Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi 1898

Saga sjúkrahúsa á Íslandi tengist heilbrigði þjóðarinnar og viðhorfum stjórnvalda til almennrar samfélagsþjónustu. Eiginleg sjúkrahús voru ekki starfrækt fyrr en í lok 19.aldar. Hjúkrun í nútíma skilningi var heldur ekki til, heldur var um að ræða umönnun ófaglærða á forræði lækna. Húsakynni voru ekki heldur alltaf upp á það besta og í byrjun vantaði vatnsveitur og fráveitur. Margar skurðaðgerðir voru og höfðu áður verið gerðar í heimahúsum, ekkert síður í sveitum landsins.

Þar sem læknar höfðu búsetu var gjarnan einhver aukúm fyrir þá sjúku og stundum voru reistar viðbyggingar sem kölluð voru þá sjúkrahús/sjúkraskýli (t.d. Hólmavík um 1910). Árið 1874 opnaði fyrsta sjúkrahús landsins á Akureyri (Gudmann sjúkrahúsið) og sem hafði 8 sjúkrarúm yfir að ráða. Segja má að það hafi verið einkarekið.

Sjúkrahús Reykjavíkur var byggt árið 1884 og rekið sem aðal sjúkrahús landsins af opinberu fé til 1903 að Þingholtsstræti 25.. Áður eða frá 1867 hafði Sjúkrahúsfélag Reykjavíkur rekið spítaladeild á efri hæð skemmtistaðar við Kirkjustræti. Nýja sjúkrahúsið hafði um 24 sjúkrarúmum að ráða en rúmanýtingin var í oft léleg. Efnahagur almennings hafði þar mest að segja og eins ófullkomleiki sjúkrahúsbygginganna með oft kulda og trekk. Fátæklingar höfðu oft einfaldlega ekki efni á sjúkrahúsdvöl og sem greiða þurfti með daggjöldum (oft um ein krónu á dag). Hinir ríku vildu hins vegar oft frekar dveljast heima í veikindum sýnum. Fá frekar umönnun í hlýju og nærgætnara umhverfi og að læknir yrði frekar sóttur eftir þörfum (Farsótt- Hundrað ár í Þingholtsstræti 25, 2022, Kristín Svava Tómasdóttir). Frá 1903-1920 var húsið aðallega nýtt sem kennslustofnun til menntunar lækna og ljósmæðra. Smitsjúkdómarnir voru mikið heilbrigðisvandamál þjóðarinnar og sjúkrahúsin því oft notuð til einangrunar sjúklinga með alvarlega næma sjúkdóma. Frá 1920-1968 var svo húsið eingöngu nýtt sem farsóttarheimili (Farsóttahús Reykjavíkur). Félagsleg réttindi voru bágborin fram eftir 20 öldinni, en tók örum breytingum til batnaðar, mest með félagsstarfsemi og samtakamætti almennings. Öldrunarvandinn (búseta aldraða) var þá alltaf skilgreindur þá vandi heimilanna, ekki sjúkrastofnana og því ekki um neinn „fráflæðisvanda“ að ræða eins og hann er skilgreindur í dag. 

Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi var fyrsta eiginlega sjúkrahúsið á Íslandi og sem Oddfellowar í Danmörku byggðu fyrir eigið fé. Reisulegt hús sem opnaði 1898 með allt að 60 sjúkrarúmum. Það hafði yfir hjúkrunarþjónustu að ráða og þar starfaði fyrsti lærði hjúkrunarfræðingur landsins. Áður eða frá miðri 19.öld höfðu verið rekin nokkur holdveikrasambýli/skýli á landinu.

Frönsku sjúkrahúsin svokölluðu sem kostuð voru af Franska ríkinu, voru reist í Reykjavík (1902), Fáskrúðsfirði (1904) og í Vestmannaeyjum (1907). Samtals um 46 sjúkrarúm, mest ætluð frönskum sjómönnum sem veiddu á Íslandsmiðum. Margir Íslendingar nutu þar þjónustu.

