HÓLMAVÍKURKIRKJA 14.2.2026

Þrátt fyrir fyrirbænir og áköll hafa mín orð ekki heyrst í stjórnkerfinu hingað til. Fjöldi greina og erinda skrifuð um það sem betur mætti fara í heilbrigðiskerfinu. Ekki stuna frá þeim bæ. Ekki hlustað á tillögur til úrbóta og á það m.a. við um þróun og breytingar á starfsemi bráðamóttökunnar sem nú er mikið í fréttum. Þar til fyrir rúmum áratug hét hún Slysa- og bráðamóttaka, nú einfaldlega BMT LSH, safndeild allra bráðvandamála heilbrigðiskerfisins og spítalans sjálfs.

Hrægammarnir koma hins vegar þegar bráðin er dauð eða hálfdauð. Þannig finnst mér fjölmiðlarnir hafa hegðað sér sl áratug, ekki síst RÚV ohf..Ekki til að líta á það sem miður fór, heldur afleiðingum og allt komið í óefni. Endalaus fréttaflutningur. Því meiri fréttaflutningur sem einstaka mál eru hörmulegri. Tillögur grasrótarinnar og fagfólks mega helst ekki heyrast fyrr en allt er niðurbrotið og óvíst með uppbyggingu. Ég hef  þar til fyrir nokkrum árum verið talsmaður hins opinbera heilbrigðiskerfis, en sl. áratug hefur greinilega sýnt sig að stjórnsýslan ræður ekki við vandann. Einhversstaðar þurfa sjúkir og slasaðir að getað leita sér hjálpar. Það segir sig sjálft nema að trúa bara á guð almáttugan og sem fólk gerði oftast fyrir tíma læknisfræðinnar fyrir tæpum þremur öldum. Alltaf voru þó góðir tilkallaðir, ekki endilega neitt læknismenntaðir, en kunnu góð ráð. Ekki má gleyma hlutverki presta heldur. Stundum finnst mér ég sjálfur þurfa á slíkri sáluhjálp að halda í dag.  Að minnsta kosta að tala við einhvern sem vill hlusta.

Ég er feginn að nú styttist í starfslok, en sár og reiður hvernig fyrir er komið á minni hjartansdeild og ég vann á í um fjóra áratugi. Staður sem segja má að hafi verið kirkja mín þann daginn og sem gaf mér endalausa gleði og starfsánægju. Þakklæti sjúkra og veikra þótt álagið væri oft yfirgengilegt. Nú er búið að segja má kljúfa þann hluta starfsemi deildarinnar í herðar niður og tillögur um einkavæðingu þjónustunnar út í bæ. Einhversstaðar þarf jú að veita hana. Fyrir meira en tveimur áratugum var líka útséð um vöntun á hjúkrunarplássum og heimaþjónustu fyrir gamalt fólk. Haldin meira að segja stórar ráðstefnur, meðal annars fyrir 11 árum. Nei stjórnvöld tóku ekki við þeim bolta og vildu frekar að vandamálin sem fylgdi fráflæðisvanda deildarinnar, drekktu henni, eða hvað? Tvær deildir BMT (G2 og G3) voru sameinaðar í eina – eina deild sem stæði undir nafni og þangað ættu allir að koma með bráðan vanda. Sjúkrahúsið sjálft líka.

Heilbrigðiskerfið okkar er allt að brotna upp og vonandi verður það ekki hrægömmunum að bráð. Vonandi hjálpa fjölmiðlar okkur að taka upplýstar ákvarðanir uppbyggingaráform. Ég vona það að minnsta kosti og álit fagfólks fái nú að ráða meira för. Einkarekstur í mismunandi formi er nauðsynlegur og ríkinu ekki lengur treystandi um aðra heildarskipulagningu. Bráðaaðgerðir nú með að leigja t.d. hótel fyrir hjúkrunarpláss og fresta aðgerðum skurðstofa á sér engin fordæmi og eitthvað sem aðeins ætti að geta gerst við miklar náttúruhamfarir eða stríðsástand. Það vantar jú í dag um 400 hjúkrunarpláss, a.m.k þjónustupláss með með aðgengi að hjúkrunarfólki. Svo þarf að huga að lengri framtíð og þúsundir í sömu þörf næsta áratuginn.

Hringbrautarvitleysan sem á að ljúka eftir tæpan áratug er ekki ætlað þessu fólki og í raun takmarkað fyrir bráðveika og slasaðra vegna takmarkaðs aðgengis í bráðaflutningum vegna samgönguhindrana hverskonar. Forsendur verkefnisins voru hundsaðar. Verkefni sem kosta mun þjóðina um 300 milljarða króna og er eyrnamerkt kostnaði ríkisins við fjársvelt heilbrigðiskerfi. Og svo er það starfsfólkið. Það sprettur ekki á trjánum og nú þegar er verið að draga sérmenntað starfsfólk út af spítalanum með væntanlega kauptilboðum og loforðum um mannsæmandi starfsskilyrði. Nei ég má heldur ekki vera reiður, en þetta allt er jú löngu fyrirséð og algjört sjálfskaparvíti. Þá verður að taka afleiðingunum. Ég er hins vegar þakklátur að geta ennþá unnið út á landi, og jafnvel þótt bráðaþjónusta þar hangi víða á bláþræði. Þar veit ég að allir gera sitt besta og þótt framtíðin þar hvað varðar aðgengi að almennri heilbrigðisþjónustu sé líka óráðin.

Öræfajökull og Hvannadalshnjúkur sl haust

Í gegnum tíðina og sl. aldir hefur læknisfræðin ásamt almennri velferð, ráðið mestu um aðgerðir gegn sjúkdómum okkar mannanna. Frumkvöðlastarfsemi (m.a. lyfjaiðnaðurinn) og vísindin ráðið för. Hér á landi fyrst með stofnun Landlæknisembættisins fyrir 265 árum. Stofnanir hafa orðið til og heilbrigðisstéttum fjölgað. Úrræði til lækninga og skilningur á forvörnum aukist mikið. Fyrir ekki svo löngu töldum við okkur Íslendinga vera fremst meðal þjóða í veitingu heilbrigðisþjónustu og viðmiðið var eins og best þekktist annars staðar. Þetta hefur mikið breyst sl. áratugi, jafnvel þótt ungbarnadauði hér á landi telst enn með þeim minnsta í heiminum. Stöðugar fréttir úr heilbrigðiskerfinu bera þessu glöggt merki og laun lækna talin dragbítur á t.d. rekstur Landspítalans.

Bólusetningar hefur verið hornsteinn í baráttunni við plágur og farsóttir. Sífellt fleiri bóluefni koma á markað. Í grunninn byggjast þau öll á því sama að kynna líkamann og ónæmiskerfinu okkar fyrir hugsanlegum skæðum smitvöldum. Kúabólusetning reið á vaðið sem vörn gegn bólusótt upp úr aldarmótunum 1800. Þetta var í raun fyrir tíma ónæmisvísindanna en þegar menn settu saman rökhyggju og lýðheilsumarkmið. Í dag er hinsvegar mikill uppgangur í efasemdahyggju gagnvart lýðheilsuþekkingu og ónæmisaðgerðum. Í raun gegn jafnvel lýðheilsumarkmiðum fyrri alda og sem á rætur í sjálflægri öfgahyggju stjórnmálanna. Þegar stjórnsýslan sjálf er tekin jafnvel fram yfir vísindi læknisfræðinnar. Þekkingar sem allt hefur byggst á til dagsins í dag. Þróunin í Bandaríkjunum er t.d. mikið áhyggjuefni fyrir almenna velferð.

