Undanfarin misseri hefur verið mikið fjallað um þá ógn sem samfélaginu öllu stafar af vaxandi sýklalyfjaónæmi helstu sýkingavalda mannsins og sem oft eru sameiginlegar bakteríur í flóru manna og dýra (svokallaðar súnur). Colibakteríur (E.coli, Klebsiella pneumonie) og klasakokkar eru nærtækastar.
Vandamálið er víða úti í heimi orðið ískyggilegt og víða orðið erfitt og kostnaðarsamt að meðhöndla venjulegar sýkingar eins og t.d. þvagfærasýkingar og sárasýkingar sem þessar þá hættulegu flórubakteríur geta valdið. Sett hefur verið í gang mikil og kostnaðarsöm áætlun hjá embætti sóttvarna- og landlæknis vegna þessarar lýðheilsuógnar næstu 5 árin (kostnaðaráætlun samtals um 1.7 milljarður króna). Markmiðið er að fylgjast náið með þróuninni og hvetja um leið til skynsamlegrar sýklalyfjanotkunar meðal manna og hjá dýrum. Eins með tilliti til hreinlætis og alm. nánara eftirliti með landbúnaðarvörum.
Hvetja þarf eins til góðra hreinlætisvenja tengt erlendum ferðamönnum (þar með talið WC hreinlæti og aðgát varðandi ófullnægjandi fráveitu skolps). Sama á í raun við með ráðleggingar fyrir Íslendinga sem dveljast í löndum þar sem sýklalyfjaónæmar sýkingar eru landlægar. Veruleg áhætta er síðan að þeir geti borið með sér heim sýklalyfjaónæmar t.d. colibakteríur. Sú ógn sem sýklalyfjaónæmi veldur í dag var til umfjöllunar á nýlegum Læknadögum í Hörpu 2025. Þar kom fram að áætlað er að heildarkostnaður vegna sýklalyfjaónæmis næsta áratuginn í flestum löndum geti farið vel yfir kostnað vegna krabbameinsmeðferða og fleiri dauðsfalla megi þá rekja til slíkra sýkinga en af völdum krabbameina um 2050 að mati Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Áætlað er í dag að allt að 5 milljónir sjúklinga deyi árlega vegna ófullnægjandi sýklalyfjameðferðar tengt sýklalyfjaónæmi. Fleiri en dóu t.d. í heimsfarldri Covid19. Því er til mikils að vinna.
Íslendingar hafa áður kynnst faraldri sýklalyfjaónæmra pneumokokka sem eru algengustu bakteríurnar sem valda hættulegum öndunarfærasýkingum og jafnvel blóðeitrunum. Slíkur fjölónæmur stofn var landlægur hér á landi um aldarmótin síðustu, sennilega uppruninn frá Spáni með ferðafólki (fékk nafnið spænsk-íslenski 6B stofninn) og mikið átak gert til að sporna gegn dreifingu hans meðal barna sérstaklega. Stærsti áhættuþátturinn á að fá þessar bakteríur í sig voru nýlegir sýklalyfjakúrar (antimicrobial pressure og selection á flórunni okkar). Síðar komu bóluefnin okkur til hjálpar og sem flest ungbörn fá í dag með ungbarnabólusetningum.
Mikil hvatning var gerð til að draga úr ónauðsynlegri sýklalyfjanotkun. Sýklalyfjakúrar geta þannig stokkað upp í flórunni okkar, drepa næma stofna og greiða þá um leið aðstæður fyrir sýklalyfjaónæma stofnum að taka sér bólfestu og dafna frá umhverfinu (t.d. með matvælum eða með snertismiti). Þetta á sérstaklega við er varðar þarmabakteríurnar- colibakteríurnar. Þær sem eru fyrir (okkar flóra) verja okkur á vissan hátt gegn nýrri flóru. Nýir óþekktir stofnar (jafnvel þótt þeir séu ekki sýklalyfjaónæmi) valda einning oft meiri ursla eins og við þekkjum tengt svokölluðum ferðamannaniðurgangi. Varðandi sýklalyfjaónæmið að þá erum við hins vegar að tala oft um erfiðar tilfallandi sýkingar löngu seinna. Eins geta genabútar frá þessum sýklalyfjaónæmu stofnum fluttst til annarra colibakteria og sem þá verða líka sýklalyfjaþolnar (horizonal gene transfer). Afskaplega erfitt getur verið að losna við þessar bakteríur alveg úr líkamanum/görninni ef þær á annað borð berast þangað og þar sem þær geta líka legið lengií dvala, jafnvel mánuðum og árum saman og þótt góða flóran okkar nái að dafna aftur að mestu leiti.
