Hólar 1803-1814 – Þríhyrningar í baksýn fyrir miðri mynd (teikning Hans von Frisak)

Í tilefni fundar með íbúum og velunnurum Hóla í Hjaltadal á 70 ára afmælisdegi mínum 27.4 nk., vil ég fá að bera fram eina afmælisósk. Að mark verði tekið á tilmælum hópsins um uppbyggingu og styrkingu áframhaldandi háskólastarfs á Hólum og nauðsynlegu viðhaldi eða endurbyggingu skólahússins.

Hólaskóli á biskupssetrinu var rekinn frá því snemma á 12. öld til ársins 1802, þó ekki óslitið. Skólinn og þar sem sumir forfeður okkar fengu að stunda nám og sem var forsenda frekara náms og atvinnu. Meðal margra annarra, Ari Arason eldri, síðar læknir (lang-lang-langafi minn) fæddur 1763 og skólabróðir hans Sveinn Pálsson, náttúrufræðingur og læknir, fæddur 1762. (https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2025/05/31/ad-geta-gert-mikid-ur-litlu/ ) Skúli Magnússon sýslumaður og síðar landfógeti lyfti grettistaki með að endurreisa skólahald  á Hólum sem ráðsmaður, endurbætti allar byggingar, kom upp nýrri prentsmiðju, þeirri einu á landinu, keypti nýja vefstóla og stuðlaði að nýrri dómkirkjubyggingu síðar.

Búnaðarskólinn á Hólum hóf starfsemi sína í gamla bænum á Hólum 1882 og flutt síðan í nýtt skólahús 1893. Skólinn brann til grunna 1923 en var byggður upp aftur í stærri mynd og þar sem hann stendur enn. Tenging Hólaskóla hefur samt alltaf verið tengt dómkirkjunni á Hólum í Hjaltadal. og þar sem núverandi kirkja stendur, 263 ára gömul (1763). Fyrsta kirkjan mun hafa verið byggð 1106 þegar fyrsti biskupinn, Jón Ögmundarson tók þar við brauði sínu.

Sögu háskólaseturs og reksturs er ágætlega lýst í nýlega grein á Vísi eftir Gunnar Rögnvaldsson.  „Árið 2003 fékk skólinn leyfi til að starfa sem háskólastofnun og í kjölfarið varð til Háskólinn á Hólum 2007. Við þá breytingu óx skólanum fiskur um hrygg, rannsóknarstarf efldist og nemendum fjölgaði umtalsvert. Á þessum árum var gríðarleg uppsveifla á Hólastað. Ýmsar stofnanir höfðu þar viðkomu og aðsetur s.s. Norðurlandsdeild Veiðimálastofnunar, Héraðssetur landgræðslunnar, Embætti dýralæknis hrossasjúkdóma og svo auðvitað vígslubiskupsembættið. Sumarbúðir fyrir börn og fatlaða voru í nokkrar vikur í mörg ár. Ferðaþjónustan dafnaði og bryddaði upp á margvíslegri afþreyingu. Þar má nefna vatnalífssýningu, húsdýragarð, leiðsögn um staðinn og nágrenni, sögustundir, vinnubragðasýningar og síðar bættust Bjórsetrið og Sögusetur íslenska hestsins við. Sundlaugin og tjaldsvæðið drógu að og unglingavinnan sá um að planta trjám og halda staðnum og nágrenni snyrtilegu. Íbúar og sveitungar voru stoltir af Hólum og þar var gott að búa.“

Ég var sjálfur 5 sumur í sveit á Hofi í Hjaltadal frá 11 ára aldri. Hof er rétt fyrir innan Hóla og er landnámsjörðin í dalnum. Landsnámsmaðurinn var Hjalti Þórðarson. Hólar hefur upphaflega sennilega verið hjáleiga við Hof. Elsti sonur hjónanna sem ég var í sveitinni hjá, Rósu Bergsdóttur frá Nautabúi og Þórði Stefánssyni frá Hrafnhóli, var alnafni landsnámsmannsins og sem ég gætti nær daglega. Hann var síðar lengi búmaður og tamningamaður á Hólum en nú hrossabóndi á Marbæli við Hofsós. Hofjörðin tilheyrir nú alfarið Hólum.

Oft var farið til Hóla og á hverju sumri var mikil eftirvænting eftir Hóladeginum. Ég fékk líka að spreyta mig á slætti með orti og ljá á tóftum gamla bæjarins á Hofi með Þórði bónda og varð þá hugsað til upphafs Íslandsbyggðar. Eins síðar með tengingu við Hóla og kirkjuturninn, sem var mér stundum eins og viti. Sama mætti segja í göngum á Hólabyrðu og upp að Gvendarskál, stundum í svarta þoku. Fjár- og hestagöngur í Hofsdal og Kolbeinsdal á haustin gáfu eins ógleymanlegar minningar um sveitina mína. Ekki má hér heldur gleyma að minnast á hestaferðir milli bæjanna í dalnum, t.d. að Nautabúi þar sem bróðir minn dvaldist og inn að Reykjum, í biskupalaugina. Oft var sundriðið yfir Hjaltadalsá enda engin brú þá inn í dalnum. Sveitasíminn var notaður milli okkar bræðranna og okkar leyndarmál rædd kl 10 á kvöldin þegar aðeins þurfti að lyfta upp símtalinu á sveitasímanum. Á Hofi má segja að maður hafi komist til manns og þar liggja rætur mínar í mörgu tilliti enn í dag. Eins þegar ég fer í mínar reglulegu vitjanir í læknasveitina mína á Ströndum til afleysinga og eftirvæntingar vakna, svipaðar og þegar ég var að fara í sveitina mína í Hjaltadalinn á vorin.

Gangan á Þríhyrninga í Hjaltadal 2011

Eins og umræðan um skuggann sem nú hvílir yfir framtíð skólahalds á Hólum og lélegu ástandi skólabygginga sem fengið hafa mjög lítið viðhald, verður maður hugsi. Sennilega hafa menntamálayfirvöld lengi haft ákveðna stefnu að leggja mætti skólahaldið þar niður og sem nú liggja þegar tillögur um! Sögu sem þá er lokið en sem fylgt hefur okkur frá upphafi Íslandsbyggðar og til eins mesta menningarseturs/menntastofnunar landsins fram eftir öldum. Það má kallast stórhneykslanlegt að menn ætli að fórna þessum menningatengslum og væntumþykju þjóðarinnar, fyrir nútíma hagræðingarkröfur, sparnað og með aukinni tækni- og tölvuvæðingu, á gervigreindaröld.

Sumarið 2011 fór ég í fjallgönguferð á Þríhyrninga með konu minni og göngufélögum sem ég skrifaði um á blogginu mínu. Í ferðinni komast ég á toppinn og sem mig hafði dreymt um að komast á sem ungur drengur í sveitinni, en sem þótti þá afar fjarstæðukenndur. Þá gafst ný sýn yfir sveitina mína, allan Hjaltadalinn, Hóla og Hof, Hofsdal og jafnvel inn í Kolbeinsdal. Yfirsýn sem var ólýsanleg eftir öll árin frá óskinni minni upphaflega.

Undirskriftasöfnun; Sýnum að okkur sé ekki sama með því að skrifa undir yfirlýsingu þess efnis á eftirfarandi slóð. Þar eru settar fram kröfur til þeirra er málið varðar: https://island.is/undirskriftalistar/e78fbbfe-6b03-4427-9669-8c129bcde7dd

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2025/05/31/ad-geta-gert-mikid-ur-litlu/

https://www.visir.is/g/20262867821d/holar-i-hjalta-dal-her-og-thar-og-tha-og-nu-

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2011/07/12/thrihyrningar/

Super-bugs í erlendum kjötvörum (sýklalyfja fjölónæmar bakteríur)

Berklar á Íslandi lögðust ofurþungt á þjóðina langt aftur í aldir og fram á miðja síðustu öld. Talið er að um 3000 Íslendingar, flestir á besta aldri hafi látist bara á þessari öld. Fimmtungur, eða um 1000 sem fengu hjálp á berklahælum t.d. á Vífilsstöðum fyrir tilkomu virkra sýklalyfja, dóu engu að síður úr sjúkdómnum.

Erlendis geysa berklafaraldar ennþá og margir stofnar orðnir fjölónæmir fyrir sýklalyfjunum. Komið hafa upp berklasmit á síðustu árum hérlendis, sennilega með útsetningu tengt ferðafólki eða innflytjendum. Sjö tilfelli komu nýlega upp á BMT LSH og þótt í þeim tilfellum hafi ekki verið um aktiva sýkingu að ræða, enda getur tekið mörg ár að veikjast alvarlega frá því upphaflegt smit á sér stað. Á fyrri hluta síðustu aldar var talið að um 10-15% unglinga hefðu smitast af berklabakteríunni og á fullorðinsárum var smithlutfallið komið yfir 60% um miðja öldina. Ómeðhöndlanleikinn gegn sumum alvarlegum smitsjúkdómum ætti því að vera okkur vel kunnugur.