Á Íslandi hefur stjórnsýslan líka haft tilburði til að skapar sér meira vald á kostnað fagmennsku læknisfræðinnar. Hef áður rætt um hlutverk Sóttvarnaráðs í heimsfaraldri Covid19 á blogginu mínu og þegar segja má að æðsta fagráð stjórnsýslunnar var gert óvirkt. Valdir aðilar og sem vissulega voru sérfræðingar á ákveðnum sviðum smitsjúkdómafræðinnar, en voru stjórnvöldum þóknanleg og því látin ráða för. Unnið var að nýju sóttvarnarfrumvarpi í marga mánuði 2020 og þar sem síðan svokölluð Farsóttanefnd átti að koma í stað hlutverks Sóttvarnaráðs Íslands. Unnið á bak við tjöldin og án vitneskju margra sem þó áttu sæti í lögbundnu Sóttvarnaráði landsins. Undirritaður var þar á meðal, tilnefndur af Læknafélagi Íslands til samtals 8 ára (4 ár í senn) og sem undraðist í Covid19 heimsfaraldrinum um vanvirkni ráðsins (lítið kallað saman og þá helst bara til upplýsinga um stöðu mála). Nýja sóttvarnafrumvarpið gerir enda ráð fyrir að sóttvarnalæknir verði nú beint skipaður af ráðherra, ekki sem almennur pólitískt óháður starfsmaður Landlæknisembættisins.

„Farsóttanefnd. Ráðherra skipar sjö manna farsóttanefnd til fjögurra ára í senn. Í nefndinni skulu sitja sóttvarnalæknir og landlæknir en auk þeirra skal skipa einn eftir tilnefningu ríkislögreglustjóra, sem skal hafa þekkingu á almannavörnum, einn eftir tilnefningu Landspítala, sem skal hafa þekkingu á smitsjúkdómum, einn eftir tilnefningu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, einn eftir tilnefningu Sjúkrahússins á Akureyri og einn eftir tilnefningu opinberra heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni.“

Sem sagt innra stjórnsýsluráð og þar sem almennu fagfólki og jafnvel læknum er skipt út miðað við lagaákvæði í dag um Sóttvarnaráð Íslands. Aðgerðir um sóttvarnir þannig sett beint undir hið pólitískt vald og stjórnsýsluna.

Auk þess gerir frumvarpið ráð fyrir „Samstarfsnefnd um sóttvarnir. Ráðherra skipar samstarfsnefnd um sóttvarnir til fjögurra ára í senn til að afla nauðsynlegra gagna og hafa yfirumsjón með nauðsynlegum aðgerðum til að meta og uppræta smithættu eða hættu sem stafar af dýrum, matvælum, starfsemi, vatni, skolplögnum, loftræstingu eða öðru í umhverfinu sem getur dreift smitnæmum sjúkdómsvöldum, eiturefnum eða geislavirkum efnum sem ógna heilsu manna.“ Ekki er gert ráð fyrir öðrum læknum en sóttvarnalækni í þessari nefnd eða öðrum aðilum úr heilbrigðisstéttum.

Í Svíþjóð hefur vakið mikla athygli að sl. misseri hefur læknum verið skipt út fyrir aðra fagaðila þegar kemur að ákvörðunum um sóttvarnaraðgerðir hverskonar. Prófessor Magnus Gisslén state-epidemiolog Svíþjóðar sá sig knúinn til að segja starfi sínu lausu af þessari ástæðu. Að klínísk þekking og reynsla í smitsjúkdómum skipti minna máli en almenn stjórnsýslu- og lýðsheilsufræði, í besta falli.

Smitsjúkdómafræðin á sér margar klínískar hliðar og almenna læknisfræðin ekkert síður. Heilsugæslan er metin sem fyrsti viðkomustaður fyrir lýðsjúkdómanna og heilsugæslulæknirinn, oft með sérþekkingu í  algengustu smitsjúkdómum, því í burðarhlutverki lækninga. Eins þarf að samræma aðgerðir og inngrip svo ekki komi til misvægis við aðra sjúkdóma og þjónustu. Forgangsraða þarf svo mörgu í heilbrigðiskerfinu og tryggja að sóttvarnir samlagist almennri og einstaklingsviðmiðaðri þjónustuþörf. Ekkert síður út frá sál- og félagslegum sjónarmiðum. Slík sérþekking ætti því að vera æðstu stjórnvöldum þóknanleg þegar ráðist er til aðgerða framtíðarinnar. Nýtt frumvarp á Alþingi um ný Sóttvarnarlög í stað þeirra eldri, miða ekki að þessu markmiði og ef fagfélög heilbrigðisstétta fá ekki að koma að málum. Hið pólitíska vald hverju sinni á ekki að þurfa að stefna lýðheilsumarkmiðum okkar í hugsanlegan í voða.

Í öll þau ár sem ég átti sæti í Sóttvarnaráði Íslands (tilnefndur af LÍ og skipaður af heilbrigðisráðherra, 4 ár í senn) var fjallað um nauðsynlegar sóttvarnaraðgerðir hverju sinni. Þar á meðal nýjar bólusetningar fyrir börn og fullorðna, bólusetningar gegn HPV (krabbameinum), átök gegn sýklalyfjaónæmi, lifrarbólgu og kynsjúkdómum. Ég sá mig hins vegar knúinn að að segja mig frá ráðinu (apríl 2021) vegna stjórnsýslubrota er varðaði hlutverk ráðsins samkvæmt gildandi lögum. Heimsfaraldur veiru er kallaðist Covid19 því þá var ráðið allt í einu ekki þess virði að leita yrði með ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir í landinu!. Ekki einu sinni ráðherra heilbrigðismála sá ástæðu til að leita til síns eigin fagráðs í eitt einasta skipti!

Miklar áskoranir eru framundan er varðar nýjar mögulegar bólusetningar. Jafnvel nú gegn sjúkdómum sem alla jöfnu flokkuðust áður undir almenna lýðheilsusjúkdóma og krabbamein. Bóluefni t.d. gegn hlaupabóluveiru fullorðinna (Herpes zoster) sem auk beltarósar (ristils) er talið geta valdið alvarlegum langvinnum æðabólgum. Eldri haupabólu-bóluefni hafa í stórum rannsóknum á síðustu árum sýnt sig getað fækkað alvarlegum hjartasjúkdómum og heilaslögum um 23% og nýjar rannsóknir benda jafnvel til að draga megi úr elliglöpum vegna Alzheimersjúkdóms ef gefin eru tímalega. Nýja bóluefnið (Shingrix -recombinant zoster vaccine) sýnir miklu betri vörn gegn a.m.k. ristli en eldri bóluefnin, kostar hins vegar um 120.000 fyrir einstaklinginn (2 sprautur með amk 2 mán. millibili) og því spurning um hver eigi að bera kostnaðinn. Einstaklingurinn eða ríkið? Sama má eins auðvitað segja aðrar bólusetningar aldraða eins og lungnabólgubólusetningu sem einstaklingurinn borgar í dag úr eigin vasa, misdýr eftir gæðum og endingu. Lífsstíllinn er auðvitað samt, eins og alltaf, mikilvægastur og á okkar eignin ábyrgð. Læknisfræðin hjálpar hins vegar og skilur grunninn best þegar sjúkdómarnir nálgast.