Gamla sjúkrahúsið á Sauðárkróki opnaði 1906. Fyrsta sjúkrahús í dreifbýli var á Brekku í Fljótsdal og sem tók til starfa 1907 með 4-8 sjúkrarúmum og þótt sjúklingar væru þar oft fleiri. Það sjúkrahús var fyrst og fremst byggt að frumkvæði Jónasar Kristjánssonar héraðslæknis sem síðar flutti til Sauðárkróks 1912. Jónas stóð að stofnun NLFÍ á Sauðárkróki 1937 og var aðal hvatamaður að byggingu Heilsuhælisins í Hveragerði (1956).

Landakotsspítali var byggður að tilstuðlan kaþólsku kirkjunnar í Reykjavík með söfnunarfé frá Frakklandi 1902, reisulegt hús með eigin fráveitu og góðri hjúkrunarþjónustu. Þar voru jafnvel sólstofur sem ætlaðar voru sérstaklega brjóstveikum. https://www.laeknabladid.is/tolublod/2014/05/nr/5166  Landakotsspítsli tók við starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur sem aðalspítali landsins og kennslustofnunar. Sjúkrahús Reykjavíkur var hins vegar rekið sem farsóttahús (farsóttarspítali) frá árinu 1920. 

Kleppspítali var byggður fyrir geðsjúka 1907. Það þótti mjög reisulegt, steinhús og rekinn af landssjóði.  

Vífilstaðspítali opnaði 1910, glæsileg steinhús kostað af opinberu fé, en eingöngu ætlað berklasjúklingum.

Landspítalinn var ekki reistur fyrr en 1930, eftir þrjátíu ára aðdraganda og sem var að miklu leiti kostaður með söfnunarfé kvenfélaga í landinu. Eftir það aðalsjúkrahús landsins og rekinn af ríkinu. 

Nú árið 2026 höfum við á að skipa um 1500 sjúkrahúsrúmum á landinu öllu, auk plássa fyrir einstaklinga í sambýlum hverskonar. Yfirflæðið er samt mikið á sjúkrahúsum landsins vegna öldrun þjóðarinnar og skorts á almennum dvalarrýmum fyrir aldraða og heimaþjónustu. Hátt í 200 sjúklingar sem ekki þurfa á hátæknisjúkrahúsdvöl að halda hafa teppt mikið endurnýtingu sjúklingaplása sl. áratugi á deildum sjúkrahúsanna í Reykjavík og Akureyri. 

Af þessum ástæðum bíða allt að hundrað sjúklingar dag hvern á BMT og sem komast ekki lönd né strönd á sjúkradeildir. Bráðamóttaka háskólasjúkrahússins em sum kalla safdeild vandamála alls heilbrigðiskerfisins. Aðstandendur eru flestir enda ómegnugir að sinna öldruðum heima vegna anna nútímans, en sem áður þótti sjálfsagt. Margir aldraðir sjúklingar koma þess vegna endurtekið á bráðamóttökur, en eru síðan sendir heim aftur. Mest æpandi í dag í heilbrigðisþjónustunni  er þannig vöntun á hjúkrunar-og dvalarrýmum fyrir aldraða. Geð- og göngudeildarþjónustu þarf sömuleiðis að styrkja ásamt öflugri heimaþjónustu fyrir fatlaða og aldraða. Þjónusta sem ekki á heima í rúmum á spítaladeildum.

Talið er að um 800 aldraða séu í biðstöðu með dvalarrými við hæfi í dag, þarf af eru um 200 fastir á sjúkrahúsum. Heildartalan stefnir að óbreyttu að geta orðið um 2000 eftir áratug. Óvíst er hvað verður byggt mikið upp í dvalarrýmum aldraða næstu árin þrátt fyrir ný loforð stjórnvalda (sjá yfirlýsingu Ingu Sælands 16.3 sl.)og sem hafa heyrst áður. Það er hins vegar ekki nóg að byggja bara úr steypu, stáli og gleri ef mannauðinn vantar. Hvernig staðið verður að mönnun í þessari auknu starfsemi og menntun fagfólks er óvíst. 

Maður hlýtur að spyrja sig um þróun heilbrigðismála almennt á Íslandi sl. öld. Áður var a.m.k. oft gert mikið úr litlu og vissulega var oft vöntun á mikilvægri þjónustu í fátæku landi. Í dag má segja að minnsta kosti að allt of lítið sé oft gert í ríku landi, þrátt fyrir miklar tækniframfarir, hátæknivísindi í læknisfræði og almenna velmegun í landinu. 