Samtök verslunar og atvinnurekenda hafa um árabil barist fyrir auknum innflutningi erlendra landbúnaðarvara. Samkvæmt EFTA dómstólnum 2016 vorum við skyldug að leyfa innflutning, á ófrosnu hráu kjöti frá öllum öðrum Evrópulöndum. Vitað er að sláturkjöt ber alltaf sér eitthvað af súnubakteríum, sameiginlegum flórubakteríum manna og dýra. E. coli er þar þekktust en sem jafnframt er algengasti sýkingarvaldur mannsins. Ófrosið kjöt, sér í lagi ef umbúðir leka, smitar sennilega þúsundfalt meira en frosið í flutningi og í verslunum.

Colibakteríurnar eru af mörgum stofnum og hluti af eðlilegri garnaflóru hvers og eins, sem hefur fengið að þróast með okkur sem hluti góðgerla. Í mörgum löndum eru þessir stofnar hins vegar orðnir sýklalyfjaónæmi og jafnvel fjöónæmir vegna mikillar notkunar sýklalyfja í landbúnaði. Jafnvel ónæmir fyrir flestum sýklalyfjum sem við höfum yfir að ráða. Reikna má með að frá sumum löndum sé helmingur sláturkjöts smitað af þessum sýklalyfjaónæmu súnu-stofnun.

Óhjákvæimlega smitast þessar bakteríur í einhverju mæli í okkur. Fyrst á hendur og síðan um munn fyrir eldun. Börnin okkar eru líka útsett og eitthvað smitast í fjölnota innkaupapokann okkar og á eldhúsbekkina. Aðrar vörur í kjötborðinu geta líka orðið fyrir smiti, enda liggur kjötið oft ófrosið, hlið við hlið í kjötborðinu. Grænmeti getur líka borið þessar bakteríur og því ávalt mikilvægt að skola það vel þegar heim er komið.

Víða eru algengustu colisýkingarnar orðnar í helmingi tilvika sýklalyfjaónæmar. Þar eru algengastar venjulegar þvagfærasýkingar. Alvarlegri iðrasýkingar eru þar líka algengar. Þessar sýklalyfjaónæmu bakteríur eru venjulega kallaðar ESBL (tengist ekki ESB sambandinu) Extended-Spectrum Beta-Lactamasa colibakteríur.

Á síðutu árum hefur alvarlegum blóðsýkingum ESBL fjölgað mikið hér á landi og sem ná yfir 10% allra slíkra sýkinga á Landspítala. Langan tíma tekur að ráða niðurlögum þessara sýkinga, jafnvel margar vikur eða mánuði. Erlendis fjölgar ennfremur ennþá sýklalyfjaónæmari colibakteríum, svokallaðar CPO (carbapenemase producing organism). Sýkingar sem þessar bakteríur valda eru sum staðar orðnar algengari en sýklalyfjanæmir sýklar valda og sem sum staðar eru jafnvel ónæmir fyrir nær öllum sýklalyfjum. Dauðsföllum af völdum þessara sýkinga fjölgar því mjög ört.

Vissulega getur Íslendingar smitast af þessum sýklalyfjaónæmu bakteríum á ferðalögum erlendis og eins geta útlendingar borið þessar colibakteríur með sér til landsins og smitað út frá sér. Það sem vekur hins vegar furðu er að við skulum leyfa innflutning á erlendum landbúnaðarvörum og þó einkum á ófrosnu kjöti sem veldur meiri smithættu í flutningi. Allar eru þessar gjörðir gegn þeim megin lýðheilsumarkmiðum okkar eða sem ættu að vera, til að sporna gegna vaxandi sýklalyfjaónæmi okkar eigin flórubaktería en sem læðast fá í bakgarðanna okkar frá kaupmönnunum. Íslenskur landbúnaður verður heldur ekki varhluta af hættunni og talið að hátt í 2% íslenskra sláturdýra hafi smitast af ESBL bakteríum í dag með fóðri eða frá mönnum.

Enn og aftur birtir framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda, Ólafur Stephensen grein um þröngsýni íslenskra stjórnvalda við að reyna að hefta ótakmarkaðan innflutning á erlendu kjöti (í þessu tilviki lamba og geitakjöt frá Nýja-Sjálandi). Talar í grein í Morgunblaðinu í dag um „íslenska lambið helga„. Í raun gagnrýni eins og oft áður, ávinninginn af því að íslenskur landbúnaður sé talinn með þeim heilbrigðari í heiminum og sýklalyfjaónæmi enn sem komið er, með því lægsta sem þekkist, enn sem má þá ekki verja! Eitt helsta forskot okkar í lýðheilsumarkmiðum WHO – Alþjóða heilbrigðisstofnuninni – sem telur að sýklalyfjaónæmi baktería verði ein stærsta heilbrigðisógn framtíðar að óbreyttu. Eftir rúman áratug geti fleiri verið að deyja af völdum sýkinga sem sýklalyfjaónæmar bakteríur valda, en t.d. af völdum krabbameina.

Vissulega er verið að stíga skref til að fylgjast með innflutningi „skaðlegra baktería“ á landamærunum (mtareitrunarbaktería) að hálfu heilbrigðisyfirvalda. Eftirlitið er samt í mýflugumynd hjá MAST er varðar súnubakteríurnar (colibakteríur). Að öllu óbreyttu og ef allt fer á versta veg án mótstöðuaðgerða, stefnum við í áður þekktan veruleika, kannski ekki ósvipaða og þegar berklar voru ólæknandi. Ekki svartadauða eða hvítadauða heldur þá áskapaðan dauða af völdum okkar eigin gerða eða réttar sagt aðgerðarleysis, „Súnudauða“ og þegar algengar bakteríusýkingar verða illmeðhöndlanlegar. Í dag fáum ekki einu sinni að verja forskotið sem við þó höfum á flestar þjóðar með heilbrigðum landbúnaði (lausir við mikla sýklalyfjanotkun í kjöteldi) vegna Evrópureglugerða og banni við undanþágum. Þrátt fyrir sérstöðu og sem er svo mikilvægt að verja.

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2025/02/01/hin-ognvekjandi-nyja-islenska-flora-esbl/

https://www.bbl.is/frettir/„erum-ad-taka-rosalega-ahaettu

Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi 1898

Saga sjúkrahúsa á Íslandi tengist annars vegar heilbrigði þjóðarinnar og hins vegar  viðhorfum stjórnvalda til samfélagsþjónustu á hverjum tíma. Eiginleg sjúkrahús voru ekki starfrækt fyrr en í lok 19.aldar. Hjúkrun í nútíma skilningi var heldur ekki til, heldur var um að ræða umönnun ófaglærða á forræði lækna. Húsakynni voru ekki heldur alltaf upp á það besta og í byrjun vantaði t.d. vatnsveitur og fráveitur. Margar skurðaðgerðir voru og höfðu áður verið gerðar í heimahúsum, ekkert síður í sveitum landsins.

Alls níu klaustur höfðu verið rekin af munkum og nunnum fyrr á öldum víðsvegar á Íslandi. Það fyrsta í Munkaþverárklaustri í Eyjafirði, 1133. Klaustrin voru að hluta oft skilgreind sem vistheimili og sum staðar  voru þar stundaðar lækningar á sjúkum. Segja má að einhverju leiti sjúkrahús þess tíma. (http//hdl.handel.net/1946/4987)

„Um 1518 stofnaði Kristján II. Danakonungur spítala í Viðey og var það fyrsta elliheimili á Íslandi. Þegar Skúli Magnússon fær Viðey til ábúðar og reisir Viðeyjarstofu þá er spítalanum ofaukið og leggur Skúli til að spítalinn verði fluttur til Gufuness og jörðin Eiði sameinuð Gufunesi og spítalinn hafi allar nytjar hennar nema þar sem yrði hagaganga fyrir fé sem ætlað væri til að fóðra fálka konungs og var þessi tillaga samþykkt og gefin út konungleg tilskipun 17. apríl 1757 um sameiningu jarðanna og flutning spítalans. Í héraðslýsingu Skúla fógeta kemur fram að í Gufunesspítala er séð fyrir sex körlum og sex konum og eru vistmenn fátækir, vinalausir, aldraðir og hrumir… Árið 1791 leggur Ólafur Stephensen stiftamtmaður til að spítalinn verði lagður niður og er hann lagður niður á fardögum 1795 „(Wikipedia)

Frá upphafi 18 aldar og fram til um 1760 voru rekin fjögur holdsveikra hæli með ríkisstyrk frá Danakonungi í öllum landsfjórðungum landsins. Flestir sjúklinganna dóu þar og þar voru ekki stundaðar lækningar.

Læknabústaðurinn á Hólmavík, litla húsið til vinstri um 1900 og lítið sjúkrahús var síðar reyst við húsið árið 1910.

Þar sem læknar höfðu búsetu um aldamótin 1900 var gjarnan einhver aukúm fyrir þá sjúku og stundum voru reistar viðbyggingar og kölluð voru þá sjúkrahús/sjúkraskýli (t.d. á Þingeyri um aldamótin 1900 (stakt hús) og á Hólmavík um 1910 (viðbygging við læknabústaðinn). Árið 1874 opnaði fyrsta eiginlega sjúkrahús landsins á Akureyri (Gudmann sjúkrahúsið) og sem hafði 8 sjúkrarúm yfir að ráða. Segja má að það hafi verið einkarekið.