Um ofangreind mál auk margra annarra er snúa að sóttvörnum hverskonar í framtíðinni er mikilvægt að sem flestar heilbrigðisstéttir komi að málum, ekki síst læknar. Mikilvægi forgangsröðunar á fjármagni til mikilvægustu heilbrigðismálanna er undir. Sóttvarnir dagsins snúa orðið að flestum líkamlegum lýðheilsusjúkdómunum okkar. Blikur eru samt á lofti og sem dæmin sanna t.d. í Bandaríkjunum, að vísindin og fagþekkingin eigi undir högg að sækja af hendi stjórnvalda. Núverandi drög (frá 2021) að Nýjum Sóttvarnalögum fyrir Ísland þarfnast endurskoðunar að mínu mati fyrir komandi afgreiðslu á Alþingi í vetur. Sérstaklega vil ég nefna aðild almennra lækna (tilnefnda af Læknafélagi Íslands) að Farsóttanefndinni svokölluðu og sem annars er að fullu stjórnskipuð í frumvarpsdrögunum, án tilnefninga fagfélaga heilbrigðisstétta. Og af hverju í ósköpunum er lagt til að nú verði sóttvarnarlæknir ráðinn/skipaður beint undir heilbrigðisráðherra (pólitískt vald) í stað að hann fái áfram að vera embættislæknir Landlæknis? Jú, til að gera pólitískt vald ráðherra sterkara í sóttvörnum landsins!

Strandir í haust

Tilbúnar tæknilausnir sem kenndar eru við tölvuöld og rafræn samskipti hefur tröllriðið yfir heimsbyggðina í hratt vaxandi mæli sl. áratugi. Samskipti okkar á milli gjörbreyttst, mikil fjölmiðlaóreiða og ofbeldismenning hverskonar stóraukist. Mín kynslóð hefur upplifað allar þessar breytingar sennilega hvað best, en afleiðingar hvað síst. Sem ungur drengur í sveit á sumrin og aðeins útvarp til að hlusta á, lesa bækur og svo gamli sveitasíminn. Allt átti sér stað og stund og oft beðið með mikilli eftirvæntingu eftir mjólkurbílnum 2-3 svar í viku. Sem kom með póstinn og nýju blöðin.

Í Menntaskólanum í Hamrahlíð fór ég í tölvuáfanga 1975 þar sem skólinn var nýbúin að fá forláta IBM tölvu, til gagns fyrir skólann og skipulags námsáfanga nemenda. Þar lærði ég að forrita með gataspjöldum sem ég varð að gata sjálfur. M.a. með að heilda einkunnir og setja þær þannig inni í reikniformúlu til að hliðra þeim inn í fyrirframgefna normaldreifingu. Gott og vel og ég stoltur að skilja hvað tölvan gat gert út frá mínum forsendum, réttlæti einkunna og hugsanlega hag skólans. Síðar í þágu vísinda og svokallaðra framfara. En bíðum nú aðeins við. Átti tölvan einhverntímann að taka yfir samskipti okkar og móta síðan í sitt eigið “norm”?

Í dag þjónar “tölvan” enda minnst útreikningum hverskonar í þágu vísinda. Hún hefur hins vegar með forskriftum tekið yfir stjórn á lífinu sjálfu að mörgu leiti. Spurningar vaknar um sjálfvirkni og að hún geti farið að stjórna sér síðan sjálf. Hún á víst í fullkomnum heimi að geta gefið alltaf réttu svörin! Spurningin er hins hins vegar í þágu hvers. Síðan eru það rafrænu samskiptin í stað samtals og tjáningar, augliti til auglits. Röddinni og svipbrigðum og við höfðum þróað í þessum lífheimi. Vitsmunaleg færni og tilfinningagreind sem víkur en sem gaf okkur það sem við erum, eða vorum? Hvað ætlum við nú að gera við þessa löngu ásköpuðu hæfileika og færni sem ætti að vera fastmótað í okkar líffræðilega breytileika. Ef ekki notaðir hæfileikar að þá er vís vegur til hrörnunar. Uppeldi barna og félagslegur þroski tekur auðvitað mið af þessum aðstæðum.

Segja má af mikill rökhyggju að sambærilegar breytingar og við nú upplifum á breytingu á mannlegri vitsmunagreind og sem hefur fengið að þróast í milljónir ára, myndi steypa öllu jafnan öllum öðrum dýrategundum í útrýmingarhættu. Lífríkið ræðst nefnilega af lögmálum langrar þróunar og aðlögunar, samanber lögmál þróunarkenningarinnar. Þeir hæfustu lifa. Heilinn okkar, jafnvel skynfæri og sálarlíf hafa fengið ónýtt hlutverk í dag og sem er því dæmd að gagnast aðeins af verðleikum ímyndaðrar framtíðarsýnar gervigreindarinnar.

Vegna umræðu um sjúkraflutninga á Suðurlandi í dag og viðbragðsmöguleika björgunaraðila vegna slysa og skyndilegra veikinda er rétt að árétta að víðar er pottur brotinn í þessum málum hér á landi. Þrátt fyrir margfaldan umferðarþunga og mikils fjölda ferðamanna hefur lítið verið byggt upp til að styrkja þessa þjónustu og á mörgum stöðum hefur þjónustunni úti á landi hrakað mikið sl. áratugi miðað við þörf og álag.

HólmavíkSjúkrabílaþjónustan hefur víða staðið í stað, vegir víða verri og stundum lengri vegalengdir að fara til sjúkrastofnana sem tekið geta á móti bráðsjúkum og slösuðum. Þótt íbúafjöldinn hafi ekki aukist á mörgum afskekktari stöðum á landinu, hefur almenn þjónusta við ferðafólk, sérstaklega veitingaþjónusta og gisting, stóraukist. Þetta á sérstklega við í svokölluðum „brothættum byggðum“ sem stjórnvöld skilgreina sem svo og þar sem treyst er nú á nýsköpun tengt ferðamennsku. Erlendir ferðamenn ganga auðvitað út frá lágmarks innviðaþjónustumöguleikum á ferðalögum sínum um landið þegar þeir huga að heimsókn. Heilbrigðisþjónustu, björgun í vanda og löggæslu. Hundruð milljarða króna árleg innkoma í íslenska hagkerfið hefur áunnist með að hafa gert Ísland að vinsælum ferðamannastað á heimsvísu og þar sem íslensk nátttúra er í aðalhlutverki. Það skýtur því skökku við að innviðaruppbygging er varðar almenna öryggisþætti haldist ekki í hendur við þessa þróun. Sumir myndu vilja segja vörusvik og hvers eiga síðan íbúarnir að gjalda sem frekar fá þá minni þjónustu fyrir sig og sína en meiri, miðað við það sem áður var!

Sl. ár hefur umræða skapast á vettvangi NATO þjóða að hluti af stórauknum útgjöldum til varnarmála sem Íslandi verður skilt að taka þátt í, verði merktur auknu innviðaröryggi á landinu m.a. með samgöngubótum (rætt þessa daganna um allt að 1.5% af þjóðarframleiðslu sem samsvarar um 63 milljörðum króna á ári). Auk þess er í dag nýstofnað „Innviðafélag Íslands„ með allt að 23 milljarða fjárfestingagetu til lána ríkinu gegnum lífeyrissjóðina, til stofnframkvæmta og fjárfestinga á mannvirkjum. Auknir möguleikar á björgunarviðbrögðum auk nauðsynlegs eftirlits á þjóðaröryggi ætti auðvitað að skipa hæstan sess í öllu tali um innviðaruppbyggingu. Auknum möguleikum á bráðaþjónustu heilbrigðisstarfsfólks, sérmenntaðra sjúkraflutningsmanna og til flutningsmöguleika með sjúkrabifreiðum og flugi.

