Nú hafa 248 þúsund manns horft á stiklu á Instagram með Ólafi Ragnari Grímssyni, fyrrverandi forseta Íslands, um Evrópusambandið. Hann nefndi sjö raundæmi, eins og hann kallaði það. Þorsteinn Pálsson reynir nú að svara honum í pistli í DV. Svör Þorsteins eru aðallega kvartanir undan því, að Ólafur Ragnar hafi ekki nefnt ýmislegt, sem Þorsteini er hugleikið. Þau veita þó kærkomið tækifæri til að ræða nánar þessi sjö dæmi.

Fyrsta raundæmið

Ólafur Ragnar hafði bent á, að grannríki okkar eru ekki í Evrópusambandinu, Noregur, Færeyjar, Grænland og Bretland. Það segi sína sögu. Þorsteinn svarar því til, að Ólafur Ragnar sleppi Írlandi, sem sé líka grannríki okkar. Þetta er álitamál, en venjulega hafa löndin fjögur í Norður-Atlantshafi, Noregur, Færeyjar, Grænland og Bretland, verið talin grannríki okkar og þá um leið Kanada og Bandaríkin. Tengslin skipta máli, ekki fjarlægð mæld í kílómetrum. Fyrir rás sögunnar er Írland fjarlægara okkur, þótt svo hafi ekki verið á söguöld. Þorsteinn segir enn fremur, að Færeyjar og Grænland noti danska krónu, sem tengd sé evrunni. Auðvitað hafa Noregur og Bretland, svo að ekki sé minnst á Kanada og Bandaríkin, meiri burði til þess að nota sérstakan gjaldmiðil en Færeyjar og Grænland, en Þorsteinn hefði mátt geta þess, að Danir felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2000 að taka upp evru.

Þorsteinn bætir því við, að efnahagslegur árangur Íslands síðustu þrjá áratugi hafi verið vegna þátttöku Íslands í regluverki Evrópusambandsins. Þetta er rangt. Auðvitað var það Íslendingum hagstætt að fá fullan aðgang að innri markaði Evrópusambandsins. En efnahagslegur árangur Íslands síðustu þrjá áratugi var aðallega vegna umbóta, sem voru óháðar aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu og var raunar að miklu leyti ráðist í fyrir daga þess: skattalækkana, sölu ríkisfyrirtækja, stórfelldri lækkun ríkisskulda, sterku lífeyriskerfi og arðbæru og sjálfbæru kerfi í sjávarútvegi. Hafa má til hliðsjónar, að flestar Evrópuþjóðir búa við lífeyriskerfi, sem ekki er fjármagnað og á eftir að verða þeim þungur baggi, og þær reka fiskveiðar með tapi, en ekki gróða eins og Íslendingar.

Annað raundæmið

Ólafur Ragnar hafði bent á, að Finnland er eina norræna ríkið, sem notar evru. Þorsteinn svarar því til, að Ólafur Ragnar hefði átt að nefna Írland, en þar hafi hagvöxtur verið meiri en á Íslandi, og rekur hann það til evrunnar. En tölur um Írland fela óleiðréttar í sér mælingaskekkju, því að mörg stórfyrirtæki sjá sér hag í að hafa heimilisfesti á Írlandi, án þess að þau reki þar raunverulega starfsemi: Þau fá aðgang að Evrópumarkaðnum; í landinu er töluð alþjóðamálið enska; og skattar á fyrirtæki hafa verið lágir. Þorsteinn hefði mátt geta þess, að háskattalöndin í Evrópu hafa hvað eftir annað reynt að koma í veg fyrir, að Írar noti lága skatta til að laða að sér fyrirtæki. Evrópusambandið hefur til dæmis með ýmsum ráðum meinað Írlandi að lækka tekjuskatt á fyrirtæki niður fyrir 12,5%.

Ég er sammála Þorsteini um, að traustur gjaldmiðill stuðlar að hagvexti, þegar til langs tíma er litið. En hagvöxtur á Írlandi er ekki vegna evrunnar, heldur vegna viðleitni Íra til að laða að sér stórfyrirtæki. Þorsteinn hefði líka mátt nefna, að evran veldur ákveðnum ósveigjanleika, sem leiðir við óskilvirkan vinnumarkað til atvinnuleysis. Til dæmis er atvinnuleysi ungs fólks í Finnlandi og á Spáni 24–25%. Við Íslendingar höfum notað krónuna til að laga okkur að óhagstæðum aðstæðum, til dæmis óraunhæfum kjarasamningum. Það er ef til vill ekki lofsvert, en Þorsteinn á ekki að leyna hinum kostinum: stórauknu atvinnuleysi við upptöku evru.