Sjúkrahús Reykjavíkur var byggt árið 1884 og rekið sem aðal sjúkrahús landsins af opinberu fé til 1903 að Þingholtsstræti 25.. Áður eða frá 1867 hafði Sjúkrahúsfélag Reykjavíkur rekið spítaladeild á efri hæð skemmtistaðar við Kirkjustræti. Nýja sjúkrahúsið hafði um 24 sjúkrarúmum að ráða en rúmanýtingin var í oft léleg. Efnahagur almennings hafði þar mest að segja og eins ófullkomleiki sjúkrahúsbygginganna með oft kulda og trekk. Fátæklingar höfðu oft einfaldlega ekki efni á sjúkrahúsdvöl og sem greiða þurfti með daggjöldum (oft um ein krónu á dag). Hinir ríku vildu hins vegar oft frekar dveljast heima í veikindum sýnum. Fá frekar umönnun í hlýju og nærgætnara umhverfi og að læknir yrði frekar sóttur eftir þörfum (Farsótt- Hundrað ár í Þingholtsstræti 25, 2022, Kristín Svava Tómasdóttir).

Frá 1903-1920 var húsið aðallega nýtt sem kennslustofnun til menntunar lækna og ljósmæðra. Smitsjúkdómarnir voru mikið heilbrigðisvandamál þjóðarinnar og sjúkrahúsin því oft notuð til einangrunar sjúklinga með alvarlega næma sjúkdóma, ekki síst berkla. Frá 1920-1968 var svo húsið eingöngu nýtt sem farsóttarheimili (Farsóttahús Reykjavíkur). Félagsleg réttindi voru bágborin fram eftir 20 öldinni, en tók örum breytingum til batnaðar, mest með félagsstarfsemi og samtakamætti almennings. Öldrunarvandinn (búseta aldraða) var þá alltaf skilgreindur þá vandi heimilanna, ekki sjúkrastofnana og því ekki um neinn „fráflæðisvanda“ að ræða eins og hann er skilgreindur í dag. 

Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi var fyrsta eiginlega sjúkrahúsið á Íslandi og sem Oddfellowar í Danmörku byggðu fyrir eigið fé. Reisulegt hús sem opnaði 1898 með allt að 60 sjúkrarúmum. Það hafði yfir hjúkrunarþjónustu að ráða og þar starfaði fyrsti lærði hjúkrunarfræðingur landsins. Áður eða frá miðri 19.öld höfðu verið rekin nokkur holdveikrasambýli/skýli á landinu.

Frönsku sjúkrahúsin svokölluðu sem kostuð voru af Franska ríkinu, voru reist í Reykjavík (1902), Fáskrúðsfirði (1904) og í Vestmannaeyjum (1907). Samtals um 46 sjúkrarúm, mest ætluð frönskum sjómönnum sem veiddu á Íslandsmiðum. Margir Íslendingar nutu þar þjónustu.

Gamla sjúkrahúsið á Sauðárkróki opnaði 1906. Fyrsta sjúkrahús í dreifbýli var á Brekku í Fljótsdal og sem tók til starfa 1907 með 4-8 sjúkrarúmum og þótt sjúklingar væru þar oft fleiri. Það sjúkrahús var fyrst og fremst byggt að frumkvæði Jónasar Kristjánssonar héraðslæknis sem síðar flutti til Sauðárkróks 1912. Ein fyrsta sólstofa fyrir berklasjúklinga var til húsa. Jónas stóð að stofnun NLFÍ á Sauðárkróki 1937 og var aðal hvatamaður að byggingu Heilsuhælisins í Hveragerði (1956).

Landakotsspítali (eldri) var byggður að tilstuðlan kaþólsku kirkjunnar í Reykjavík með söfnunarfé frá Frakklandi 1902, reisulegt hús með eigin fráveitu og góðri hjúkrunarþjónustu. Þar voru jafnvel sólstofur sem ætlaðar voru sérstaklega brjóstveikum. https://www.laeknabladid.is/tolublod/2014/05/nr/5166 Landakotsspítsli tók við starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur sem aðalspítali landsins og kennslustofnunar. Sjúkrahús Reykjavíkur var hins vegar rekið sem farsóttahús (farsóttarspítali) frá árinu 1920. 

Kleppspítali var byggður fyrir geðsjúka 1907. Það þótti mjög reisulegt, steinhús og rekinn af landssjóði.  

Vífilstaðspítali opnaði 1910, glæsileg steinhús kostað af mestu með söfnunarfé (Heilsuhælisfélagsins), en eingöngu ætlað berklasjúklingum. Kristneshælið fyrir berklasjúklinga var síðan reyst á Akureyri 1927.

Sjúkrahúsið á Ísafirði var vígt 1925 og St Jófsspítali í Hafnarfirði 1926. Árið eftir, 1927 var gamla sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum vígt. Sama ár og Kristnesspítali (berkahælið) var tekið í notkun á Akureyri.

Berklar voru viðvarandi faraldur og áætlað að á þriðja þúsund Íslendingar hafi látist úr þeim sjúkdómi bara frá 1930 til 1945 og að a.m.k. tíunda hvert barn og ungmenni hafi þá verið smitað af berklabakteríunni en allt að 60% fullorðinna. Þörf fyrir sjúkrahús/heilsuhæli var því gríðarlegur.

Landspítalinn var ekki fullreistur fyrr en 1930, eftir þrjátíu ára aðdraganda og sem var að miklu leiti kostaður með söfnunarfé kvenfélaga í landinu. Eftir það aðalsjúkrahús landsins og rekinn af ríkinu.  Borgarspítali – nýja sjúkrahús Reykjavíkur opnaði 1967 og sem síðan var rekinn sem hluti af LSH frá árinu 1986.

Nú árið 2026 höfum við á að skipa rúmlega 1000 sjúkrahúsrýmum á landinu öllu. Yfirflæðið er samt mikið á sjúkrahúsum landsins vegna öldrun þjóðarinnar og skorts á almennum dvalarrýmum fyrir aldraða og heimaþjónustu. Hátt í 200 sjúklingar sem ekki þurfa á hátæknisjúkrahúsdvöl að halda hafa teppt mikið endurnýtingu sjúklingaplása sl. áratugi á deildum sjúkrahúsanna í Reykjavík og Akureyri. 

Af þessum ástæðum bíða allt að hundrað sjúklingar dag hvern á BMT og sem komast ekki lönd né strönd á sjúkradeildir. Bráðamóttaka háskólasjúkrahússins em sum kalla safdeild vandamála alls heilbrigðiskerfisins. Aðstandendur eru flestir enda ómegnugir að sinna öldruðum heima vegna anna nútímans, en sem áður þótti sjálfsagt. Margir aldraðir sjúklingar koma þess vegna endurtekið á bráðamóttökur, en eru síðan sendir heim aftur. Mest æpandi í dag í heilbrigðisþjónustunni  er þannig vöntun á hjúkrunar-og dvalarrýmum fyrir aldraða. Geð- og göngudeildarþjónustu þarf sömuleiðis að styrkja ásamt öflugri heimaþjónustu fyrir fatlaða og aldraða. Þjónusta sem ekki á heima í rúmum á spítaladeildum.

Alls eru um 3000 hjúkrunardvalarrými á landinu öllu á hinum ýmsu dvalarstofnunum aldraða. Talið er að um 800 aldraða séu í biðstöðu eftir hjúkrunarrými einhverskonar, þar af eru um 200 fastir á sjúkrahúsum (ná ekki að útskrifast í viðeigandi hjúkrunarrými aldraða). Heildartalan stefnir að óbreyttu að geta orðið um 2000 eftir áratug. Óvíst er hvað verður byggt mikið upp í dvalarrýmum aldraða næstu árin þrátt fyrir ný loforð stjórnvalda (sjá yfirlýsingu Ingu Sælands 16.3 sl.)og sem hafa heyrst áður. Það er hins vegar ekki nóg að byggja bara úr steypu, stáli og gleri ef mannauðinn vantar. Hvernig staðið verður að mönnun í þessari auknu starfsemi og menntun fagfólks er óvíst. Á Bráðadegi flæðisviðs LSH árið 2015, fyrir 11 árum, var haldin ráðstefna á vegum BMT LSH um ákall til stjórnmálamanna í þessum málum. https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/03/08/yfirflaedi-og-stiflur-a-spitolum-vegna-skorts-a-oldrunar-og-heilsugaesluthjonustu/

Maður hlýtur að spyrja sig um þróun heilbrigðismála almennt á Íslandi sl. öld. Áður var a.m.k. oft gert mikið úr litlu og vissulega var oft vöntun á mikilvægri þjónustu í fátæku landi. Í dag má segja að minnsta kosti að allt of lítið sé oft gert í ríku landi, þrátt fyrir miklar tækniframfarir, hátæknivísindi í læknisfræði og almenna velmegun í landinu. 

