Fimmtudagur 21.03.2019 - 14:33 - Rita ummæli

Styrkjasnillingur svarar samningaglóp

Fyrir mörgum árum fengum við Árni heitinn Vilhjálmsson, prófessor og útgerðarmaður, dr. Benjamín Eiríksson bankastjóra til að snæða með okkur og rabba við okkur um líf sitt og starf. Benjamín lék á als oddi og hafði frá mörgu að segja. Þegar liðið var á kvöld, rifjaði Árni upp gamansögu, sem Ólafur Jónsson, kenndur við Oddhól, hafði sett á bók. Benjamín hafði í bankastjóratíð sinni lánað Ólafi fyrir andabúi og vildi eitt sinn skoða framkvæmdirnar. Endur Ólafs voru talsvert færri en hann hafði gefið upp í áætlunum, og brá hann á það ráð að eigin sögn að láta þær trítla nokkra hringi í kringum hús búsins, svo að þær virtust miklu fleiri en raun var á, og blekkti með því bankastjórann. Árni spurði Benjamín, hvort eitthvað væri hæft í þessari sögu. Benjamín brást hinn versti við og sagði, að hún væri fáránlegur uppspuni.

Góð saga, en ekki sönn

Eftir að við höfðum ekið Benjamín heim til sín, kímdum við Árni yfir því, að hinn hálærði bankastjóri skyldi komast í uppnám yfir þessari meinlausu gamansögu. Auðvitað var hún ekki sönn, heldur alþjóðleg flökkusaga. Okkur fannst Benjamín óþarflega viðkvæmur fyrir henni. Líklega ætti líka að brosa að gamansögu frá Helga Magnússyni fjáraflamanni í nýútkominni ævisögu, sem Björn Jón Bragason skráði eftir honum: „Einum manni tókst þó að leika á okkur og sýndi með því „snilli“ sína. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, stjórnmálafræðiprófessor, kom til fundar við okkur Orra Hauksson, framkvæmdastjóra SI, og kynnti fyrir okkur verkefni sem hann nefndi „Græna hagkerfið“. Það snerist um að gera stutta kvikmynd um umhverfisvæna atvinnustarfsemi á Íslandi. Í fljótu bragði virtist þetta hafa yfir sér jákvæðan svip fyrir atvinnulífið þannig að við Orri féllumst á að SI styddi þessa framkvæmd um eina milljón króna. Nokkrum dögum síðar sat ég fund í framkvæmdastjórn SA. Þá segir Vilhjálmur Egilsson okkur frá því að hann hafi fallist á að styðja verkefni Hannesar Hólmsteins um eina milljón króna. Ég hrökk þá við og sagði að hann hefði fengið eina milljón frá Samtökum iðnaðarins og ég hefði haldið að það væri nægilegt. Þá hrópaði Friðrik Arngrímsson, framkvæmdastjóri LÍÚ: „Andskotinn, hann kom líka við hjá okkur og náði milljón af LÍÚ með sleipri sölumennsku!“ Ég hef engar spurnir haft af þessari fyrirhuguðu kvikmynd.“

Sagan er skemmtileg, en eins og stundum gerist um góðar sögur, er hún ekki sönn. Í árslok 2009 sneri ég mér til Friðriks Arngrímssonar, framkvæmdastjóra LÍÚ (Landssambands íslenskra útvegsmanna), með hugmynd um samstarfsverkefni undir heitinu „Umhverfisvernd, eignaréttindi og auðlindanýtingu“. Var erindið, að LÍU aðstoðaði við verkefnið. Friðrik leist vel á, en taldi þurfa atbeina annarra atvinnurekendasamtaka, SI (Samtaka iðnaðarins) og SA (Samtaka atvinnulífsins). Átti ég þá fund um málið með Helga Magnússyni, formanni SI, og Jóni Steindóri Valdimarssyni, framkvæmdastjóra SI. Tóku þeir mér hið besta, og ákvað SI að taka þátt í verkefninu. SA varð einnig aðili að verkefninu, en reiddi af höndum talsvert minna fé, enda var þáverandi framkvæmdastjóri SA, minn góði vinur Vilhjálmur Egilsson, lítt útbær á fé. Er verkefninu rækilega lýst í skriflegum greinargerðum, sem ég sendi til þessara samstarfsaðila. Átti það að felast í ritgerðum mínum, málstofum, ráðstefnum, ekki síst alþjóðlegum, og bók eftir mig um „grænan kapítalisma“. Ég tók fram, að ég myndi reyna að taka upp erindi á ráðstefnum og vinna úr þeim og öðru efni heimildamynd, en auðvitað að því gefnu, að nægt fé fengist til framleiðslu og slík mynd yrði tekin til sýningar í sjónvarpi. SI lagði fram fé til verkefnisins árin 2010 og 2011. Eins og segir í verklýsingu rann ekkert af þessu fé í minn vasa, heldur var það notað í sérfræðiþjónustu, tölvuvinnslu, ferðakostnað og annað slíkt og þætti ekki mikið.