Þriðja raundæmið

Ólafur Ragnar hafði bent á, að í Evrópusambandinu hefði einna mestur hagvöxtur orðið í Póllandi og Tékklandi, sem ekki notuðu evru. Þorsteinn svarar því til, að hagvöxtur í þessum ríkjum hafi verið vegna aðildar að Evrópusambandinu. Sá sannleikskjarni er í þessu, að hagkvæmni eykst og samkeppni harðnar, þegar markaðir stækka. En að öðru leyti er þetta hæpið. Pólverjar og Tékkar búa að því, að eftir hrun kommúnismans náðu frjálslyndir hagfræðingar völdum í báðum löndunum, Leszek Balcerowicz í Póllandi og Vaclav Klaus í Tékklandi, báðir góðkunningjar mínir. Þeir beittu sér fyrir umbótum, sem hafa skilað miklum árangri.

Þorsteinn hefði átt að sækja ráðstefnu, sem RSE hélt 13. maí síðast liðinn um Evrópumál. Þar kynnti prófessor Sasa Randjelovic frá Serbíu rannsókn, sem hann hefur gert á 25 löndum, sem bjuggu áður fyrr við kommúnisma, en árangur þeirra í efnahagsmálum hefur verið mjög misjafn, líka landa innan Evrópusambandsins. Niðurstaða Randjelovics var, að mestu máli skipti opinber stefnumörkun, en ekki auðlindir eða aðstæður. Hann bar síðan saman Evrópusambandið annars vegar og Ísland hins vegar, og kom þá í ljós, að Ísland stendur Evrópusambandinu framar í þeim atriðum, sem hann taldi lykilatriði um skynsamlega stefnumörkun, skattheimtu, festu í ríkisfjármálum, opinberum skuldum og góðu stofnanaumhverfi. . „Á Íslandi fari saman sterkar stofnanir, agi í ríkisfjármálum, opið hagkerfi og þjóðhagfræðilegur stöðugleiki. Þá sé árangur Íslands til vitnis um það hvernig lítil og opin hagkerfi geti náð góðum árangri með trúverðugri stefnu,“ segir í frétt Morgunblaðsins um erindi Randjelovics.

Fjórða raundæmið

Óalafur Ragnar hafði bent á, að þrjú auðugustu ríki Evrópu, Noregur, Sviss og Ísland, stæðu utan Evrópusambandsins og evrusvæðisins. Þess vegna væru engin tengsl á milli auðsældar og evru. Þorsteinn svarar því til, að Noregur búi að olíu og Sviss að svissneska frankanum, en einnig megi nefna Írland og Lúxemborg, sem noti evru og séu auðug. Það er rétt, að Noregur býr að olíu. En það gerir Venesúela líka, og er það þó orðið eitt fátækasta landið í Rómönsku Ameríku. Auðlindir skipta því aðeins máli, að þær séu skynsamlega nýttar. Það er líka rétt, að Sviss býr að gjaldmiðli sínum. En það er vegna þess, að Svisslendingar hafa fylgt skynsamlegri stefnu í efnahagsmálum svo lengi sem elstu menn muna. Þeim er þess vegna treyst. Þau dæmi, sem Þorsteinn nefnir, Írland og Lúxemborg, eru líka hæpin. Í dæmi Írlands er landsframleiðsla oftalin vegna stórfyrirtækjanna, sem skráð eru í landinu, en stunda þar enga starfsemi, eins og ég gat um hér á undan. Í dæmi Lúxemborgar er landsframleiðsla oftalin vegna þess, að um þriðjungur þeirra, sem starfa í landinu, búa í grannríkjunum, Belgíu, Þýskalandi og Frakklandi. Þetta tvennt vita allir þeir, sem fást við hagmælingar.