Lagt var samt í að byrja að byggja Nýjan Landspítala fyrir tæpum áratug en á óheppilegum stað í miðborginni. Ekkert tilliti var tekið til hefts aðgengis og óþarfa kostnaðar á þröngri Hringbrautarlóðinni. Framkvæmd sem nú stefnir í yfir 300 milljarða króna í heildarkostnaði. Framkvæmd sem er langt á eftir upphaflegri áætlun. Fjölgun á hjúkrunarrýmum verður auk þess takmörkuð nema gamli Borgarspítalinn í Fossvogi (1968) verði gerður upp og notaður áfram. Sameinað eitt stórt háskólasjúkrahús og sem lagt var af stað með sem lokatakmark í upphafi til sparnaðar er löngu úrelt hugmynd og þegar þarf að fara að leita að heppilegri sjúkrahúslóð fyrir framtíðina. Sjúkdómabyrðin á eftir að stóraukast með öldrun þjóðarinnar, hvað sem öldrunadvalarrýmum viðvíkur. Hvað voru stjórnmálamennirnir okkar eiginlega að hugsa síðastliðna áratugi? Aðvaranir fagfólks um að stefndi í mestu skipulagsmistök Íslandssögunnar á Hringbrautarlóðinni voru að minnsta kosti hundsaðar og þöggun á fjölmælaumræðu þar að auki lögð á herðar RÚV ohf. (systurfélag Nýs Landspítala ohf.). Einkahagsmunirnir og önnur hagsmunatengsl liggja enda víða í íslensku samfélagi.

Stjórnmálamennirnir eiga mestu sökina og sem ekki hafa hlustað á fagfólkið. Stjórnsýslan öll síðan spilað með. Vissulega hefur krafa nútímans aukist mikið til allskyns heilbrigðisþjónustu og einkareksturs. Fyrr má nú samt rota en dauðrota og þegar sjúklingar, ríkir sem fátækir, fá ekki sjúkrahúsvist þegar mest á liggur í lífinu! Hvað má síðan næsta sjúkrahús kosta?

Skugginn af Ararat 2014

Haustið 2014 fórum við hjónin í ferð með fjallahópnum Fjöll og firnindi til norð-austurhluta Tyrklands til að ganga á hið sögufræga fjall Ararat við landamæri Írans. Áður var komið við í bænum Van við samnefnt vatn, og síðar ferðast til Ani við landamæri Armeníu og að lokum ferðast um Agri-héraðið, vöggu landbúnaðar í heimssögunni. Ég skrifaði nokkrar ferðasögur af þessu tilefni á blogginu mínu (sjá tengingar að neðan). Það sem staðið hefur uppúr í minningum frá þessari ferð tengjast menningararfi þessara sögufrægu staða og stórkostlegu landslagi, auk auðvitað að hafa komist hæst í lífinu á topp Ararats sem er tæplega 5.200 metra hátt.

Í æsku lærði maður margt úr gamla testamentinu og fyrsta heimsmyndin varð til. Biblíumyndirnar voru líka margskoðaðar. Á unglingsárum breyttist sú mynd og varð þá eins og ævintýraleg fantasía í ætt við ævintýrið 1000 og ein nótt. Samt átti ég eftir að heimsækja bæ þúsund og einnar kirkju hálfri öld síðar í ferðalagi okkar og sem nú aðeins minnisvarði silkileiðarinnar gömlu frá Evrópu til Asíu. Í upphafi ferðar var þó rót Guðstrúarinnar eins og við skilgreinum hana í dag, heimsótt í Van, í einni elstu kirkju heims og sem var samnefnari fornkristintrúarinnar og múslimatrúar, enda spámennirnir nokkrir og allir trúðu á sameiginlega Guð.

Vankirkjan/musterið er talin hafa verið reist fyrir um 4000 árum. Það var sérstök upplifun fyrir okkur Íslendingana að ganga um þessa kirkju/hof og sem minnti á forna byggingarhefð og að sumu leiti eins torfhúsin okkar gömlu heima. Svæðið allt á sér yfir 5000 ára sögu í varðveittum minjum. Samkvæmt gamla testamentinu átti syndaflóðið að hafa átt sér stað fyrir um 10000 árum. Svo segir að Örkin hans Nóa hafi strandað á toppi Ararats og þangað varð ferð okkar einmitt heitið. Saga síðustu alda var þó okkur hugleiknari og minjar þeirra tíma miklu áþreifanlegri.

Í ljósi atburða á minni ævi, sérstaklega sl. áratugi, fær sagan á sig allt annan blæ og að mörgu leyti óttalegri. Kúrdar sem byggja að mestu áðurnefnd svæði eiga sér mikla sögu og gamla Kúrdistan var heimsveldi með landsvæði langt inn í Íran, Tyrkland, Sýrland, Armeníu auk norðausturhluta Tyrklands. Trú þeirra er á Múhameð spámann sem var tilkominn löngu á undan Jesús kristi sem markar okkar vestrænu menningu. Við Íslendingarnir vorum gestir Kúrda þessar 2 vikur í ferðalaginu og við komust í góð kynni við sjálfstæðisbaráttu þeirra gegn yfirráðum Tyrkja. Eins þjóðarbrotum Kúrda í nálægum löndum sem stöðugt voru þá í heimsfréttum. Ferðin okkar var þó að engu leiti farin í pólitískum tilgangi heldur aðeins til að forvitnast og njóta.

Aftur í dag eru Kúrdar í heimsfréttunum, einkum við landamæri austan Tyrklands, í Írak og Íran tengt stríðsátökum við byltingarsveit klerkastjórnarinnar í Íran og hugsanlegri innrás Kúrda gegn henni frá vestur Írak og Íran, inn í mitt landið allt til Teherans. Þetta væri fyrirhugað með öflugum hervopnastuðningi Bandaríkjamanna og frá Ísrael. Hvernig það allt endar veit enginn í dag. Þegar á nokkrum dögum er búið að sprengja alla helstu innviði Írans og þúsundir drepnir, auk tugþúsunda sem drepur hafa verið af stjórnvöldum klerkanna fyrir nokkrum vikum. Landsvæði er nú víða rústir og mikil mannleg eymd fyrirsjáanleg.

Inn á svæði Kúrda í Iran og Írak, auk jafnvel í Sýrlandi horfðum við frá toppi Ararats og þar sem skuggi fjallsins við sólarupprás féll inn á. Reiði guðs hlýtur að koma þá aftur við sögu. Ararat liggur rétt vestan landamæra Írans og litli Ararat austan megin við Ararat tilheyrði Íran til 1934.

Horft frá hlíðum Ararats yfir topp Litla-Ararats og yfir til Írans, 2014

Í göngunni á Ararat vorum við að hluta samferða Írönum sem komið höfðu yfir landamærin í sama tilgangi og við Íslendingarnir. Við áttum yndislega kvöldstund með þeim í grunnbúðunum með glensi og söng. Skipulagðar voru hugsanlegar gönguferðir á fjöllin þeirra seinna í Íran. Ég vona enn og aftur eftir heimsfriði þótt óveðursskýin hlaðist stöðugt upp. Mannkynssagan segir þó stöðugt af ófriði og heimsveldi falla og ný verða til. Það var samt einstakt að fá tækifæri, í agnarlitlu hléi frá þessum átökum, að kynnast sögusviðinu aðeins. Lesa má um þær í tengingum hér að neðan.

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/12/21/leyndarmalid-a-akdamar-island-og-islensku-paparnir/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/10/07/gangan-a-ararat-og-reidi-gudanna/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/10/11/orkin-hans-noa/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/04/18/tynda-borgin-ani-og-islendingurinn-eg/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/04/28/ishak-pasha-hollin-og-heimbodid-goda-i-agri/

HÓLMAVÍKURKIRKJA 14.2.2026

Þrátt fyrir fyrirbænir og áköll hafa mín orð ekki heyrst í stjórnkerfinu hingað til. Fjöldi greina og erinda skrifuð um það sem betur mætti fara í heilbrigðiskerfinu. Ekki stuna frá þeim bæ. Ekki hlustað á tillögur til úrbóta og á það m.a. við um þróun og breytingar á starfsemi bráðamóttökunnar sem nú er mikið í fréttum. Þar til fyrir rúmum áratug hét hún Slysa- og bráðamóttaka, nú einfaldlega BMT LSH, safndeild allra bráðvandamála heilbrigðiskerfisins og spítalans sjálfs.

Hrægammarnir koma hins vegar þegar bráðin er dauð eða hálfdauð. Þannig finnst mér fjölmiðlarnir hafa hegðað sér sl áratug, ekki síst RÚV ohf. Ekki til að líta á það sem miður fór, heldur afleiðingum og allt komið í óefni. Endalaus fréttaflutningur. Því meiri fréttaflutningur sem einstaka mál eru hörmulegri. Tillögur grasrótarinnar og fagfólks mega helst ekki heyrast fyrr en allt er niðurbrotið og óvíst með uppbyggingu. Ég hef  þar til fyrir nokkrum árum verið talsmaður hins opinbera heilbrigðiskerfis, en sl. áratug hefur greinilega sýnt sig að stjórnsýslan ræður ekki við vandann. Einhversstaðar þurfa sjúkir og slasaðir að getað leita sér hjálpar. Það segir sig sjálft nema að trúa bara á guð almáttugan og sem fólk gerði oftast fyrir tíma læknisfræðinnar, fyrir tæpum þremur öldum. Alltaf voru þó góðir tilkallaðir, ekki endilega neitt læknismenntaðir, en sem kunnu góð ráð. Ekki má gleyma hlutverki presta heldur. Stundum finnst mér ég sjálfur þurfa á slíkri sáluhjálp að halda í dag. Að minnsta kosta að tala við einhvern sem vill hlusta.