Útkallssvæði björgunaraðila á Hólmavík

Fjölga þarf því augljóslega flugvöllum fyrir sjúkraflug víða á landinu og bæta aðgengi að sjúkraþyrluflugi, f.o.f með þátttöku LHG. Bæta þarf tækjabúnaði björgunarsveita , m.a. með fleiri sjúkrabílum og mönnun á vöktum eins og lagt hefur verið nú til á Suðurlandi. Mönnun heilsugæslustöðva hefði fyrir löngu þurft að vera búið að styrkja og eins rekstur sjúkraskýla og minni sjúkrahúsa (ekki síst ef hópslysa verða) en sem víða hafa verið lögð niður eða þeim breytt í öldrunarstofnanir. Endurbirti hér því úr blogginu mínu frá í vetur og sem ætti að gefa gleggri mynd af ástandinu víða út á landi -til viðbótar umræðu dagsins á ástandinu á Suðurlandi og nýútkominni rannsóknarskýrslu Rannsóknanefndar samgönguslysa.

Sagan á sér alltaf margar hliðar. Saga okkar sjálfra og Íslandssagan. Mín saga tengist m.a. læknisfræðinni sterkum böndum. Sögunni í nútíð og þátíð sl. tæpa hálfa öld. Eins með tilliti til forfeðra minna. Þar er ef til vill best að byrja þessa sögu. Ari Arason (1763-1840), (lang-lang-langafi minn) var læknir í Skagafirði á Flugumýri og einn fyrst lærði læknirinn í Skagafirði (1795). Síðar skipaður fjórðungslæknir í Norðlendingafjórðungi, 1801 á eftir Jóni Péturssyni (1733-1801). Hann var í hópi fyrstu læknanemanna sem útskrifuðust frá Læknaskólanum í Nesi hjá Jóni Sveinssyni, landlækni.

Sonur hans og alnafni, Ari Arason yngri (1813-1881), fetaði í fótspor föðursins en lærði í Kaupmannahöfn. Hann kláraði samt ekki lokapróf í læknisfræði, en stundaði engu að síður lækningar í Skagafirði launalaust eftir að heim kom á Flugumýri. Margt annað var á hans könnu svo sem kansellíráð, fulltrúi konungsstjónarinnar og stundaði stórbúskap. Hann kom færandi hendi með margar forskriftarbækur til lyfjagerðar. Ég og systkini mín komum þeim og mörgum skjölum, auk lækningaáhalda, lyfjamorteli, skurðhnífasetti og skurðkertastjaka til minnjasafnsins á Sauðárkróki fyrir næstum áratug. Var það alltaf von okkar og haldin yrði sýning á þessum minjum og skjölum til að minnast upphafi læknisfræðinnar í Skagafirði fyrir rúmum tveimur öldum.

Merkilegast fannst mér vera litlar leirkrúsir undir kúabóluefnið sem flutt var til landsins um 1803 með staðfestu og innsigluðu konungsbréfi um innihaldið. Ísland var þannig meðal fyrstu þjóða að byrja bólusetningu gegn stóru-bólu með kúabóluefninu og áttu undangengnar hörmungar með mannfalli og kreppum í landinu þátt í þeim vilja konungs (Kristjáni VII) að koma bólefninu sem fyrst til þjóðarinnar. Á þeim tíma var gjarnan bólusett (sett bóla) þegar fólk mætti til kirkju og merkt við í kirkjubókunum. Spurning hvort prestarnir hafi ekki hjálpað læknunum í þessari aðgerð.

Sennilega er fátt sem hefur skipt jafn miklum sköpum í lifun þjóðar og þannig lýðheilsusögunni og þetta átak sem síðan stóð yfir allt til okkar daga. Sjálfur fékk ég „setta bólu“ sennilega 8 ára gamall. Stóru-bólunni hefur nú verið útrýmt í heiminum, eða svo teljum við vera og því ekki lengur bólusett við henni. Allavega má segja að mikið hafi verið gert úr litlu hjá forfeðrum mínum um aldamótin átjánhundruð, auk þess sem ný þekking á mikilvægi hreinlætis skipti sköpum í sýkingavörnum, ekki síst tengt fæðingum og til að draga úr ungbarnadauða. Síðar var komið á fót skóla fyrir yfirsetukonur sem þá voru kallaðar, síðar ljósmæður og þannig langt á undan menntun hjúkrunarfræðinga.

Sjálfur fór ég hins vegar á mínum fyrstu sérfræðingsárum að stunda rannsóknir á afleiðingum „oflækninga“ vegna ofnotkun sýklalyfja, tengt þróun sýklalyfjaónæmi meðal algengustu sýkingarvalda mannsins (bakteríusýkingum) og sem er nú talin ein stærsta heilbrigðisógn samtímans að mati Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Þegar við gerum oft lítið gagn úr miklu og skipulagsleysi ræður ríkjum í heilbrigðiskerfinu. Skilgreining á heimilislæknisfræði að sumu leiti gjaldfallin fyrir skyndilausnum og skrifræðinu.

Læknahúsið Lundur á Sauðárkróki sem Sigurður Pálsson læknir lét byggja 1901. (upphafleg staðsetning í miðbænum við Sauðá)

Önnur tenging sögunnar er læknahúsið gamla, Lundur á Sauðárkróki (1901-1956) sem afi minn Steingrímur Arason, afabarn Ara yngri, hafði keypt eftir að hann fluttri frá Víðimýri í Seyluhreppi og þar sem hann rak um árabil húsgagnaverslun og bólstrunarverkstæði. Hann var eins formaður hestamannafélagsins Léttfeta um árabil og mikill hestamaður. Oft kom ég þangað sem ungur strákur, stundum í heimsókn og stundum á leið í sveitina mína á sumrin i Hjaltadal og skrapp þá stundum með honum í hesthúsið. Minnistæðust eru mér samt húsakynnin á besta stað í miðbænum, nálægt kirkjunni og þar sem áður rann Sauðáin. Nokkrar myndir á veggjum sem sennilega voru frá læknum sem þar höfðu búið áður. Í þessu húsi kom fyrsta vatnsveitan og fyrsta vatnssalernið. Minnistæð er mér sérstaklega gömul hauskúpumynd sem hékk á veggnum í stofunni.

Aldingarðurinn sem stóð við húsið í Suðurgötunni átti sér engan líkan á Króknum. Það var garðurinn hennar Hansínu Benediktsdóttur, eiginkonu Jónasar Kristjánssonar læknis. Þau bjuggu þarna í húsinu ásamt börnum sínum í rúma tvo áratugi, 1911-1938. Þar var þá líka læknamóttaka (heilsugæsla í nútímaskilningi), skurðstofa og sjúkrarúm. Nýlega las ég bók Pálma Jónassonar um ævi afa hans Jónasar Kristjánssonar, Að deyja frá betri heimi.

Óhætt er að segja að stórbrotnari ævisaga er vandfundin hvað sögu í læknisfræðinni varðar hér á landi. Þvílíkt brautriðjandastarf sem Jónas áorkaði og framsýni, bæði fyrir austan á Fljótsdalshéraði þar sem hann stundaði fyrst lækningar í meira en áratug áður en hann fluttist á Krókinn og þar sem hann m.a. lét reisa sjúkrahús á Brekku í Fljótsdal og sem tekin í notkun 1907. Fyrsta sjúkrahús landsins í dreifbýli. Læknir úrræðagóður og með afbrigðum, viljugur til verka og til langra vitjana, oft einn á hesti, enda afbragðs hestamaður. Skurðlæknir hinn besti sem gerði ótal skurðaðgerðir, jafnvel í heimahúsum og sem í dag væru alltaf gerðar eingöngu á hátæknisjúkrahúsum.