Lagt var samt í að byrja að byggja Nýjan Landspítala fyrir tæpum áratug en á óheppilegum stað í miðborginni. Ekkert tilliti var tekið til hefts aðgengis og óþarfa kostnaðar á þröngri Hringbrautarlóðinni. Framkvæmd sem nú stefnir í yfir 300 milljarða króna í heildarkostnaði. Framkvæmd sem er langt á eftir upphaflegri áætlun. Fjölgun á hjúkrunarrýmum verður auk þess takmörkuð nema gamli Borgarspítalinn í Fossvogi (1968) verði gerður upp og notaður áfram. Sameinað eitt stórt háskólasjúkrahús og sem lagt var af stað með sem lokatakmark í upphafi til sparnaðar er löngu úrelt hugmynd og þegar þarf að fara að leita að heppilegri sjúkrahúslóð fyrir framtíðina. Sjúkdómabyrðin á eftir að stóraukast með öldrun þjóðarinnar, hvað sem öldrunadvalarrýmum viðvíkur. Hvað voru stjórnmálamennirnir okkar eiginlega að hugsa síðastliðna áratugi? Aðvaranir fagfólks um að stefndi í mestu skipulagsmistök Íslandssögunnar á Hringbrautarlóðinni voru að minnsta kosti hundsaðar og þöggun á fjölmælaumræðu þar að auki lögð á herðar RÚV ohf. (systurfélag Nýs Landspítala ohf.). Einkahagsmunirnir og önnur hagsmunatengsl liggja enda víða í íslensku samfélagi.

Stjórnmálamennirnir eiga mestu sökina og sem ekki hafa hlustað á fagfólkið. Stjórnsýslan öll síðan spilað með. Vissulega hefur krafa nútímans aukist mikið til allskyns heilbrigðisþjónustu og einkareksturs. Fyrr má nú samt rota en dauðrota og þegar sjúklingar, ríkir sem fátækir, fá ekki sjúkrahúsvist þegar mest á liggur í lífinu! Hvað má síðan næsta sjúkrahús kosta?

Skugginn af Ararat 2014

Haustið 2014 fórum við hjónin í ferð með fjallahópnum Fjöll og firnindi til norð-austurhluta Tyrklands til að ganga á hið sögufræga fjall Ararat við landamæri Írans. Áður var komið við í bænum Van við samnefnt vatn, og síðar ferðast til Ani við landamæri Armeníu og að lokum ferðast um Agri-héraðið, vöggu landbúnaðar í heimssögunni. Ég skrifaði nokkrar ferðasögur af þessu tilefni á blogginu mínu (sjá tengingar að neðan). Það sem staðið hefur uppúr í minningum frá þessari ferð tengjast menningararfi þessara sögufrægu staða og stórkostlegu landslagi, auk auðvitað að hafa komist hæst í lífinu á topp Ararats sem er tæplega 5.200 metra hátt.

Í æsku lærði maður margt úr gamla testamentinu og fyrsta heimsmyndin varð til. Biblíumyndirnar voru líka margskoðaðar. Á unglingsárum breyttist sú mynd og varð þá eins og ævintýraleg fantasía í ætt við ævintýrið 1000 og ein nótt. Samt átti ég eftir að heimsækja bæ þúsund og einnar kirkju hálfri öld síðar í ferðalagi okkar og sem nú aðeins minnisvarði silkileiðarinnar gömlu frá Evrópu til Asíu. Í upphafi ferðar var þó rót Guðstrúarinnar eins og við skilgreinum hana í dag, heimsótt í Van, í einni elstu kirkju heims og sem var samnefnari fornkristintrúarinnar og múslimatrúar, enda spámennirnir nokkrir og allir trúðu á sameiginlega Guð.

Vankirkjan/musterið er talin hafa verið reist fyrir um 4000 árum. Það var sérstök upplifun fyrir okkur Íslendingana að ganga um þessa kirkju/hof og sem minnti á forna byggingarhefð og að sumu leiti eins torfhúsin okkar gömlu heima. Svæðið allt á sér yfir 5000 ára sögu í varðveittum minjum. Samkvæmt gamla testamentinu átti syndaflóðið að hafa átt sér stað fyrir um 10000 árum. Svo segir að Örkin hans Nóa hafi strandað á toppi Ararats og þangað varð ferð okkar einmitt heitið. Saga síðustu alda var þó okkur hugleiknari og minjar þeirra tíma miklu áþreifanlegri.