Ég er feginn að nú styttist í starfslok, en sár og reiður hvernig fyrir er komið á minni hjartansdeild og ég vann á í um fjóra áratugi. Staður sem segja má að hafi verið kirkja mín þann daginn og sem gaf mér endalausa gleði og starfsánægju. Þakklæti sjúkra og veikra þótt álagið væri oft yfirgengilegt. Nú er búið að segja má kljúfa þann hluta starfsemi deildarinnar í herðar niður og tillögur liggja um einkavæðingu þjónustunnar út í bæ. Einhversstaðar þarf jú að veita hana. Fyrir meira en tveimur áratugum var líka útséð um vöntun á hjúkrunarplássum og heimaþjónustu fyrir gamalt fólk. Haldin meira að segja stórar ráðstefnur, meðal annars fyrir 11 árum. Nei stjórnvöld tóku ekki við þeim bolta og vildu frekar að vandamálin sem fylgdi fráflæðisvanda deildarinnar, drekktu henni, eða hvað? Tvær deildir BMT (G2 og G3) voru sameinaðar í eina – eina deild sem stæði undir nafni og þangað ættu allir að koma með bráðan vanda. Sjúkrahúsið sjálft líka.

Heilbrigðiskerfið okkar er allt að brotna upp og vonandi verður það ekki hrægömmunum að bráð. Vonandi hjálpa fjölmiðlar okkur að taka upplýstar ákvarðanir uppbyggingaráform. Ég vona það að minnsta kosti og álit fagfólks fái nú að ráða meira för. Einkarekstur í mismunandi formi er nauðsynlegur og ríkinu ekki lengur treystandi um aðra heildarskipulagningu. Bráðaaðgerðir nú með að leigja t.d. hótel fyrir hjúkrunarpláss og fresta aðgerðum skurðstofa á sér engin fordæmi og eitthvað sem aðeins ætti að geta gerst við miklar náttúruhamfarir eða stríðsástand. Það vantar jú í dag um 400 hjúkrunarpláss, a.m.k þjónustupláss með með aðgengi að hjúkrunarfólki. Svo þarf að huga að lengri framtíð og þúsundir í sömu þörf næsta áratuginn.

Hringbrautarvitleysan sem á að ljúka eftir tæpan áratug er ekki ætlað þessu fólki og í raun takmarkað fyrir bráðveika og slasaðra vegna takmarkaðs aðgengis í bráðaflutningum vegna samgönguhindrana hverskonar. Forsendur verkefnisins voru hundsaðar. Verkefni sem kosta mun þjóðina um 300 milljarða króna og er eyrnamerkt kostnaði ríkisins við fjársvelt heilbrigðiskerfi. Og svo er það starfsfólkið. Það sprettur ekki á trjánum og nú þegar er verið að draga sérmenntað starfsfólk út af spítalanum með væntanlega kauptilboðum og loforðum um mannsæmandi starfsskilyrði. Nei ég má heldur ekki vera reiður, en þetta allt er jú löngu fyrirséð og algjört sjálfskaparvíti. Þá verður að taka afleiðingunum. Ég er hins vegar þakklátur að geta ennþá unnið út á landi, og jafnvel þótt bráðaþjónusta þar hangi víða á bláþræði. Þar veit ég að allir gera sitt besta og þótt framtíðin þar hvað varðar aðgengi að almennri heilbrigðisþjónustu sé líka óráðin.

Öræfajökull og Hvannadalshnjúkur sl haust

Í gegnum tíðina og sl. aldir hefur læknisfræðin ásamt almennri velferð, ráðið mestu um aðgerðir gegn sjúkdómum okkar mannanna. Frumkvöðlastarfsemi (m.a. lyfjaiðnaðurinn) og vísindin ráðið för. Hér á landi fyrst með stofnun Landlæknisembættisins fyrir 265 árum. Stofnanir hafa orðið til og heilbrigðisstéttum fjölgað. Úrræði til lækninga og skilningur á forvörnum aukist mikið. Fyrir ekki svo löngu töldum við okkur Íslendinga vera fremst meðal þjóða í veitingu heilbrigðisþjónustu og viðmiðið var eins og best þekktist annars staðar. Þetta hefur mikið breyst sl. áratugi, jafnvel þótt ungbarnadauði hér á landi telst enn með þeim minnsta í heiminum. Stöðugar fréttir úr heilbrigðiskerfinu bera þessu glöggt merki og laun lækna talin dragbítur á t.d. rekstur Landspítalans.

Bólusetningar hefur verið hornsteinn í baráttunni við plágur og farsóttir. Sífellt fleiri bóluefni koma á markað. Í grunninn byggjast þau öll á því sama að kynna líkamann og ónæmiskerfinu okkar fyrir hugsanlegum skæðum smitvöldum. Kúabólusetning reið á vaðið sem vörn gegn bólusótt upp úr aldarmótunum 1800. Þetta var í raun fyrir tíma ónæmisvísindanna en þegar menn settu saman rökhyggju og lýðheilsumarkmið. Í dag er hinsvegar mikill uppgangur í efasemdahyggju gagnvart lýðheilsuþekkingu og ónæmisaðgerðum. Í raun gegn jafnvel lýðheilsumarkmiðum fyrri alda og sem á rætur í sjálflægri öfgahyggju stjórnmálanna. Þegar stjórnsýslan sjálf er tekin jafnvel fram yfir vísindi læknisfræðinnar. Þekkingar sem allt hefur byggst á til dagsins í dag. Þróunin í Bandaríkjunum er t.d. mikið áhyggjuefni fyrir almenna velferð.

Á Íslandi hefur stjórnsýslan líka haft tilburði til að skapar sér meira vald á kostnað fagmennsku læknisfræðinnar. Hef áður rætt um hlutverk Sóttvarnaráðs í heimsfaraldri Covid19 á blogginu mínu og þegar segja má að æðsta fagráð stjórnsýslunnar var gert óvirkt. Valdir aðilar og sem vissulega voru sérfræðingar á ákveðnum sviðum smitsjúkdómafræðinnar, en voru stjórnvöldum þóknanleg og því látin ráða för. Unnið var að nýju sóttvarnarfrumvarpi í marga mánuði 2020 og þar sem síðan svokölluð Farsóttanefnd átti að koma í stað hlutverks Sóttvarnaráðs Íslands. Unnið á bak við tjöldin og án vitneskju margra sem þó áttu sæti í lögbundnu Sóttvarnaráði landsins. Undirritaður var þar á meðal, tilnefndur af Læknafélagi Íslands til samtals 8 ára (4 ár í senn) og sem undraðist í Covid19 heimsfaraldrinum um vanvirkni ráðsins (lítið kallað saman og þá helst bara til upplýsinga um stöðu mála). Nýja sóttvarnafrumvarpið gerir enda ráð fyrir að sóttvarnalæknir verði nú beint skipaður af ráðherra, ekki sem almennur pólitískt óháður starfsmaður Landlæknisembættisins.

„Farsóttanefnd. Ráðherra skipar sjö manna farsóttanefnd til fjögurra ára í senn. Í nefndinni skulu sitja sóttvarnalæknir og landlæknir en auk þeirra skal skipa einn eftir tilnefningu ríkislögreglustjóra, sem skal hafa þekkingu á almannavörnum, einn eftir tilnefningu Landspítala, sem skal hafa þekkingu á smitsjúkdómum, einn eftir tilnefningu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, einn eftir tilnefningu Sjúkrahússins á Akureyri og einn eftir tilnefningu opinberra heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni.“

Sem sagt innra stjórnsýsluráð og þar sem almennu fagfólki og jafnvel læknum er skipt út miðað við lagaákvæði í dag um Sóttvarnaráð Íslands. Aðgerðir um sóttvarnir þannig sett beint undir hið pólitískt vald og stjórnsýsluna.

Auk þess gerir frumvarpið ráð fyrir „Samstarfsnefnd um sóttvarnir. Ráðherra skipar samstarfsnefnd um sóttvarnir til fjögurra ára í senn til að afla nauðsynlegra gagna og hafa yfirumsjón með nauðsynlegum aðgerðum til að meta og uppræta smithættu eða hættu sem stafar af dýrum, matvælum, starfsemi, vatni, skolplögnum, loftræstingu eða öðru í umhverfinu sem getur dreift smitnæmum sjúkdómsvöldum, eiturefnum eða geislavirkum efnum sem ógna heilsu manna.“ Ekki er gert ráð fyrir öðrum læknum en sóttvarnalækni í þessari nefnd eða öðrum aðilum úr heilbrigðisstéttum.

Í Svíþjóð hefur vakið mikla athygli að sl. misseri hefur læknum verið skipt út fyrir aðra fagaðila þegar kemur að ákvörðunum um sóttvarnaraðgerðir hverskonar. Prófessor Magnus Gisslén state-epidemiolog Svíþjóðar sá sig knúinn til að segja starfi sínu lausu af þessari ástæðu. Að klínísk þekking og reynsla í smitsjúkdómum skipti minna máli en almenn stjórnsýslu- og lýðsheilsufræði, í besta falli.