Sömu grunnlögmál gilda með dreifingu flestra sýklalyfjaþolinni baktería og ef þær hafa á annað borð hafa myndast með genabreytiningum einhversstaðar í heiminum. Mest þar sem sýklalyfjanotkuni (antimicrobial pressure) er mest. Ekki er séð fram á að ný sýklalyf komi á markað sem breytt getur stöðunni ferkar en raun hefur verið sl. áratugi. Þótt ný lyf koma á markað skapast gjarnan líka fljótt sýklalyfjaónæmi hjá sýslunum fyrir þeim.
Sl. ár hefur sýklalyfjaónæmum colibakteríum fjölgað mjög, ár frá ári víðast hvar, líka á Íslandi og þótt við stöndum betur að víki en flestar aðrar þjóðir. Líkur eru á að vandinn sé að stórum hluta til a.m.k. tilkominn hér á landi vegna innflutnings á erlendum landbúnaðarvörum, einkum kjöti, en líka grænmeti og þar sem jarðvegur er víða sýktur af þessum ónæmu colibakteríum erlendis. Uppsprettuna má að öllum líkindum f.o.f. rekja til landbúnaðar þar sem sýklalyf hafa verið mikið notuð í dýraeldi gegnum tíðina. Óhjákvæmilega smitast þessar sýklalyfjaþolnu coligerlar alltaf eitthvað í sláturkjöt þegar dýrinu er svo slátrað, jafnvel þótt hreinlætis sé vel gætt við slátrun. Sumir áætla að allt að helmingur sláturkjöts innihaldi eitthvað af súnubakteríum og þá einkum colibakteríum. Þessar bakteríur lifa vel flutninga landa á milli og jafnvel þótt sé frosið. Óhjákvæmilega smitast þessar bakteríur síðan alltaf eitthvað í nærliggjandi kjötvörur, í flutningi og í verslunum. Síðan á hendur okkar og barna t.d. í eldhúsinu heima eða jafnvel í og úr margnota innkaupapokann okkar. Hingað til hafa upprunavottorð og eftirlit hjá MAST því miður einskorðast að mestu við matareitrunarbakteríur (kamphylobakter og salmonellu) og sem líka geta verið fjölónæmar fyrir sýklalyfjum.- það er hins vegar önnur umræða en sem er um sameiginleg flórubakteríur manna og dýra
Þar sem flestar utanaðkomandi colibakteriur (þar með taldir sýklalyfjaónæmi stofnar) eru ekki matareitrunarbakteríur valda þær oftast ekki sýkingum byrjun eins og áður sagði nema þá etv. tímabundnum ferðamannaniðurgangi og ef colibakteríustofnanir eru mjög ólíkar okkar eigin. Þær blandast hins vegar flórunni okkar í görnum. Liggja þar jafnvel þöglir ásamt öðrum colibakteríum mánuðum og jafnvel árum saman. Einn góðan veðurdag geta þessir stofnar náð sér á strik og valdið tilfallandi algengum sýkingum. T.d. þvagfæra eða iðrasýkingum hverskonar. ESBL – (extended spectrum beta-lactamase) er þannig einn af þessum algengu sýklalyfjafjölónæmu colibakteriustofnum, þ.e. ónæm fyrir a.m.k. þremur sýklalyfjaflokkum, og sem stöðugt eru á uppleið í íslensku samfélagi og veldur þegar miklum aukakostnaði í heilbrigðiskerfinu. Oft líka endurteknum, erfiðum og dýrum sýklalyfjameðferðum auk þess að skýra allt að 10% blóðsýkinga á Íslandi í dag.