Væri sagan hins vegar sönn, þá hefði Helgi Magnússon heldur betur samið af sér fyrir hönd SI og látið mig leika á sig. Hefur hann þó ósjaldan gortað af því og það jafnvel allsgáður, að hann sé einhver snjallasti samningamaður Íslands fyrr og síðar og gæti ætíð hagsmuna sinna og umbjóðenda sinna út í ystu æsar. Nú stendur hann uppi að eigin sögn sem sannkallaður samningaglópur í viðskiptum við mig, bragðarefinn. Síðan held ég að vísu, að ég verðskuldi ekki að heita styrkjasnillingur, en við hinu vil ég fúslega gangast, að ég er styrkjamaður: Ég hef hátt í hálfa öld lagt mig fram um að styrkja þau verðmæti, sem Íslendingum hafa dugað best í harðri lífsbaráttu á hrjóstrugri eyju langt úti á Ballarhafi. Sögnin að styrkja er mín sögn. Til dæmis skrifaði ég heila bók til varnar kvótakerfinu, sem þá var að myndast, þegar Alþingi tók á dagskrá endurskoðun kerfisins vorið 1990, en þeirri endurskoðun lauk með heildstæðri löggjöf, sem reynst hefur farsæl. Ég barðist líka áratugum saman fyrir auknu atvinnufrelsi, sem gerði Helga Magnússyni og mörgum öðrum kleift að efnast, án þess að gróði þeirra yrði annarra tap. Best kom í ljós í því efnahagslega fárviðri, sem geisaði um allan heim árin 2007–2009 og kom illa niður á Íslendingum, hversu traustar undirstöður höfðu verið lagðar með umbótum í frjálsræðisátt 1991–2004, sem ég átti vonandi einhvern þátt í að móta. Við vorum þeirra vegna fljót að rétta okkur við.

Hvernig var verkefnið af hendi leyst?

Gamansaga Helga Magnússonar veitir mér þó tækifæri til að fara aðeins yfir, hvernig því verkefni var sinnt, sem SI, LÍÚ og SA áttu aðild að á sínum tíma og hófst árið 2011:

  • Í XI. bindi Rannsókna í félagsvísindum 2010 skrifaði ég um, hvort eigendur auðlindar sköpuðu ekki arð.
  • Í 1. hefti 7. árg. Þjóðmála 2011 skrifaði ég um þokkafull risadýr (charismatic megafauna) í ljósi frægrar smásögu Georges Orwells um, þegar hann skaut fílinn.
  • Í 2. hefti 7. árg. Þjóðmála 2011 skrifaði ég undir fyrirsögninni „Raddir vorsins fagna“ um hrakspár umhverfisöfgamanna og gagnstæðan dóm reynslunnar.
  • Í 9. hefti 29. árg. Vísbendingar 2011 skrifaði ég um hagfræði rányrkju og hvali.
  • Í 15. hefti 29. árg. Vísbendingar 2011 skrifaði ég um samnýtingarbölið og fíla.
  • Í júní 2012 var haldin málstofa í Rio de Janeiro í tengslum við alþjóðlega umhverfisráðstefnuna Rio+20, og þar töluðum við Julian Morris, sérfræðingur Reason Foundation um eignarrétt og umhverfisvernd.
  • Í ágúst 2012 flutti hinn heimskunni rithöfundur Matt Ridley fyrirlestur í Reykjavík um endurnýjunarmátt kapítalismans, en hann hafði samið metsölubókina Heimur batnandi fer (The Rational Optimist).
  • Í 2. hefti 8. árg. Þjóðmála 2012 skrifaði ég um „göfuga villimenn“, en sú goðsögn er ein uppistaðan í áróðri umhverfisöfgamanna.
  • Í október 2012 var haldin alþjóðleg ráðstefna í Reykjavík um „fiskveiðar: sjálfbærar og arðbærar“, og á meðal fyrirlesara voru forstöðumaður fiskveiðideildar FAO, Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, sérfræðingur OECD, Efnahags- og samvinnustofnunarinnar, í fiskveiðum og sérfræðingur Alþjóðabankans um fiskveiðar og margir fræðimenn, þar á meðal prófessorarnir Rögnvaldur Hannesson, Þráinn Eggertsson og Ragnar Árnason. Skipulagði ég ásamt öðrum ráðstefnuna.
  • Í október 2012 flutti ég erindi á ráðstefnu Félagsvísindasviðs um peningalykt í íslenskum sjávarþorpum í ljósi kenninga Pigous og Coases. Kom kaflinn út í ráðstefnuriti sviðsins.
  • Í 3. hefti 9. árg. Þjóðmála 2013 sagði ég frá alþjóðlegri ráðstefnu um þróunarkenningu Darwins og umhverfismál, sem ég sótti á Galapagos-eyjum vorið 2013.
  • Í október 2013 var haldin alþjóðleg ráðstefna í Háskóla Íslands í minningu Árna Vilhjálmssonar, og á meðal fyrirlesara voru einn kunnasti fiskihagfræðingur heims, prófessor Ralph Townsend, og prófessor Ragnar Árnason. Skipulagði ég ráðstefnuna.
  • Í október 2014 gaf Almenna bókafélagið út bók Matts Ridleys, Heimur batnandi fer, og sá ég um útgáfuna. Gerði Ridley sér ferð til Íslands og kynnti bókina á málstofu 30. október 2014.
  • Í október 2014 var haldin málstofa um auðlindaskatt og auðlegðarskatt, þar sem við prófessorarnir Corbett Grainger og Ragnar Árnason fluttum erindi.
  • Í október 2015 var haldin alþjóðleg ráðstefna í Háskóla Íslands um fræðileg verk prófessors Rögnvalds Hannessonar, þar á meðal um bókina Ecofundamentalism. Rögnvaldur flutti inngangsfyrirlestur, en Julian Morris og prófessor Bengt Kriström brugðust við. Skipulagði ég ráðstefnuna.
  • Árið 2015 gaf Háskólaútgáfan út eftir mig bókina The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable. Þar er rætt almennt um skynsamlega og réttláta auðlindanýtingu, en síðan sérstaklega um skipan fiskveiða á Íslandsmiðum. Er hún aðgengileg á Netinu.
  • Í framhaldi af útkomu bókarinnar flutti ég þrjá fyrirlestra árið 2016 um umhverfisvernd og skipan fiskveiða: hjá Landssambandi perúvískra útvegsmanna í Lima 21. janúar, hjá atvinnumálaráðuneyti Perú í Lima 26. janúar og á málstofu IEA í Flórens 8. september.
  • Í ágúst 2016 var haldin alþjóðleg ráðstefna í Háskóla Íslands um sjónarmið við upphaflega úthlutun veiðiréttinda. Töluðu þar meðal annarra prófessorarnir Gary Libecap, Ragnar Árnason og Charles Plott. Við Ragnar Árnason skipulögðum ráðstefnuna.
  • Í október 2017 gaf Almenna bókafélagið út bókina Framfarir (Progress) eftir Johan Norberg, og gerði höfundur sér ferð til Íslands í því skyni að kynna bókina sama dag. Er þar rætt um mörg stef í rannsóknarverkefninu.
  • Þá er komið að því, sem mikilvægast er í þessu verkefni: Árið 2017 kom út hjá hugveitunni New Direction í Brüssel rit eftir mig um grænan kapítalisma, Green Capitalism: How to Protect the Environment by Defining Private Property Rights. Var það 69 bls. í stóru broti, væntanlega um 100 bls. í venjulegu bókarbroti. Þar eru meðal annars kaflar um hrakspár, mengun, regnskóga, laxveiðiár, beitarréttindi til fjalla, aflaheimildir á Íslandsmiðum og nýtingu fíla, nashyrninga og hvala. Kynnti ég ritið á alþjóðlegri ráðstefnu í Brüssel 24. maí 2018, en meðal annarra fyrirlesara var hinn heimskunni heimspekingur Roger Scruton. Hélt ég þar meðal annars uppi vörnum fyrir makrílveiðar og hvalveiðar Íslendinga. Jafnframt birti ég stuttar greinar í tímaritum í Brüssel til kynningar efninu. Ritið er aðgengilegt á Netinu.

Verkefnið teygði sig yfir lengra tímabil en ég hafði í upphafi gert ráð fyrir, og nægir styrkir fengust því miður ekki til að gera heimildamynd um það, eins og ég hafði vonast til. Ég tel þó, að allir hlutaðeigendur, SI, LÍÚ og SA, megi vel við una. Hefði skrásetjari Helga, Björn Jón Bragason, að ósekju mátt bera söguna góðu undir mig, en auðvitað hefði þá komið í ljós, að hún var ósönn. Ef menn vilja vera sagnamenn frekar en sagnaritarar, þá hafa þeir vitaskuld það, sem best hljómar, ekki hitt, sem sannara reynist.