Smitsjúkdómafræðin á sér margar klínískar hliðar og almenna læknisfræðin ekkert síður. Heilsugæslan er metin sem fyrsti viðkomustaður fyrir lýðsjúkdómanna og heilsugæslulæknirinn, oft með sérþekkingu í  algengustu smitsjúkdómum, því í burðarhlutverki lækninga. Eins þarf að samræma aðgerðir og inngrip svo ekki komi til misvægis við aðra sjúkdóma og þjónustu. Forgangsraða þarf svo mörgu í heilbrigðiskerfinu og tryggja að sóttvarnir samlagist almennri og einstaklingsviðmiðaðri þjónustuþörf. Ekkert síður út frá sál- og félagslegum sjónarmiðum. Slík sérþekking ætti því að vera æðstu stjórnvöldum þóknanleg þegar ráðist er til aðgerða framtíðarinnar. Nýtt frumvarp á Alþingi um ný Sóttvarnarlög í stað þeirra eldri, miða ekki að þessu markmiði og ef fagfélög heilbrigðisstétta fá ekki að koma að málum. Hið pólitíska vald hverju sinni á ekki að þurfa að stefna lýðheilsumarkmiðum okkar í hugsanlegan í voða.

Í öll þau ár sem ég átti sæti í Sóttvarnaráði Íslands (tilnefndur af LÍ og skipaður af heilbrigðisráðherra, 4 ár í senn) var fjallað um nauðsynlegar sóttvarnaraðgerðir hverju sinni. Þar á meðal nýjar bólusetningar fyrir börn og fullorðna, bólusetningar gegn HPV (krabbameinum), átök gegn sýklalyfjaónæmi, lifrarbólgu og kynsjúkdómum. Ég sá mig hins vegar knúinn að að segja mig frá ráðinu (apríl 2021) vegna stjórnsýslubrota er varðaði hlutverk ráðsins samkvæmt gildandi lögum. Heimsfaraldur veiru er kallaðist Covid19 því þá var ráðið allt í einu ekki þess virði að leita yrði með ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir í landinu!. Ekki einu sinni ráðherra heilbrigðismála sá ástæðu til að leita til síns eigin fagráðs í eitt einasta skipti!

Miklar áskoranir eru framundan er varðar nýjar mögulegar bólusetningar. Jafnvel nú gegn sjúkdómum sem alla jöfnu flokkuðust áður undir almenna lýðheilsusjúkdóma og krabbamein. Bóluefni t.d. gegn hlaupabóluveiru fullorðinna (Herpes zoster) sem auk beltarósar (ristils) er talið geta valdið alvarlegum langvinnum æðabólgum. Eldri haupabólu-bóluefni hafa í stórum rannsóknum á síðustu árum sýnt sig getað fækkað alvarlegum hjartasjúkdómum og heilaslögum um 23% og nýjar rannsóknir benda jafnvel til að draga megi úr elliglöpum vegna Alzheimersjúkdóms ef gefin eru tímalega. Nýja bóluefnið (Shingrix -recombinant zoster vaccine) sýnir miklu betri vörn gegn a.m.k. ristli en eldri bóluefnin, kostar hins vegar um 120.000 fyrir einstaklinginn (2 sprautur með amk 2 mán. millibili) og því spurning um hver eigi að bera kostnaðinn. Einstaklingurinn eða ríkið? Sama má eins auðvitað segja aðrar bólusetningar aldraða eins og lungnabólgubólusetningu sem einstaklingurinn borgar í dag úr eigin vasa, misdýr eftir gæðum og endingu. Lífsstíllinn er auðvitað samt, eins og alltaf, mikilvægastur og á okkar eignin ábyrgð. Læknisfræðin hjálpar hins vegar og skilur grunninn best þegar sjúkdómarnir nálgast.

Um ofangreind mál auk margra annarra er snúa að sóttvörnum hverskonar í framtíðinni er mikilvægt að sem flestar heilbrigðisstéttir komi að málum, ekki síst læknar. Mikilvægi forgangsröðunar á fjármagni til mikilvægustu heilbrigðismálanna er undir. Sóttvarnir dagsins snúa orðið að flestum líkamlegum lýðheilsusjúkdómunum okkar. Blikur eru samt á lofti og sem dæmin sanna t.d. í Bandaríkjunum, að vísindin og fagþekkingin eigi undir högg að sækja af hendi stjórnvalda. Núverandi drög (frá 2021) að Nýjum Sóttvarnalögum fyrir Ísland þarfnast endurskoðunar að mínu mati fyrir komandi afgreiðslu á Alþingi í vetur. Sérstaklega vil ég nefna aðild almennra lækna (tilnefnda af Læknafélagi Íslands) að Farsóttanefndinni svokölluðu og sem annars er að fullu stjórnskipuð í frumvarpsdrögunum, án tilnefninga fagfélaga heilbrigðisstétta. Og af hverju í ósköpunum er lagt til að nú verði sóttvarnarlæknir ráðinn/skipaður beint undir heilbrigðisráðherra (pólitískt vald) í stað að hann fái áfram að vera embættislæknir Landlæknis? Jú, til að gera pólitískt vald ráðherra sterkara í sóttvörnum landsins!

Strandir í haust

Tilbúnar tæknilausnir sem kenndar eru við tölvuöld og rafræn samskipti hefur tröllriðið yfir heimsbyggðina í hratt vaxandi mæli sl. áratugi. Samskipti okkar á milli gjörbreyttst, mikil fjölmiðlaóreiða og ofbeldismenning hverskonar stóraukist. Mín kynslóð hefur upplifað allar þessar breytingar sennilega hvað best, en afleiðingar hvað síst. Sem ungur drengur í sveit á sumrin og aðeins útvarp til að hlusta á, lesa bækur og svo gamli sveitasíminn. Allt átti sér stað og stund og oft beðið með mikilli eftirvæntingu eftir mjólkurbílnum 2-3 svar í viku. Sem kom með póstinn og nýju blöðin.

Í Menntaskólanum í Hamrahlíð fór ég í tölvuáfanga 1975 þar sem skólinn var nýbúin að fá forláta IBM tölvu, til gagns fyrir skólann og skipulags námsáfanga nemenda. Þar lærði ég að forrita með gataspjöldum sem ég varð að gata sjálfur. M.a. með að heilda einkunnir og setja þær þannig inni í reikniformúlu til að hliðra þeim inn í fyrirframgefna normaldreifingu. Gott og vel og ég stoltur að skilja hvað tölvan gat gert út frá mínum forsendum, réttlæti einkunna og hugsanlega hag skólans. Síðar í þágu vísinda og svokallaðra framfara. En bíðum nú aðeins við. Átti tölvan einhverntímann að taka yfir samskipti okkar og móta síðan í sitt eigið “norm”?

Í dag þjónar “tölvan” enda minnst útreikningum hverskonar í þágu vísinda. Hún hefur hins vegar með forskriftum tekið yfir stjórn á lífinu sjálfu að mörgu leiti. Spurningar vaknar um sjálfvirkni og að hún geti farið að stjórna sér síðan sjálf. Hún á víst í fullkomnum heimi að geta gefið alltaf réttu svörin! Spurningin er hins hins vegar í þágu hvers. Síðan eru það rafrænu samskiptin í stað samtals og tjáningar, augliti til auglits. Röddinni og svipbrigðum og við höfðum þróað í þessum lífheimi. Vitsmunaleg færni og tilfinningagreind sem víkur en sem gaf okkur það sem við erum, eða vorum? Hvað ætlum við nú að gera við þessa löngu ásköpuðu hæfileika og færni sem ætti að vera fastmótað í okkar líffræðilega breytileika. Ef ekki notaðir hæfileikar að þá er vís vegur til hrörnunar. Uppeldi barna og félagslegur þroski tekur auðvitað mið af þessum aðstæðum.

Segja má af mikill rökhyggju að sambærilegar breytingar og við nú upplifum á breytingu á mannlegri vitsmunagreind og sem hefur fengið að þróast í milljónir ára, myndi steypa öllu jafnan öllum öðrum dýrategundum í útrýmingarhættu. Lífríkið ræðst nefnilega af lögmálum langrar þróunar og aðlögunar, samanber lögmál þróunarkenningarinnar. Þeir hæfustu lifa. Heilinn okkar, jafnvel skynfæri og sálarlíf hafa fengið ónýtt hlutverk í dag og sem er því dæmd að gagnast aðeins af verðleikum ímyndaðrar framtíðarsýnar gervigreindarinnar.

Vegna umræðu um sjúkraflutninga á Suðurlandi í dag og viðbragðsmöguleika björgunaraðila vegna slysa og skyndilegra veikinda er rétt að árétta að víðar er pottur brotinn í þessum málum hér á landi. Þrátt fyrir margfaldan umferðarþunga og mikils fjölda ferðamanna hefur lítið verið byggt upp til að styrkja þessa þjónustu og á mörgum stöðum hefur þjónustunni úti á landi hrakað mikið sl. áratugi miðað við þörf og álag.