Í ljósi atburða á minni ævi, sérstaklega sl. áratugi, fær sagan á sig allt annan blæ og að mörgu leyti óttalegri. Kúrdar sem byggja að mestu áðurnefnd svæði eiga sér mikla sögu og gamla Kúrdistan var heimsveldi með landsvæði langt inn í Íran, Tyrkland, Sýrland, Armeníu auk norðausturhluta Tyrklands. Trú þeirra er á Múhameð spámann sem var tilkominn löngu á undan Jesús kristi sem markar okkar vestrænu menningu. Við Íslendingarnir vorum gestir Kúrda þessar 2 vikur í ferðalaginu og við komust í góð kynni við sjálfstæðisbaráttu þeirra gegn yfirráðum Tyrkja. Eins þjóðarbrotum Kúrda í nálægum löndum sem stöðugt voru þá í heimsfréttum. Ferðin okkar var þó að engu leiti farin í pólitískum tilgangi heldur aðeins til að forvitnast og njóta.

Aftur í dag eru Kúrdar í heimsfréttunum, einkum við landamæri austan Tyrklands, í Írak og Íran tengt stríðsátökum við byltingarsveit klerkastjórnarinnar í Íran og fyrirhugaðri innrás Kúrda gegn henni frá vestur Írak og Íran, inn í mitt landið allt til Teherans. Þetta er fyrirhugað með öflugum hervopnastuðningi Bandaríkjamanna og frá Ísrael. Hvernig það allt endar veit enginn í dag. Þegar á nokkrum dögum er búið að sprengja alla helstu innviði Írans og þúsundir drepnir, auk tugþúsunda sem drepur hafa verið af stjórnvöldum klerkanna fyrir nokkrum vikum. Landsvæði er nú víða rústir og mikil mannleg eymd fyrirsjáanleg. Inn á svæði Kúrda í Iran og Írak, auk jafnvel í Sýrlandi horfðum við frá toppi Ararats og þar sem skuggi fjallsins við sólarupprás féll inn á. Reiði guðs hlýtur að koma þar aftur við sögu. Ararat liggur rétt vestan landamæra Írans og litli Ararat austan megin við Ararat tilheyrði Íran til 1934.

Horft frá hlíðum Ararats yfir topp Litla-Ararats og yfir til Írans, 2014

Í göngunni á Ararat vorum við að hluta samferða Írönum sem komið höfðu yfir landamærin í sama tilgangi og við Íslendingarnir. Við áttum yndislega kvöldstund með þeim í grunnbúðunum með glensi og söng. Skipulagðar voru hugsanlegar gönguferðir á fjöllin þeirra seinna í Íran. Ég vona enn og aftur eftir heimsfriði þótt óveðursskýin hlaðist stöðugt upp. Mannkynssagan segir þó stöðugt af ófriði og heimsveldi falla og ný verða til. Það var samt einstakt að fá tækifæri, í agnarlitlu hléi frá þessum átökum, að kynnast sögusviðinu aðeins. Lesa má um þær í tengingum hér að neðan.

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/12/21/leyndarmalid-a-akdamar-island-og-islensku-paparnir/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/10/07/gangan-a-ararat-og-reidi-gudanna/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/10/11/orkin-hans-noa/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/04/18/tynda-borgin-ani-og-islendingurinn-eg/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/04/28/ishak-pasha-hollin-og-heimbodid-goda-i-agri/

HÓLMAVÍKURKIRKJA 14.2.2026

Þrátt fyrir fyrirbænir og áköll hafa mín orð ekki heyrst í stjórnkerfinu hingað til. Fjöldi greina og erinda skrifuð um það sem betur mætti fara í heilbrigðiskerfinu. Ekki stuna frá þeim bæ. Ekki hlustað á tillögur til úrbóta og á það m.a. við um þróun og breytingar á starfsemi bráðamóttökunnar sem nú er mikið í fréttum. Þar til fyrir rúmum áratug hét hún Slysa- og bráðamóttaka, nú einfaldlega BMT LSH, safndeild allra bráðvandamála heilbrigðiskerfisins og spítalans sjálfs.