Í annað sinn í uppsláttarfrétt

Netritið Visir.is birti uppsláttarfrétt um þessa sögu Helga Magnússonar án þess að leita til mín um sannleiksgildi hennar. Svo einkennilega vill til, að þetta er í annað skiptið, sem ég rata í fjölmiðla vegna Helga. Árið 1986 höfðu nokkrir forsvarsmenn Hafskips, sem orðið hafði gjaldþrota árið áður, um skeið setið í gæsluvarðhaldi, þar á meðal Helgi, sem verið hafði endurskoðandi félagsins. Ég hafði skrifað í tímarit: „Stjórnendur eða eigendur gjaldþrota fyrirtækja eru stundum fórnarlömb utanaðkomandi aðstæðna, sem þeir hafa ekki séð fyrir eða valdið neinu um. Ég hef til dæmis grun um það, án þess að ég þekki málavöxtu nákvæmlega, að stjórnendur Hafskips hafi verið óheppnir, þótt þeir hafi ugglaust líka verið ógætnir.“ Þessi varfærnislegu orð þóttu slík ósvinna, að Alþýðublaðið sló þeim upp á forsíðu blaðs, sem dreift var í hvert hús í Reykjavík fyrir borgarstjórnarkosningarnar þá um vorið. Ætlaði Alþýðuflokkurinn í kosningabaráttunni að gera sér mat úr Hafskipsmálinu, þótt hann hefði að vísu ekki erindi sem erfiði. En á sama hátt og ég mælti fyrir frelsi Helga og annarra athafnamanna til að græða, svo framarlega sem þeir gangi ekki á rétt annarra, barðist ég einmitt fyrir rétti hans til eðlilegrar málsmeðferðar. Ég tel, að forsvarsmenn Hafskips hafi ekki notið þessa réttar og fjölmiðlar og rannsóknaraðilar farið offari gegn þeim, enda voru þeir að lokum sýknaðir af öllum alvarlegustu ákærunum á hendur þeim. Ég var vorið 1986 hins vegar nánast einn um að verja þá opinberlega og kippti mér ekki upp við það, enda fer ég eftir orðum hinnar helgu bókar: „Þú skalt ekki fylgja fjöldanum til illra verka.“ Eflaust hefur Helgi gegnt endurskoðandaskyldum sínum af samviskusemi í Hafskipsmálinu og verið þar hafður fyrir rangri rök, eins og ég gat mér þá til um. En í mínu máli virðist hann helst hafa skoðað endur eins og þær, sem áttu að hafa trítlað nokkra hringi í kringum hús Ólafs á Oddhóli og hvergi voru til nema í gamansögum.

(Þeir Friðrik Arngrímsson, Vilhjálmur Egilsson og Orri Hauksson hafa allir staðfest frásögn mína, að því er snýr að þeim, en Jón Steindór Valdimarsson svaraði ekki skilaboðum.)

[Grein í Morgunblaðinu 21. mars 2019, aðeins aukið. Myndin er úr útgáfuhófi Helga, og með honum á henni er annar fjáraflamaður, Jón Ólafsson.]

Flokkar: Óflokkað

«
»

Rita ummæli

Kæfuvörn:   Hver er summan af þremur og átta? Svar:

Höfundur

Hannes Hólmsteinn Gissurarson er prófessor í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og hefur verið gistifræðimaður við fjölmarga erlenda háskóla, þar á meðal Stanford-háskóla og UCLA. Hann fæddist 1953, lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla 1985 og er höfundur fjölmargra bóka um stjórnmál, sögu og heimspeki á íslensku, ensku og sænsku.

Verk hans, Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku, 992 bls. tilvitnanasafn, var gefið út af Bókafélaginu í nóvemberbyrjun 2010. Árið 2009 komu út eftir hann 828 blaðsíðna þýðing á Svartbók kommúnismans (Livre noir du communisme) á vegum Háskólaútgáfunnar og 160 bls. bók, Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör, sem Bókafélagið gaf út.Nýjustu verk hans eru Íslenskir kommúnistar 1918–1998, 624 bls. myndskreytt ágrip af sögu íslensku kommúnista- og sósíalistahreyfingarinnar allt til endaloka Alþýðubandalagsins, sem Almenna bókafélagið gaf út 2011, og The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable, sem Háskólaútgáfan gaf út 2015. Hann vinnur nú að skýrslu á ensku fyrir fjármálaráðuneytið um erlenda áhrifaþætti í íslenska bankahruninu.

RSS straumur: RSS straumur

Nýlegar athugasemdir