Hér gægist fram sú trú Þorsteins, að evran sé allra meina bót. Ég tel evruna athyglisverða tilraun og vona, að sú tilraun takist. Ég minni í því sambandi á, að Norðurlönd voru í myntbandalagi frá 1873 til 1914. Krónur þeirra voru jafngildar og allar gjaldgengar í aðildarlöndunum þremur, Danmörku, Svíþjóð og Noregi. (Ísland var með eigin krónu, sem var jafngild danskri.) Þetta bandalag reyndist vel, enda voru norrænu krónurnar á gullfæti. Menn gátu hvenær sem er skipt seðlum sínum fyrir gull. En evran er á pappírsfæti. Ekkert heldur henni uppi. Þegar ég ræddi þetta á sínum tíma við Milton Friedman, kvað hann tvær ástæður til þess, að evran væri ekki eins líkleg til að takast í aðildarlöndunum 21 og bandaríkjadalur í 50 ríkjum Bandaríkja Norður-Ameríku. Í fyrsta lagi væri hreyfanleiki fólks miklu meiri í Bandaríkjunum en á evrusvæðinu. Auðveldara væri að flytja frá Arkansas til Massachusetts en frá Grikklandi til Írlands. Í öðru lagi væri vinnumarkaður skilvirkari í Bandaríkjunum, svo að ekki væri reynt með sama ákafa og í Evrópu að fella gengið, þegar nauðsynlegt væri að lækka raunveruleg laun. Nefna má til viðbótar nokkur atriði, sem boða því miður ekki gott fyrir evruna: mörg ríki Evrópusambandsins eiga ekki fyrir skuldum; mörg þeirra eru með ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar; nú er að bætast við stór útgjaldaliður, sem er kostnaðurinn af vörnum álfunnar, sem Bandaríkjamenn sáu áður um; þau ríki, sem eru að sækja um aðild, eru fátæk og munu taka meira úr sjóðum Evrópusambandsins en þau láta þangað, og á það sérstaklega við um Úkraínu. Allt getur þetta valdið því, að gripið verði til þess ráðs, sem ríki beita iðulega, þegar þau skortir fé: að prenta peninga, fella gjaldmiðilinn í verði.

Fimmta raundæmið

Ólafur Ragnar hafði bent á, að Evrópusambandið tók ekkert mark á þjóðaratkvæðagreiðslu í Grikklandi árið 2015 um greiðslu ríkisskulda, en Ísland reis hraðar upp en Grikkland. Þorsteinn svarar því til, að á hafi verið mikill munur: Á Íslandi hafi vandinn falist í einkaskuldum og gjaldeyriskreppu vegna þeirra, en í Grikklandi í ríkisskuldum, og þær sé ekki unnt að afskrifa í atkvæðagreiðslum. Það sé að þakka regluverki Evrópusambandsins, að Ísland hafi unnið mál vegna icesave-skuldanna. Þetta regluverk hafi veitt okkur öryggi.

Hér snýr Þorsteinn staðreyndum á hvolf. Aðalatriðið er, hverjir veittu Grikklandi og Íslandi lán. Í Grikklandi neyddi Evrópusambandið þjóðina til að lúta lánardrottnum sínum, sem voru aðallega þýskir bankar, í stað greiðslufalls, sem var skynsamlegasti kosturinn. Evrópusambandið gekk með þessu erinda þýskra banka, sem hefðu sjálfir átt að taka afleiðingunum af því gáleysi sínu að lána gríska ríkinu. Íslenska dæmið var, að ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins reyndi haustið 2008 að knýja íslenska ríkið til að taka ábyrgð á skuldum einkaaðila. Hún frysti allar millifærslur til Landsbankans, og í raun náði sú frysting um skeið til allra millifærslna. Hún setti meira að segja seðlabankann, fjármálaráðuneytið og fjármálaeftirlitið á lista breska fjármálaráðuneytisins um hryðjuverkasamtök! Evrópusambandið studdi Breta með ráðum og dáð og gerðist aðili með þeim að máli, sem þeir höfðuðu fyrir EFTA-dómstólnum, en Íslendingar unnu það mál eftir margra ára þóf.

Evrópusambandið virtist ekki hafa neinn áhuga á því, að í rauninni braut ríkisstjórn breska Verkamannaflokksins reglu Evrópuréttarins um bann við óefnislegri mismunun. Þessi ríkisstjórn bjargaði öllum breskum bönkum nema þeim tveimur, sem voru í eigu Íslendinga, Heritable og Kaupthing Singer & Friedlander. Með þessu mismunaði ríkisstjórnin eftir þjóðerni. Þegar báðir bankarnir voru síðan gerðir upp, kom á daginn, að þeir áttu báðir fyrir skuldum ólíkt sumum þeim bönkum, sem bjargað var. Þegar ég spurði Alistair Darling, sem var fjármálaráðherra Breta í hinni alþjóðlegu lausafjárkreppu árin 2007–2009, af hverju hann hefði bjargað RBS (Royal Bank of Scotland), en ekki Heritable, sagði hann: „RBS var breskur banki!“ Ég benti honum á, að Heritable hefði líka verið breskur banki, skráður í Bretlandi (raunar í Skotlandi) og vinnuveitandi og skattgreiðandi í Bretlandi.