Hrægammarnir koma hins vegar þegar bráðin er dauð eða hálfdauð. Þannig finnst mér fjölmiðlarnir hafa hegðað sér sl áratug, ekki síst RÚV ohf..Ekki til að líta á það sem miður fór, heldur afleiðingum og allt komið í óefni. Endalaus fréttaflutningur. Því meiri fréttaflutningur sem einstaka mál eru hörmulegri. Tillögur grasrótarinnar og fagfólks mega helst ekki heyrast fyrr en allt er niðurbrotið og óvíst með uppbyggingu. Ég hef  þar til fyrir nokkrum árum verið talsmaður hins opinbera heilbrigðiskerfis, en sl. áratug hefur greinilega sýnt sig að stjórnsýslan ræður ekki við vandann. Einhversstaðar þurfa sjúkir og slasaðir að getað leita sér hjálpar. Það segir sig sjálft nema að trúa bara á guð almáttugan og sem fólk gerði oftast fyrir tíma læknisfræðinnar fyrir tæpum þremur öldum. Alltaf voru þó góðir tilkallaðir, ekki endilega neitt læknismenntaðir, en kunnu góð ráð. Ekki má gleyma hlutverki presta heldur. Stundum finnst mér ég sjálfur þurfa á slíkri sáluhjálp að halda í dag.  Að minnsta kosta að tala við einhvern sem vill hlusta.

Ég er feginn að nú styttist í starfslok, en sár og reiður hvernig fyrir er komið á minni hjartansdeild og ég vann á í um fjóra áratugi. Staður sem segja má að hafi verið kirkja mín þann daginn og sem gaf mér endalausa gleði og starfsánægju. Þakklæti sjúkra og veikra þótt álagið væri oft yfirgengilegt. Nú er búið að segja má kljúfa þann hluta starfsemi deildarinnar í herðar niður og tillögur um einkavæðingu þjónustunnar út í bæ. Einhversstaðar þarf jú að veita hana. Fyrir meira en tveimur áratugum var líka útséð um vöntun á hjúkrunarplássum og heimaþjónustu fyrir gamalt fólk. Haldin meira að segja stórar ráðstefnur, meðal annars fyrir 11 árum. Nei stjórnvöld tóku ekki við þeim bolta og vildu frekar að vandamálin sem fylgdi fráflæðisvanda deildarinnar, drekktu henni, eða hvað? Tvær deildir BMT (G2 og G3) voru sameinaðar í eina – eina deild sem stæði undir nafni og þangað ættu allir að koma með bráðan vanda. Sjúkrahúsið sjálft líka.

Heilbrigðiskerfið okkar er allt að brotna upp og vonandi verður það ekki hrægömmunum að bráð. Vonandi hjálpa fjölmiðlar okkur að taka upplýstar ákvarðanir uppbyggingaráform. Ég vona það að minnsta kosti og álit fagfólks fái nú að ráða meira för. Einkarekstur í mismunandi formi er nauðsynlegur og ríkinu ekki lengur treystandi um aðra heildarskipulagningu. Bráðaaðgerðir nú með að leigja t.d. hótel fyrir hjúkrunarpláss og fresta aðgerðum skurðstofa á sér engin fordæmi og eitthvað sem aðeins ætti að geta gerst við miklar náttúruhamfarir eða stríðsástand. Það vantar jú í dag um 400 hjúkrunarpláss, a.m.k þjónustupláss með með aðgengi að hjúkrunarfólki. Svo þarf að huga að lengri framtíð og þúsundir í sömu þörf næsta áratuginn.