Síðustu 20 æviárin eftir sjötugt og eftir að hann flutti suður frá Sauðárkrók, helgaði hann sig starfsemi Nátttúrlækningafélags Íslands og var síðan helsti hvatamaðurinn að byggingu Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði sem opnaði 1955 að honum viðstöddum. Reyndar var Jónas líka umdeildur stjórnmálamaður en mikill félagshyggjumaður og afar víðlesinn í fræðum sem við nú köllum lífstílsfræði og um mikilvægi forvarna gegn lífstílssjúkdómunum. Eins hvað varðar endurhæfingu og fór fjölda ferða til að kynna sér öll þessi fræði til virtustu stofnana í Ameríku og Evrópu. Læknir sem í flestu var þannig langt á undan sinni samtíð.

Sjálfur hef ég tengst heilsugæslufræðum og bráðalæknisfræði mest, auk aldarfjórðungs viðkomu með reglulegu millibili á Ströndum, á Hólmavík. Dreifbýlislækningar köllum við þetta í dag. Hef skrifað um hugartengslin við söguna og mannlífið í mörgum pistlum á blogginu mínu. Með hverju árinu fær maður meiri og meiri tengingu við mikilvægi sögunnar. Upplifun jafnvel til forvera minna í spönsku veikinni 1918-19 hér á Ströndum, í Covid-19 heimsfaraldri. Þegar stjórnvöld vildu ekki hlusta á héraðslækninn og sem m.a. leiddi til minnar afsagnar úr Sóttvarnaráði Íslands og sem hafði verið tilnefndur í af Læknafélagi Íslands, skipaður af ráðherra í samtals átta ár. Læknisfræðin er enda ekki bara smitsjúkdómafræði og sem við sjáum í dag eftir Covid heimsfarladurinn. Þegar fagfólk mátti ekki einu sinni mæta á fjölmiðlafundi þríeykisins svokallaða og þar sem slagorð stjórnvalda var engu að síður „gerum þetta saman“. Falsfréttanefnd ríkisstjórnarinnar stofnsett og sem m.a. hélt fagumræðu niðri.

Húsið hans afa og sem ég náði að upplifa viðveru í á sinum upphaflega stað á sínum tíma, hefur haft mikil áhrif á mig alla tíð og ekki síður nú eftir lestur ævisögu Jónasar og hans lífssýnar hvernig við getum viðhalda betri heilsu. Segja má að ásamt fjölskyldulækningum og félagslæknisfræði sé hornsteinn góðra heimilislækninga í dag eins og hún er skilgreind í fræðum nútímans en sem hefur verið að fjarlægst í íslenskum veruleika. Viðvera Jónasar Kristjánssonar í húsinu og vitneskja um forfeður mína, læknanna á Flugumýri ekki síður. Mín læknisreynsla í hálf öld og minnugur þess að stundum er betra að geta gert mikið úr litlu, en gera lítið úr miklu.

Söguskáldsagan Ariasman eftir Tapio Koivukari (2012) um samskipti Íslendinga og Baska, hvalveiðarnar á Ströndum og síðar Spánverjavígin svokölluðu 1615, er vel skrifuð bók og áhrifamikil lesning. Bókin er líka skemmtileg lýsing á mannlífinu á Ströndum í upphafi 17. aldar og tíðarandanum þegar tveir ókunnugir menningarheimar mætast. Áður höfðu Íslendingar kynnst harðneskju einokunarverslunarinnar Dana og ólöglegri verslun við Englendinga. Nú komu stærri skip og sjómenn frá Baskahéruðum Spánar sem veiddu hvali, ekki fisk og sem ekki hafði verið á færi Íslendinga eða annarra þjóða að gera við Íslandsstrendur.

Einokun Danakonungs og fégræðgi fulltrúa hans hér á landi er grundvöllur framvindu sögunnar um afdrif Baskana og sem upphaflega vildu aðeins veiða það sem sjórinn gaf, án hagsmunaárekstra við landsmenn. Hval til lýsisbræðslu og til ljósgjafanotkunar um alla Evrópu. Jafnframt hagstæð vöruviðskipti við Strandamenn og sem veitt þeim nauðsynlega þjónustu. Stóru hafskipi þeirra þrjú fórust hins vegar í ofsaveðri og strandi Í Reykjarfirði seint að hausti 1616 og um 80 skipsbrotsmenn voru skyndilega upp landsmenn komnir með alla björg. Kenna má landstjórninni í umboði Danakonungs og sérhagsmunagæslu sýslumannsins Ara Magnússonar í Ögri um hvernig fór að lokum og sem enn í dag er eitt ljótasta óhæfuverk Íslandssögunnar.

Á gönguferð minni um Strákatanga (Skarfatanga) við Hveravík í Steingrímsfirði 2015 (sem oftar síðar) mátti sjá glögg merki minja hvalaútgerðar og gólf hvallýsisbræðslu (bræðslukatlastæði). Fyrstu tvö sumrin 1614-1615 starfrækt af Böskum en síðan sennilega aðallega Hollendingum, allt fram til upphafs 18. aldar. Auðvelt var að sjá fyrir sér Baskana sem kíktu eftir hval á Steingrímsfirði og veiddu hann síðan á nokkrum smábátum á firðinum sem þeir lönduðu að lokum í víkunum. Hugrenningar vöknuðu um sambærilegar aðstæður á Grænlandi og víðar sem ég hef skrifað um áður á blogginu mínu. Myndina að ofan tók ég á Strákatanga 400 árum eftir að Baskarnir stunduðu sína nýsköpun hér á landi, en sem var landanum svo framandi að þeir hálf sturluðust! Myndin er samsett með annarri mynd af gömlum hafskipum frá 18 öld sem ég tók í hjólaferð um Kantabríu, nánar tiltekið í Santander sl. vor og sem er rétt við mörk Baskahéraðanna á Spáni. Var þá sterklega hugsað til Baskana forðum. Stóðst ekki mátið að sameina þær hér á einni mynd.

Ég hvet alla sem áhuga hafa á söguskáldskap og þar sem tveir ólíkir menningarheimar mætast, að lesa Ariasman (Baskar kölluðu Ara Magnússon því nafni). Eins í tilefni stofnun Baskavinafélags Strandamanna (2012) og sem nú er að koma upp söguminjasafni um Baskana í Djúpavík í Reykjarfirði til að minnast atburða sem ekki mega gleymast. Nýjasta skáldsaga Jón Kalmans Stefánssonar, Himintungl yfir heimsins ystu brún, fjallar um sömu atburði frá ólíku sjónarhorni þar sem áherslan er lögð á ábyrgðarkennd, samvisku og réttsýni Íslendingsins gagnvart framandi heimi og sem við viljum stundum útiloka eða ekki vita af. Ekki síður oft grimmd þjóða gagnvart annarri, jafnvel nágrannaríki sínu, vegna sérhagsmunagæslu sinnar. Jón Grímsson var prestur í Árnesi 1614-1615 og átti mikil samskipti og viðskipti við Baskana, handgenginn Ara Magnússyni sýslumanni í Ögri og sem var vitni að spánarvígunum inn í Djúpi eins og segir í frásögnum Jóns lærða Guðmundsonar sem þá bjó í Stóru-Ávík í Árneshreppi, Sönn frásaga.

Gleðilega páska!