HólmavíkSjúkrabílaþjónustan hefur víða staðið í stað, vegir víða verri og stundum lengri vegalengdir að fara til sjúkrastofnana sem tekið geta á móti bráðsjúkum og slösuðum. Þótt íbúafjöldinn hafi ekki aukist á mörgum afskekktari stöðum á landinu, hefur almenn þjónusta við ferðafólk, sérstaklega veitingaþjónusta og gisting, stóraukist. Þetta á sérstklega við í svokölluðum „brothættum byggðum“ sem stjórnvöld skilgreina sem svo og þar sem treyst er nú á nýsköpun tengt ferðamennsku. Erlendir ferðamenn ganga auðvitað út frá lágmarks innviðaþjónustumöguleikum á ferðalögum sínum um landið þegar þeir huga að heimsókn. Heilbrigðisþjónustu, björgun í vanda og löggæslu. Hundruð milljarða króna árleg innkoma í íslenska hagkerfið hefur áunnist með að hafa gert Ísland að vinsælum ferðamannastað á heimsvísu og þar sem íslensk nátttúra er í aðalhlutverki. Það skýtur því skökku við að innviðaruppbygging er varðar almenna öryggisþætti haldist ekki í hendur við þessa þróun. Sumir myndu vilja segja vörusvik og hvers eiga síðan íbúarnir að gjalda sem frekar fá þá minni þjónustu fyrir sig og sína en meiri, miðað við það sem áður var!

Sl. ár hefur umræða skapast á vettvangi NATO þjóða að hluti af stórauknum útgjöldum til varnarmála sem Íslandi verður skilt að taka þátt í, verði merktur auknu innviðaröryggi á landinu m.a. með samgöngubótum (rætt þessa daganna um allt að 1.5% af þjóðarframleiðslu sem samsvarar um 63 milljörðum króna á ári). Auk þess er í dag nýstofnað „Innviðafélag Íslands„ með allt að 23 milljarða fjárfestingagetu til lána ríkinu gegnum lífeyrissjóðina, til stofnframkvæmta og fjárfestinga á mannvirkjum. Auknir möguleikar á björgunarviðbrögðum auk nauðsynlegs eftirlits á þjóðaröryggi ætti auðvitað að skipa hæstan sess í öllu tali um innviðaruppbyggingu. Auknum möguleikum á bráðaþjónustu heilbrigðisstarfsfólks, sérmenntaðra sjúkraflutningsmanna og til flutningsmöguleika með sjúkrabifreiðum og flugi.

Útkallssvæði björgunaraðila á Hólmavík

Fjölga þarf því augljóslega flugvöllum fyrir sjúkraflug víða á landinu og bæta aðgengi að sjúkraþyrluflugi, f.o.f með þátttöku LHG. Bæta þarf tækjabúnaði björgunarsveita , m.a. með fleiri sjúkrabílum og mönnun á vöktum eins og lagt hefur verið nú til á Suðurlandi. Mönnun heilsugæslustöðva hefði fyrir löngu þurft að vera búið að styrkja og eins rekstur sjúkraskýla og minni sjúkrahúsa (ekki síst ef hópslysa verða) en sem víða hafa verið lögð niður eða þeim breytt í öldrunarstofnanir. Endurbirti hér því úr blogginu mínu frá í vetur og sem ætti að gefa gleggri mynd af ástandinu víða út á landi -til viðbótar umræðu dagsins á ástandinu á Suðurlandi og nýútkominni rannsóknarskýrslu Rannsóknanefndar samgönguslysa.

Sagan á sér alltaf margar hliðar. Saga okkar sjálfra og Íslandssagan. Mín saga tengist m.a. læknisfræðinni sterkum böndum. Sögunni í nútíð og þátíð sl. tæpa hálfa öld. Eins með tilliti til forfeðra minna. Þar er ef til vill best að byrja þessa sögu. Ari Arason (1763-1840), (lang-lang-langafi minn) var læknir í Skagafirði á Flugumýri og einn fyrst lærði læknirinn í Skagafirði (1795). Síðar skipaður fjórðungslæknir í Norðlendingafjórðungi, 1801 á eftir Jóni Péturssyni (1733-1801). Hann var í hópi fyrstu læknanemanna sem útskrifuðust frá Læknaskólanum í Nesi hjá Jóni Sveinssyni, landlækni.

Sonur hans og alnafni, Ari Arason yngri (1813-1881), fetaði í fótspor föðursins en lærði í Kaupmannahöfn. Hann kláraði samt ekki lokapróf í læknisfræði, en stundaði engu að síður lækningar í Skagafirði launalaust eftir að heim kom á Flugumýri. Margt annað var á hans könnu svo sem kansellíráð, fulltrúi konungsstjónarinnar og stundaði stórbúskap. Hann kom færandi hendi með margar forskriftarbækur til lyfjagerðar. Ég og systkini mín komum þeim og mörgum skjölum, auk lækningaáhalda, lyfjamorteli, skurðhnífasetti og skurðkertastjaka til minnjasafnsins á Sauðárkróki fyrir næstum áratug. Var það alltaf von okkar og haldin yrði sýning á þessum minjum og skjölum til að minnast upphafi læknisfræðinnar í Skagafirði fyrir rúmum tveimur öldum.

Merkilegast fannst mér vera litlar leirkrúsir undir kúabóluefnið sem flutt var til landsins um 1803 með staðfestu og innsigluðu konungsbréfi um innihaldið. Ísland var þannig meðal fyrstu þjóða að byrja bólusetningu gegn stóru-bólu með kúabóluefninu og áttu undangengnar hörmungar með mannfalli og kreppum í landinu þátt í þeim vilja konungs (Kristjáni VII) að koma bólefninu sem fyrst til þjóðarinnar. Á þeim tíma var gjarnan bólusett (sett bóla) þegar fólk mætti til kirkju og merkt við í kirkjubókunum. Spurning hvort prestarnir hafi ekki hjálpað læknunum í þessari aðgerð.

Sennilega er fátt sem hefur skipt jafn miklum sköpum í lifun þjóðar og þannig lýðheilsusögunni og þetta átak sem síðan stóð yfir allt til okkar daga. Sjálfur fékk ég „setta bólu“ sennilega 8 ára gamall. Stóru-bólunni hefur nú verið útrýmt í heiminum, eða svo teljum við vera og því ekki lengur bólusett við henni. Allavega má segja að mikið hafi verið gert úr litlu hjá forfeðrum mínum um aldamótin átjánhundruð, auk þess sem ný þekking á mikilvægi hreinlætis skipti sköpum í sýkingavörnum, ekki síst tengt fæðingum og til að draga úr ungbarnadauða. Síðar var komið á fót skóla fyrir yfirsetukonur sem þá voru kallaðar, síðar ljósmæður og þannig langt á undan menntun hjúkrunarfræðinga.

Sjálfur fór ég hins vegar á mínum fyrstu sérfræðingsárum að stunda rannsóknir á afleiðingum „oflækninga“ vegna ofnotkun sýklalyfja, tengt þróun sýklalyfjaónæmi meðal algengustu sýkingarvalda mannsins (bakteríusýkingum) og sem er nú talin ein stærsta heilbrigðisógn samtímans að mati Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Þegar við gerum oft lítið gagn úr miklu og skipulagsleysi ræður ríkjum í heilbrigðiskerfinu. Skilgreining á heimilislæknisfræði að sumu leiti gjaldfallin fyrir skyndilausnum og skrifræðinu.

Læknahúsið Lundur á Sauðárkróki sem Sigurður Pálsson læknir lét byggja 1901. (upphafleg staðsetning í miðbænum við Sauðá)

Önnur tenging sögunnar er læknahúsið gamla, Lundur á Sauðárkróki (1901-1956) sem afi minn Steingrímur Arason, afabarn Ara yngri, hafði keypt eftir að hann fluttri frá Víðimýri í Seyluhreppi og þar sem hann rak um árabil húsgagnaverslun og bólstrunarverkstæði. Hann var eins formaður hestamannafélagsins Léttfeta um árabil og mikill hestamaður. Oft kom ég þangað sem ungur strákur, stundum í heimsókn og stundum á leið í sveitina mína á sumrin i Hjaltadal og skrapp þá stundum með honum í hesthúsið. Minnistæðust eru mér samt húsakynnin á besta stað í miðbænum, nálægt kirkjunni og þar sem áður rann Sauðáin. Nokkrar myndir á veggjum sem sennilega voru frá læknum sem þar höfðu búið áður. Í þessu húsi kom fyrsta vatnsveitan og fyrsta vatnssalernið. Minnistæð er mér sérstaklega gömul hauskúpumynd sem hékk á veggnum í stofunni.

Aldingarðurinn sem stóð við húsið í Suðurgötunni átti sér engan líkan á Króknum. Það var garðurinn hennar Hansínu Benediktsdóttur, eiginkonu Jónasar Kristjánssonar læknis. Þau bjuggu þarna í húsinu ásamt börnum sínum í rúma tvo áratugi, 1911-1938. Þar var þá líka læknamóttaka (heilsugæsla í nútímaskilningi), skurðstofa og sjúkrarúm. Nýlega las ég bók Pálma Jónassonar um ævi afa hans Jónasar Kristjánssonar, Að deyja frá betri heimi.