Enn sem komið er hafa ESBL bakteríur lítið smitast í íslensk sláturdýr sem betur fer samkvæmt úttekt MAST 2024 eða um 1.4% (væntanlega frá mönnum eða með fóðri). Stundum geta þessar bakteríur verið nær alónæmar, t.d. svokallaðar CPO colibakteríur/ ESBL-CARBA (carbapenemase producing organisms). Slíkar sýkingar eru jafnvel orðnar þær algengustu í erfiðum blóðsýkingum manna í sumum löndum og sem rekja má upphaflega til landbúnaðar í viðkomandi landi.
Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Íslendingar hafa verið það lánsamir að hafa getað notað mjög lítið af sýklalyfjum í landbúnaði alla tíð og meðal þess sem nú best gerist í heiminum. Veðurfar, hreint vatna og önnur skilyrði hafa gefið þessi skilyrði auk þess að við höfum ekki notað sýklalyf til að auka sláturþyngd dýra og sem víða er gert erlendis (oft í fóður). Það er því virkilega dapurlegt til þess að hugsa að við flytjum nú inn þetta vandamál nánast tilbúið og óheft bakdyraleiðina til landsins með innflutningi á oft vafasömum erlendum landbúnaðarvörum. A.m.k. án nægjanlegs eftirlits á landamærunum. Þannig í bakgarðana okkar að lokum, garnirnar, og þar sem þessar sýklalyfjaónæmu colibakteríur fá að blómstra og bíða síns tækifæris að valda sýkingum eins og áður sagði. Samlíkingin er stundum góð við lúpínufaraldurinn um land allt eftir að hafa fengið að berast í skrautgarðana okkar í byrjun, fyrst í þéttbýlinu. Vissulega er lúpínan sem slík ekki „ónæm“ fyrir sýklalyfjum, en samsvörunin er hvernig húr getur rutt öðrum flórugróðri úr vegi. Miklu hættulegra er auðvitað þegar um er að ræða okkar eigin nærflóru.
Klasakokkar, MÓSAR geta líka smitast með hráu kjöti og mörg dæmi eru um, m.a. með erlendu svínakjöri. Sú klasakokkabaktería fær stundum kjölfestu í nefinu okkar. Sárasýkingar af þeirra völdum getur verið mjög alvarleg og stunum illmeðhöndlanlegar. Að láta sér síðan detta í hug byggja risa kjötvinnslu inn í miðri íbúðabyggð er óskiljanleg ákvörun íslenskra skipulagsyfirvalda. Mengunarþættir geta verið mýmargir í nærumhverfinu fyrir utan sálræna heilsuspillingu, vöntunar á fallegu umhverfi og sólarbirtu sem umræðan hefur að mestu snúist um.
Vonandi verður í náinni framtíð miklu meira eftirlit á íslensku landamærunum gagnvart þessum innflutningi á dýra-manna súnum með matvælum. Samtök verslunar og þjónustu hefur samt haft hvað minnstar áhyggjur af þessari lýðheilsuógn sem engu að síður beinist nú að okkur eins og flestum þjóðum. Sérfræðingar sem best þekkja til telja að eigi að verjast eins og hverri annarri náttúruvá. Umræðan hefur varla komist að heldur hjá t.d. RÚV ohf. og sem hefur mestar tekjur af auglýsingum frá samtökum verslunarinnar. Endurtekið þannig blásið á eina mestu lýðheilsuvá samtímans að mati flestra alþjóðlegra heilbrigðisstofna og látið markaðslögmálin ein ráða för. Lítil pólitísk mótstaða var eins t.d. þegar EFTA löggjöfin/dómstólinn var látin ráða á Íslandi 2017 samkvæmt ESB ákvörðunum og venjum. Sameiginlegur markaður landa á milli í Evrópu, án hafta, og í engu litið til sérstöðu Íslands og sem átti svo mikið að verja vegna legu sinnar og góðs íslensks landbúnaðar. Að fá að halda íslensku nærflórunni okkar sem mest í friði.
https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2023/03/11/thu-uppsker-eins-og-thu-sair/
Vilhjálmur Ari Arason