Gamalt akkeri sem ég gekkk fram á, á Strákatanga um árið

HVALFANGARABÆN-Á EFTIR SÆRĐUM HVAL

Meira en oss er þér að þakka, Herra,

að þungur skutull stakkst i hvalsins bak.

Drottinn vor Guð, lát dýrsins krafta þverra,

við dauðastríðinu hvalsins yfir oss þú vak

svo vér ei hljótum meiðsl og mundir sárar,

þú mildi herra, vef oss líknarhjúp,

svo hvorki brotni byrðingur né árar

og bátnum verði ei sökkt i hafsins djúp.

Forða þú oss frá bráðum bægslagangi,

lát bát vorn hvíla í þínu náðarfangi,

Veiðin er stór, þótt viða háskinn grandi,

veit oss að prísa þig á þurru landi.

FADIX TOANES DE FTCREVERRI. 1627

Flestir líta á gott fæði fyrst og fremst út frá næringargildi og ferskleika. Það væri svo sem í lagi ef passað væri líka upp á fjölbreytileikann. Vítamín og alls konar lífræn bætiefni í grænmeti, ávöxtum og jurtum, sem líkaminn þarf til daglegrar viðgerða og enduruppbyggingar, í samspili við ónæmiskerfið. Eins gegn árásum óæskilegra örveira og mengunarefna sem við vitum ekki alltaf hvaðan eru upprunnin. Við getum að vissu leyti reyst okkar eigin eldveggi í nánari tengslum við næringuna og umhverfið en við gerum í dag.

Við þurfum að hafa áhyggjur af ýmsum tilbúnum efnum og sem við sjálf framleiðum í iðnaði, en sem safnast geta fyrir í okkur og umhverfinu. T.d. þrávirk lífræn efni eins og  PFC (PFSA) efnin og hormónalíku plastefnin (hormónahermar). Eins allskonar rykefni og örefnin (nano products) sem eru svo lítil að þau ná að smygla sér inn í frumurnar eins og Trójuhestar. Sama á við um skordýraeitur, sýklalyf, rotvarnarefni og ýmsa vaxtarhvetjandi hormóna í matvælum. Efni sem berast m.a. í okkur með kjöti, af  misvel þekktum uppruna erlendis frá. Þriðjungur krabbameina er auk þess talin tengjast slæmu fæðuvali eingöngu, of miklum hvítri sykri og fitu.

Uppsöfnun á ýmsum þrávirkum lífrænum efnum í náttúrunni er stöðugt að aukast. PFC (PFSA) efnin hafa verið til umræðu sl tvo áratugi. Þau eru mikið notuð innan á skyndibitapakkningar allskonar og sem teflonhúð á eldhúsáhöldum vegna vatns- og fitufælinna eiginleika. Efni sem líklega geta bælt ónæmiskerfi barna og okkar sjálfra. Eins er um að ræða öll hormónalíku plastefnin (þalöt) sem líkt geta eftir hormónum í verkun (hormónahermar). Efni sem notuð eru sem mýkingarefni í allskonar leikföngum, plastumbúðum og áhöldum tengt matargerð, en borist geta auðveldlega í okkur gegnum húð, mat og drykk. Efni sem m.a. draga úr frjósemi dýra og manna, og flýtir kynþroska unglingsstúlkna. Verst hvað öll þessi þrávirku efni eru mörg og að þeim skuli alltaf vera að fjölga.

Fæði sem í daglegu tali hefur verið kallað erlendis „functional food“ inniheldur hins vegar meira af allskonar lífrænum efnum til verndar. Efni sem virka gegn oxun og þránun próteina í frumunum okkar og á erfðaefninu sem öllu stjórnar. Oxunin er nefnilega stöðugt að verki og óumflýjanleg, ekkert ólíkt og þegar fita þránar og járn ryðgar. Eins á heildrænt fæði að tryggja hagstæðari gerla fyrir flóruna okkar sem hafa skaddast einhverja hluta vegna, eins og t.d. við sýklalyfjainntöku. Gerla sem hægt er að taka inn sem „probiotics“ í stöðluðu magni. Allt til að bæta það sem á vantar í fæðunni okkar.

Ljósefni sem ég vil svo kalla (phytochemicals), eru sérstök náttúruefni úr jurtaríkinu og sem ekki eru skilgreind sem vítamín eða næringarefni til brennslu eða próteinuppbyggingar, en jafn mikilvæg fyrir okkur á allt annan hátt. Efni sem gefa jurtum sína einstöku eiginleika, tengt lit og lykt. Fyrir utan oft afoxandi eiginleika eru þau talin hafa hvert um sig sína sérstöku eiginleika m.a. til verndar skemmdum á erfðaefninu.

Vítamín, önnur afoxunarefni, steinefni og flóknir efnaferlar með ljósefnunum vernda okkur þannig gegn oxun, hrörnun og öldrun. Þegar alvarleg veikindi herja eða við höfum borðað skemmdan mat. T.d. brenndan/grillaðan og sem eykur þá myndun frírra stakeinda (radíkala) og oxun frumna. Sambærilegt og þegar járn ryðgar.

Íslensku tómatarnir eru hlaðnir æskilegum ljósefnum. Eins mætti telja gullinrót (curcumin öðru nafni turmeric), chilli pipar, engiferrót, hvítlauk, sojabaunir, brokkolí, jafnvel kál, vínber, hunang, grænt te og kaffi. Listinn er í raun miklu lengri. Einna mest vitum við um áhrif gullinrótarinnar. Hugsanlega sem vernd gegn elliglöpum og Alzheimer´s sjúkdómnum. Jafnvel sem hluta krabbameinsmeðferðar og þegar hvað mikilvægast er að byggja hratt upp, það sem rifið hefur verið niður.

Ljósefnin í breiðari skilningi gætu þannig verið svar til að styrkja ónæmiskerfið sem mest gegn sýkingum, hrörnun, krabbameinum og ófrjósemi. Gegn þá Trjóuhestunum nútímans, ásamt auðvitað almennt heilbrigðum lífstíl.

 https://blog.dv.is/…/brunavarnir-okkar-og-ljosefnin-godu/  https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2013/09/15/grindhvalir-og-haettuleg-spilliefni/

Undanfarin misseri hefur verið mikið fjallað um þá ógn sem samfélaginu öllu stafar af vaxandi sýklalyfjaónæmi helstu sýkingavalda mannsins og sem oft eru sameiginlegar bakteríur í flóru manna og dýra (svokallaðar súnur). Colibakteríur (E.coli, Klebsiella pneumonie) og klasakokkar eru nærtækastar.

Vandamálið er víða úti í heimi orðið ískyggilegt og víða orðið erfitt og kostnaðarsamt að meðhöndla venjulegar sýkingar eins og t.d. þvagfærasýkingar og sárasýkingar sem þessar þá hættulegu flórubakteríur geta valdið. Sett hefur verið í gang mikil og kostnaðarsöm áætlun hjá embætti sóttvarna- og landlæknis vegna þessarar lýðheilsuógnar næstu 5 árin (kostnaðaráætlun samtals um 1.7 milljarður króna). Markmiðið er að fylgjast náið með þróuninni og hvetja um leið til skynsamlegrar sýklalyfjanotkunar meðal manna og hjá dýrum. Eins með tilliti til hreinlætis og alm. nánara eftirliti með landbúnaðarvörum.

