takmarka, en þau eru einatt lykilatriði í efnahagsáætlunum AGS og aðildarríkja sem glíma við óstöðugleika á fjármálamarkaði og halla á greiðslujöfnuði.

Ef það væri ríkjandi skoðun að ástæða slíkra erfiðleika væri að „bönkum hefði verið leyft að búa til peninga”, þá myndi þess gæta í ráðleggingum AGS til viðkomandi aðildarríkja, en þess sjást engin merki.  En hagræðing staðreynda er í sjálfu sér ekki áfellisdómur yfir boðskap Positive Money sem hlýtur að standa eða falla með kostum eða göllum þeirrar peningahagfræði sem hann byggir á.

Frosti Sigurjónsson, sem þekkir meintar forsendur heildarforðakerfisins, sagði fyrir nokkru að nýir peningar væru í eðli sínu skattur.  Mikilsmetnir hagfræðingar frá James Mill um 1800 til Milton Friedmans á okkar tíð hafa byggt peningahagfræði sína á þessari túlkun.

Hún er rugl.

Nýir peningar í mynd útlána til frumkvöðla og atvinnufyrirtækja fjármagna aðföng – tæki, hráefni og vinnuafl – til nýrrar verðmætasköpunar. Þeir gera sprotafyrirtækjum kleift að umbreytast úr hugmynd í öflugan veruleika, efla atvinnutækifæri, og auka landsframleiðslu og ráðstöfunartekjur heimilanna.

Í markaðshagkerfum verða nýir peningar til við útlán bankakerfisins til lántakenda innan ramma laga og reglna. Það er því á ábyrgð löggjafarvaldsins og eftirlitsaðila ef stjórnendum lánastofnana er leyft að stunda útlánastarfsemi sem þjónar ekki verðmætasköpun í hagkerfinu samhliða fjármálalegu jafnvægi innanlands og viðunandi greiðslu- og skuldastöðu gagnvart útlöndum. Á Íslandi er hins vegar litið á óstöðugleika, verðbólgu og greiðsluhalla við útlönd sem nokkurs konar náttúrulögmál.

Í kosningunum 27. apríl fá Íslendingar tækifæri til að verða sinnar eigin gæfu smiðir. Viðfangsefni næsta kjörtímabils í peningamálum eru risavaxin og flókin, en ef vel tekst til má koma þeim í betra horf.