Regluverk Evrópusambandsins veitti okkur ekkert öryggi í bankahruninu. Evrópusambandið tók fullan þátt í yfirgangi breskra jafnaðarmanna í icesave-deilunni. En munurinn á Grikklandi og Íslandi var, að grískt atvinnulíf stóð á brauðfótum, en hið íslenska hvíldi á traustum stoðum, arðbærum sjávarútvegi, gnótt orkulinda, blómlegri ferðamannaþjónustu og miklum mannauð. Það var bölvun Grikkja frekar en blessun, að þeir höfðu tekið upp evruna, því að þeir fengu með því aðgang að ódýru lánsfé og misnotuðu sér það (þeir fölsuðu meira að segja ríkisreikningana til að útvega sér lán).

Sjötta raundæmið

Ólafur Ragnar hafði bent á, að Evrópusambandið var allt annað árið 2009, þegar Ísland sótti um aðild, en það er nú. Þorsteinn svarar því til, að engum sáttmálum hafi verið breytt á þessu tímabili. Hann horfir fram hjá tveimur aðalatriðum. Annað er, að Evrópusambandið hefur orðið enn ósveigjanlegra í raun en áður, sérstaklega gagnvart nýjum aðildarríkjum. Hitt er, að sú mikla breyting varð árið 2020, að Bretland gekk úr sambandinu. Það er eina stóra ríkið í Evrópu, sem hefur öldum saman búið við lýðræði og réttarríki. Á meginlandinu hefur hver harðstjórinn af öðrum reynt að leggja Evrópu undir sig, Karl V. á sextándu öld, Lúðvík XIV. á ofanverðri sautjándu öld, Napóleon á öndverðri nítjándu öld og þeir Hitler og Stalín á tuttugustu öld. Vorið 1941 voru aðeins sex lýðræðisríki eftir í Evrópu: Írland, Stóra Bretland, Ísland, Svíþjóð, Finnland og Sviss. Öll önnur ríki álfunnar voru einræðisríki eða hernumin af einræðisríkjum.

Þorsteini verður tíðrætt um vestræn gildi. En það voru Bretar og Bandaríkjamenn, sem vörðu vestræn gildi, viðskiptafrelsi, valddreifingu og einkaeignarrétt, á meðan þau voru í hættu á meginlandinu, bæði í síðari heimsstyrjöld og í kalda stríðinu. Margt er gott um þrjú voldugustu ríkin í Evrópusambandinu, Þýskaland, Frakkland og Ítalíu, en seint verður sagt, að þau búi við rótgróna lýðræðishefð.

Sjöunda raundæmið

Ólafur Ragnar hafði bent á, að varnar- og öryggismál hefðu ekki verið þáttur í ákvörðuninni 2009 um aðildarumsókn og ættu ekki að vera það nú. Þorsteinn svarar því til, að viðhorf í alþjóðamálum hafi stórlega breyst. Evrópusambandið hafi tekið forystu í andspyrnu við fjölþáttaógn frá einræðisríkjum. Með því kemst hann að vísu í mótsögn við sjálfan sig, því að í umræðunni um sjötta raundæmið hafði hann sagt, að ekkert hefði breyst frá því að sótt var um aðild árið 2009 og til þessa dags. En Þorsteinn hefur vissulega rétt fyrir sér um, að Evrópusambandið hugsar sér til hreyfings í varnar- og öryggismálum, enda stefna ráðamenn í Brüssel að því að fullkomna með því breytinguna úr tollabandalagi í sambandsríki. Þeir ætla sér að stofna Evrópuher. En Þorsteinn horfir fram hjá máttleysi Evrópuríkjanna í hermálum. Þau verða næstu ár og jafnvel áratugi að treysta á hinn öfluga her Bandaríkjanna, jafnvel þótt þau taki að mestu leyti að sér að kosta varnir álfunnar, eins og eðlilegt er. Evrópuríkin horfðu án þess að aðhafast á Húta í Jemen ráðast á evrópsk skip á Rauðahafi, og nú horfa þau án þess að aðhafast á klerkana í Íran loka Hormússundi fyrir olíuflutningum til Evrópu.

Við Íslendingar erum hins vegar í þeirri ákjósanlegu aðstöðu að hafa gert varnarsamning við Bandaríkin, sem engar líkur eru á, að þau segi upp. Þess vegna þurfum við ekki að gerast aðilar að neinum Evrópuher með þeim skyldum, sem það fæli í sér, þar á meðal herskyldu.