Hvetja þarf eins til góðra hreinlætisvenja tengt erlendum ferðamönnum (þar með talið WC hreinlæti og aðgát varðandi ófullnægjandi fráveitu skolps). Sama á í raun við með ráðleggingar fyrir Íslendinga sem dveljast  í löndum þar sem sýklalyfjaónæmar sýkingar eru landlægar. Veruleg áhætta er síðan að þeir geti borið með sér heim sýklalyfjaónæmar t.d. colibakteríur. Sú ógn sem sýklalyfjaónæmi veldur í dag var til umfjöllunar á nýlegum Læknadögum í Hörpu 2025. Þar kom fram að áætlað er að heildarkostnaður vegna sýklalyfjaónæmis næsta áratuginn í flestum löndum geti farið vel yfir kostnað vegna krabbameinsmeðferða og fleiri dauðsfalla megi þá rekja til slíkra sýkinga en af völdum krabbameina um 2050 að mati Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Áætlað er í dag að allt að 5 milljónir sjúklinga deyi árlega vegna ófullnægjandi sýklalyfjameðferðar tengt sýklalyfjaónæmi. Fleiri en dóu t.d. í heimsfarldri Covid19. Því er til mikils að vinna.

Íslendingar hafa áður kynnst faraldri sýklalyfjaónæmra pneumokokka sem eru algengustu bakteríurnar sem valda hættulegum öndunarfærasýkingum og jafnvel blóðeitrunum. Slíkur fjölónæmur stofn var landlægur hér á landi um aldarmótin síðustu, sennilega uppruninn frá Spáni með ferðafólki (fékk nafnið spænsk-íslenski 6B stofninn) og mikið átak gert til að sporna gegn dreifingu hans meðal barna sérstaklega. Stærsti áhættuþátturinn á að fá þessar bakteríur í sig voru nýlegir sýklalyfjakúrar (antimicrobial pressure og selection á flórunni okkar). Síðar komu bóluefnin okkur til hjálpar og sem flest ungbörn fá í dag með ungbarnabólusetningum.

Mikil hvatning var gerð til að draga úr ónauðsynlegri sýklalyfjanotkun. Sýklalyfjakúrar geta þannig stokkað upp í flórunni okkar, drepa næma stofna og greiða þá um leið aðstæður fyrir sýklalyfjaónæma stofnum að  taka sér bólfestu og dafna frá umhverfinu (t.d. með matvælum eða með snertismiti). Þetta á sérstaklega við er varðar þarmabakteríurnar- colibakteríurnar. Þær sem eru fyrir (okkar flóra) verja okkur á vissan hátt gegn nýrri flóru. Nýir óþekktir stofnar (jafnvel þótt þeir séu ekki sýklalyfjaónæmi) valda einning oft meiri ursla eins og við þekkjum tengt svokölluðum ferðamannaniðurgangi. Varðandi sýklalyfjaónæmið að þá erum við hins vegar að tala oft um erfiðar tilfallandi sýkingar löngu seinna. Eins geta genabútar frá þessum sýklalyfjaónæmu stofnum fluttst til annarra colibakteria og sem þá verða líka sýklalyfjaþolnar (horizonal gene transfer). Afskaplega erfitt getur verið að losna við þessar bakteríur alveg úr líkamanum/görninni ef þær á annað borð berast þangað og þar sem þær geta líka legið  lengií dvala, jafnvel mánuðum og árum saman og þótt góða flóran okkar nái að dafna aftur að mestu leiti.

Sömu grunnlögmál gilda með dreifingu flestra sýklalyfjaþolinni baktería og ef þær hafa á annað borð hafa myndast með genabreytiningum einhversstaðar í heiminum. Mest þar sem sýklalyfjanotkuni (antimicrobial pressure) er mest. Ekki er séð fram á að ný sýklalyf komi á markað sem breytt getur stöðunni ferkar en raun hefur verið sl. áratugi. Þótt ný lyf koma á markað skapast gjarnan líka fljótt sýklalyfjaónæmi hjá sýslunum fyrir þeim.

Sl. ár hefur sýklalyfjaónæmum colibakteríum fjölgað mjög, ár frá ári víðast hvar, líka á Íslandi og þótt við stöndum betur að víki en flestar aðrar þjóðir. Líkur eru á að vandinn sé að stórum hluta til a.m.k. tilkominn hér á landi vegna innflutnings á erlendum landbúnaðarvörum, einkum kjöti, en líka grænmeti og þar sem jarðvegur er víða sýktur af þessum ónæmu colibakteríum erlendis. Uppsprettuna má að öllum líkindum f.o.f. rekja til landbúnaðar þar sem sýklalyf hafa verið mikið notuð í dýraeldi gegnum tíðina. Óhjákvæmilega smitast þessar sýklalyfjaþolnu coligerlar alltaf eitthvað í sláturkjöt þegar dýrinu er svo slátrað, jafnvel þótt hreinlætis sé vel gætt við slátrun. Sumir áætla að allt að helmingur sláturkjöts innihaldi eitthvað af súnubakteríum og þá einkum colibakteríum. Þessar bakteríur lifa vel flutninga landa á milli og jafnvel þótt sé frosið. Óhjákvæmilega smitast þessar bakteríur síðan alltaf eitthvað í nærliggjandi kjötvörur, í flutningi og í verslunum. Síðan á hendur okkar og barna t.d. í eldhúsinu heima eða jafnvel í og úr margnota innkaupapokann okkar. Hingað til hafa upprunavottorð og eftirlit hjá MAST því miður einskorðast að mestu við matareitrunarbakteríur (kamphylobakter og salmonellu) og sem líka geta verið fjölónæmar fyrir sýklalyfjum.- það er hins vegar önnur umræða en sem er um sameiginleg flórubakteríur manna og dýra

Þar sem flestar utanaðkomandi colibakteriur (þar með taldir sýklalyfjaónæmi stofnar) eru ekki matareitrunarbakteríur valda þær oftast ekki sýkingum byrjun eins og áður sagði nema þá etv. tímabundnum ferðamannaniðurgangi og ef colibakteríustofnanir eru mjög ólíkar okkar eigin. Þær blandast hins vegar flórunni okkar í görnum. Liggja þar jafnvel þöglir ásamt öðrum colibakteríum mánuðum og jafnvel árum saman. Einn góðan veðurdag geta þessir stofnar náð sér á strik og valdið tilfallandi algengum sýkingum. T.d.  þvagfæra eða iðrasýkingum hverskonar. ESBL – (extended spectrum beta-lactamase) er þannig einn af þessum algengu sýklalyfjafjölónæmu colibakteriustofnum, þ.e. ónæm fyrir a.m.k. þremur sýklalyfjaflokkum, og sem stöðugt eru á uppleið í íslensku samfélagi og veldur þegar miklum aukakostnaði í heilbrigðiskerfinu. Oft líka endurteknum, erfiðum og dýrum sýklalyfjameðferðum auk þess að skýra allt að 10% blóðsýkinga á Íslandi í dag.

Enn sem komið er hafa ESBL bakteríur lítið smitast í íslensk sláturdýr sem betur fer samkvæmt úttekt MAST 2024 eða um 1.4% (væntanlega frá mönnum eða með fóðri). Stundum geta þessar bakteríur verið nær alónæmar, t.d. svokallaðar CPO colibakteríur/ ESBL-CARBA (carbapenemase producing organisms). Slíkar sýkingar eru jafnvel orðnar þær algengustu í erfiðum blóðsýkingum manna í sumum löndum og sem rekja má upphaflega til landbúnaðar í viðkomandi landi.

Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Íslendingar hafa verið það lánsamir að hafa getað notað mjög lítið af sýklalyfjum í landbúnaði alla tíð og meðal þess sem nú best gerist í heiminum. Veðurfar, hreint vatna og önnur skilyrði hafa gefið þessi skilyrði auk þess að við höfum ekki notað sýklalyf til að auka sláturþyngd dýra og sem víða er gert erlendis (oft í fóður). Það er því virkilega dapurlegt til þess að hugsa að við flytjum nú inn þetta vandamál nánast tilbúið og óheft bakdyraleiðina til landsins með innflutningi á oft vafasömum erlendum landbúnaðarvörum. A.m.k. án nægjanlegs eftirlits á landamærunum. Þannig í bakgarðana okkar að lokum, garnirnar, og þar sem þessar sýklalyfjaónæmu colibakteríur fá að blómstra og bíða síns tækifæris að valda sýkingum eins og áður sagði. Samlíkingin er stundum góð við lúpínufaraldurinn um land allt eftir að hafa fengið að berast í skrautgarðana okkar í byrjun, fyrst í þéttbýlinu. Vissulega er lúpínan sem slík ekki „ónæm“ fyrir sýklalyfjum, en samsvörunin er hvernig húr getur rutt öðrum flórugróðri úr vegi. Miklu hættulegra er auðvitað þegar um er að ræða okkar eigin nærflóru.

Klasakokkar, MÓSAR geta líka smitast með hráu kjöti og mörg dæmi eru um, m.a. með erlendu svínakjöri. Sú klasakokkabaktería fær stundum kjölfestu í nefinu okkar. Sárasýkingar af þeirra völdum getur verið mjög alvarleg og stunum illmeðhöndlanlegar. Að láta sér síðan detta í hug byggja risa kjötvinnslu inn í miðri íbúðabyggð er óskiljanleg ákvörun íslenskra skipulagsyfirvalda. Mengunarþættir geta verið mýmargir í nærumhverfinu fyrir utan sálræna heilsuspillingu, vöntunar á fallegu umhverfi og sólarbirtu sem umræðan hefur að mestu snúist um.

Vonandi verður í náinni framtíð miklu meira eftirlit á íslensku landamærunum gagnvart þessum innflutningi á dýra-manna súnum með matvælum. Samtök verslunar og þjónustu hefur samt haft hvað minnstar áhyggjur af þessari lýðheilsuógn sem engu að síður beinist nú að okkur eins og flestum þjóðum. Sérfræðingar sem best þekkja til telja að eigi að verjast eins og hverri annarri náttúruvá. Umræðan hefur varla komist að heldur hjá t.d. RÚV ohf. og sem hefur mestar tekjur af auglýsingum frá samtökum verslunarinnar. Endurtekið þannig blásið á eina mestu lýðheilsuvá samtímans að mati flestra alþjóðlegra heilbrigðisstofna og látið markaðslögmálin ein ráða för. Lítil pólitísk mótstaða var eins t.d. þegar EFTA löggjöfin/dómstólinn var látin ráða á Íslandi 2017 samkvæmt ESB ákvörðunum og venjum. Sameiginlegur markaður landa á milli í Evrópu, án hafta, og í engu litið til sérstöðu Íslands og sem átti svo mikið að verja vegna legu sinnar og góðs íslensks landbúnaðar. Að fá að halda íslensku nærflórunni okkar sem mest í friði.

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2024/02/24/vaxandi-syklalyfjaonaemi-bakteria-i-sameiginlegri-floru-manna-og-slaturdyra-a-islandi/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2023/03/11/thu-uppsker-eins-og-thu-sair/

https://www.laeknabladid.is/media/2026-02/f02.pdf?fbclid=IwY2xjawP0OSpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeMOOcn5j9swBBE7Iv-UWCduvucB_u6Hu_3X43lLCJWp8FNx-avhuPAKOhh1Q_aem_CZB8urSaDM_WA1RdOhi_DA

Við segjum stundum börnum ævintýri og hvernig konungssonurinn leystist úr álögum þegar prinsessan kyssti dauða svaninn í sögunni um Dimmalimm. Ekki það að í dag væru sennilega aldrei skrifuð ævintýri eins og Muggur gerði þegar hann skrifaði eitt frægasta ævintýri nokkurs Íslendings, Dimmalimm (1921). Sagan segir að hann hafi hugsað sér svaninn sem tákngerving íslensku þjóðarinnar sem var undir álögum Dana og kossinn hafi verið sjálfstæðisbarátta okkar Íslendinga og sigur til fullveldis, þótt opinbera sagan hafi átt sér einfaldari skýringar enda Muggur búsettur í Danmörku. Enginn myndi heldur þora að kissa dauðan fugl í dag af hræðslu við að smitast af fuglaflensu.

H3N2 stofninn (vetrarinflúensan sem nú er í gangi) er mjög smitnæmur sjúkdómur milli manna, og inflúensan almennt eins meðal anarra dýra. Erfitt er að fullyrða um smitmöguleika milli þessara lífvera sín á milli. Frá mönnum í dýr eða öfugt, frá t.d. fuglum og köttum í menn. Oft þarf aðeins litla genabreytingu/stökkbreytingu (antigen drift or shift) svo það verði. Oftast er manneskjan lokahlekkurinn meðal spendýra. Svínainflúensan 2009 (N1H1 – sami grunnstofn og olli spænskuveikinni 2018) er talin mögulega  kominn frá svínum – áður etv. frá fuglum og í svínin. Út braust heimsfaraldur þannig þegar svínainflúensustofninn hafði undirgengist „antigen drift“ og fór þá að vera mjög smitnæmur milli manna. Nýir stofnar geta eins alltaf komið upp og sagan sannar.

Fuglaflensustofninn nú er að stofni H5N5 og sem ekki hefur greinst í köttum áður í heiminum, fyrr en nú á Íslandi fyrir jól og aftur nú nýlega. Sá stofn hefur heldur enn sem komið er ekki orðið smitnæmur milli manna. Það gæti gerst með meiri breytinu antingen shift- þ.e. stökkbreytingu væntanlega -eða með samblandi erfðaefnis veira sem sýkt hefur einstakling á sama tíma, þ.e. vetrarflensunni (H3N2) og fuglaflensusmiti (H5N5)
Fólk getur orðið mjög alvarlega veikt ef smitast beint frá fugli eða ketti sem er alltaf möguleiki þótt ólíklegt sé að það smit dreifist milli manna í byrjun. Dánarhlutfall er þá allt að 50%!

Nú bíðum við eftir endanlegri stofngreiningu á inflúensunni sem drepur gæsirnar í Vatnsmýrinni – Væntanlega H5N5 og hefur fyrir verið að greinast hér á landi einkum í gæsum og álftum í vetur og því vonandi sami stofninn. Sá stofn er hinsvegar einnig farinn að smita ketti hér á landi sem er einstakt á heimsvísu og því mögulegt að fari að styttast í mannainflúensu og þar með nýjum heimsfarldri (ólíkt verður samt að teljast að það gerist á litla Íslandi, en maður veit ekki!) Og eins og áður sagði hefur H5N5 stofninn ekki greinst í köttum annar staðar í heiminum, sem nánr tiltekið er með mótefnavakan N5 og sem er mjög sérstakt.

Ráðlegg því fólki sem er með veikan kött á heimilinu og sem haft hefur áður frjálsa útigöngu, en sem fær síðan ILI (inflúenslík einkenni) að það láti taka PCR póf (svipað og gert var í Covid19 faraldrinum). Svar gæti verið komið degi síðar. Eins er auðvitað skynsamlegar að hefta frjálsa útigöngu katta tímabundið strax eins og reyndar yfirvöld mæla með í dag.

https://www.cdc.gov/flu-in-animals/index.html

Fuglaflensur og uppruni kjötsins