Óhætt er að segja að stórbrotnari ævisaga er vandfundin hvað sögu í læknisfræðinni varðar hér á landi. Þvílíkt brautriðjandastarf sem Jónas áorkaði og framsýni, bæði fyrir austan á Fljótsdalshéraði þar sem hann stundaði fyrst lækningar í meira en áratug áður en hann fluttist á Krókinn og þar sem hann m.a. lét reisa sjúkrahús á Brekku í Fljótsdal og sem tekin í notkun 1907. Fyrsta sjúkrahús landsins í dreifbýli. Læknir úrræðagóður og með afbrigðum, viljugur til verka og til langra vitjana, oft einn á hesti, enda afbragðs hestamaður. Skurðlæknir hinn besti sem gerði ótal skurðaðgerðir, jafnvel í heimahúsum og sem í dag væru alltaf gerðar eingöngu á hátæknisjúkrahúsum.

Síðustu 20 æviárin eftir sjötugt og eftir að hann flutti suður frá Sauðárkrók, helgaði hann sig starfsemi Nátttúrlækningafélags Íslands og var síðan helsti hvatamaðurinn að byggingu Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði sem opnaði 1955 að honum viðstöddum. Reyndar var Jónas líka umdeildur stjórnmálamaður en mikill félagshyggjumaður og afar víðlesinn í fræðum sem við nú köllum lífstílsfræði og um mikilvægi forvarna gegn lífstílssjúkdómunum. Eins hvað varðar endurhæfingu og fór fjölda ferða til að kynna sér öll þessi fræði til virtustu stofnana í Ameríku og Evrópu. Læknir sem í flestu var þannig langt á undan sinni samtíð.

Sjálfur hef ég tengst heilsugæslufræðum og bráðalæknisfræði mest, auk aldarfjórðungs viðkomu með reglulegu millibili á Ströndum, á Hólmavík. Dreifbýlislækningar köllum við þetta í dag. Hef skrifað um hugartengslin við söguna og mannlífið í mörgum pistlum á blogginu mínu. Með hverju árinu fær maður meiri og meiri tengingu við mikilvægi sögunnar. Upplifun jafnvel til forvera minna í spönsku veikinni 1918-19 hér á Ströndum, í Covid-19 heimsfaraldri. Þegar stjórnvöld vildu ekki hlusta á héraðslækninn og sem m.a. leiddi til minnar afsagnar úr Sóttvarnaráði Íslands og sem hafði verið tilnefndur í af Læknafélagi Íslands, skipaður af ráðherra í samtals átta ár. Læknisfræðin er enda ekki bara smitsjúkdómafræði og sem við sjáum í dag eftir Covid heimsfarladurinn. Þegar fagfólk mátti ekki einu sinni mæta á fjölmiðlafundi þríeykisins svokallaða og þar sem slagorð stjórnvalda var engu að síður „gerum þetta saman“. Falsfréttanefnd ríkisstjórnarinnar stofnsett og sem m.a. hélt fagumræðu niðri.

Húsið hans afa og sem ég náði að upplifa viðveru í á sinum upphaflega stað á sínum tíma, hefur haft mikil áhrif á mig alla tíð og ekki síður nú eftir lestur ævisögu Jónasar og hans lífssýnar hvernig við getum viðhalda betri heilsu. Segja má að ásamt fjölskyldulækningum og félagslæknisfræði sé hornsteinn góðra heimilislækninga í dag eins og hún er skilgreind í fræðum nútímans en sem hefur verið að fjarlægst í íslenskum veruleika. Viðvera Jónasar Kristjánssonar í húsinu og vitneskja um forfeður mína, læknanna á Flugumýri ekki síður. Mín læknisreynsla í hálf öld og minnugur þess að stundum er betra að geta gert mikið úr litlu, en gera lítið úr miklu.

Söguskáldsagan Ariasman eftir Tapio Koivukari (2012) um samskipti Íslendinga og Baska, hvalveiðarnar á Ströndum og síðar Spánverjavígin svokölluðu 1615, er vel skrifuð bók og áhrifamikil lesning. Bókin er líka skemmtileg lýsing á mannlífinu á Ströndum í upphafi 17. aldar og tíðarandanum þegar tveir ókunnugir menningarheimar mætast. Áður höfðu Íslendingar kynnst harðneskju einokunarverslunarinnar Dana og ólöglegri verslun við Englendinga. Nú komu stærri skip og sjómenn frá Baskahéruðum Spánar sem veiddu hvali, ekki fisk og sem ekki hafði verið á færi Íslendinga eða annarra þjóða að gera við Íslandsstrendur.

Einokun Danakonungs og fégræðgi fulltrúa hans hér á landi er grundvöllur framvindu sögunnar um afdrif Baskana og sem upphaflega vildu aðeins veiða það sem sjórinn gaf, án hagsmunaárekstra við landsmenn. Hval til lýsisbræðslu og til ljósgjafanotkunar um alla Evrópu. Jafnframt hagstæð vöruviðskipti við Strandamenn og sem veitt þeim nauðsynlega þjónustu. Stóru hafskipi þeirra þrjú fórust hins vegar í ofsaveðri og strandi Í Reykjarfirði seint að hausti 1616 og um 80 skipsbrotsmenn voru skyndilega upp landsmenn komnir með alla björg. Kenna má landstjórninni í umboði Danakonungs og sérhagsmunagæslu sýslumannsins Ara Magnússonar í Ögri um hvernig fór að lokum og sem enn í dag er eitt ljótasta óhæfuverk Íslandssögunnar.

Á gönguferð minni um Strákatanga (Skarfatanga) við Hveravík í Steingrímsfirði 2015 (sem oftar síðar) mátti sjá glögg merki minja hvalaútgerðar og gólf hvallýsisbræðslu (bræðslukatlastæði). Fyrstu tvö sumrin 1614-1615 starfrækt af Böskum en síðan sennilega aðallega Hollendingum, allt fram til upphafs 18. aldar. Auðvelt var að sjá fyrir sér Baskana sem kíktu eftir hval á Steingrímsfirði og veiddu hann síðan á nokkrum smábátum á firðinum sem þeir lönduðu að lokum í víkunum. Hugrenningar vöknuðu um sambærilegar aðstæður á Grænlandi og víðar sem ég hef skrifað um áður á blogginu mínu. Myndina að ofan tók ég á Strákatanga 400 árum eftir að Baskarnir stunduðu sína nýsköpun hér á landi, en sem var landanum svo framandi að þeir hálf sturluðust! Myndin er samsett með annarri mynd af gömlum hafskipum frá 18 öld sem ég tók í hjólaferð um Kantabríu, nánar tiltekið í Santander sl. vor og sem er rétt við mörk Baskahéraðanna á Spáni. Var þá sterklega hugsað til Baskana forðum. Stóðst ekki mátið að sameina þær hér á einni mynd.

Ég hvet alla sem áhuga hafa á söguskáldskap og þar sem tveir ólíkir menningarheimar mætast, að lesa Ariasman (Baskar kölluðu Ara Magnússon því nafni). Eins í tilefni stofnun Baskavinafélags Strandamanna (2012) og sem nú er að koma upp söguminjasafni um Baskana í Djúpavík í Reykjarfirði til að minnast atburða sem ekki mega gleymast. Nýjasta skáldsaga Jón Kalmans Stefánssonar, Himintungl yfir heimsins ystu brún, fjallar um sömu atburði frá ólíku sjónarhorni þar sem áherslan er lögð á ábyrgðarkennd, samvisku og réttsýni Íslendingsins gagnvart framandi heimi og sem við viljum stundum útiloka eða ekki vita af. Ekki síður oft grimmd þjóða gagnvart annarri, jafnvel nágrannaríki sínu, vegna sérhagsmunagæslu sinnar. Jón Grímsson var prestur í Árnesi 1614-1615 og átti mikil samskipti og viðskipti við Baskana, handgenginn Ara Magnússyni sýslumanni í Ögri og sem var vitni að spánarvígunum inn í Djúpi eins og segir í frásögnum Jóns lærða Guðmundsonar sem þá bjó í Stóru-Ávík í Árneshreppi, Sönn frásaga.

Gleðilega páska!

Gamalt akkeri sem ég gekkk fram á, á Strákatanga um árið

HVALFANGARABÆN-Á EFTIR SÆRĐUM HVAL

Meira en oss er þér að þakka, Herra,

að þungur skutull stakkst i hvalsins bak.

Drottinn vor Guð, lát dýrsins krafta þverra,

við dauðastríðinu hvalsins yfir oss þú vak

svo vér ei hljótum meiðsl og mundir sárar,

þú mildi herra, vef oss líknarhjúp,

svo hvorki brotni byrðingur né árar

og bátnum verði ei sökkt i hafsins djúp.

Forða þú oss frá bráðum bægslagangi,

lát bát vorn hvíla í þínu náðarfangi,

Veiðin er stór, þótt viða háskinn grandi,

veit oss að prísa þig á þurru landi.

FADIX TOANES DE FTCREVERRI. 1627

https://timarit.is/page/7592057#page/n29/mode/2up