Hringbrautarvitleysan sem á að ljúka eftir tæpan áratug er ekki ætlað þessu fólki og í raun takmarkað fyrir bráðveika og slasaðra vegna takmarkaðs aðgengis í bráðaflutningum vegna samgönguhindrana hverskonar. Forsendur verkefnisins voru hundsaðar. Verkefni sem kosta mun þjóðina um 300 milljarða króna og er eyrnamerkt kostnaði ríkisins við fjársvelt heilbrigðiskerfi. Og svo er það starfsfólkið. Það sprettur ekki á trjánum og nú þegar er verið að draga sérmenntað starfsfólk út af spítalanum með væntanlega kauptilboðum og loforðum um mannsæmandi starfsskilyrði. Nei ég má heldur ekki vera reiður, en þetta allt er jú löngu fyrirséð og algjört sjálfskaparvíti. Þá verður að taka afleiðingunum. Ég er hins vegar þakklátur að geta ennþá unnið út á landi, og jafnvel þótt bráðaþjónusta þar hangi víða á bláþræði. Þar veit ég að allir gera sitt besta og þótt framtíðin þar hvað varðar aðgengi að almennri heilbrigðisþjónustu sé líka óráðin.

Öræfajökull og Hvannadalshnjúkur sl haust

Í gegnum tíðina og sl. aldir hefur læknisfræðin ásamt almennri velferð, ráðið mestu um aðgerðir gegn sjúkdómum okkar mannanna. Frumkvöðlastarfsemi (m.a. lyfjaiðnaðurinn) og vísindin ráðið för. Hér á landi fyrst með stofnun Landlæknisembættisins fyrir 265 árum. Stofnanir hafa orðið til og heilbrigðisstéttum fjölgað. Úrræði til lækninga og skilningur á forvörnum aukist mikið. Fyrir ekki svo löngu töldum við okkur Íslendinga vera fremst meðal þjóða í veitingu heilbrigðisþjónustu og viðmiðið var eins og best þekktist annars staðar. Þetta hefur mikið breyst sl. áratugi, jafnvel þótt ungbarnadauði hér á landi telst enn með þeim minnsta í heiminum. Stöðugar fréttir úr heilbrigðiskerfinu bera þessu glöggt merki og laun lækna talin dragbítur á t.d. rekstur Landspítalans.

Bólusetningar hefur verið hornsteinn í baráttunni við plágur og farsóttir. Sífellt fleiri bóluefni koma á markað. Í grunninn byggjast þau öll á því sama að kynna líkamann og ónæmiskerfinu okkar fyrir hugsanlegum skæðum smitvöldum. Kúabólusetning reið á vaðið sem vörn gegn bólusótt upp úr aldarmótunum 1800. Þetta var í raun fyrir tíma ónæmisvísindanna en þegar menn settu saman rökhyggju og lýðheilsumarkmið. Í dag er hinsvegar mikill uppgangur í efasemdahyggju gagnvart lýðheilsuþekkingu og ónæmisaðgerðum. Í raun gegn jafnvel lýðheilsumarkmiðum fyrri alda og sem á rætur í sjálflægri öfgahyggju stjórnmálanna. Þegar stjórnsýslan sjálf er tekin jafnvel fram yfir vísindi læknisfræðinnar. Þekkingar sem allt hefur byggst á til dagsins í dag. Þróunin í Bandaríkjunum er t.d. mikið áhyggjuefni fyrir almenna velferð.

Á Íslandi hefur stjórnsýslan líka haft tilburði til að skapar sér meira vald á kostnað fagmennsku læknisfræðinnar. Hef áður rætt um hlutverk Sóttvarnaráðs í heimsfaraldri Covid19 á blogginu mínu og þegar segja má að æðsta fagráð stjórnsýslunnar var gert óvirkt. Valdir aðilar og sem vissulega voru sérfræðingar á ákveðnum sviðum smitsjúkdómafræðinnar, en voru stjórnvöldum þóknanleg og því látin ráða för. Unnið var að nýju sóttvarnarfrumvarpi í marga mánuði 2020 og þar sem síðan svokölluð Farsóttanefnd átti að koma í stað hlutverks Sóttvarnaráðs Íslands. Unnið á bak við tjöldin og án vitneskju margra sem þó áttu sæti í lögbundnu Sóttvarnaráði landsins. Undirritaður var þar á meðal, tilnefndur af Læknafélagi Íslands til samtals 8 ára (4 ár í senn) og sem undraðist í Covid19 heimsfaraldrinum um vanvirkni ráðsins (lítið kallað saman og þá helst bara til upplýsinga um stöðu mála). Nýja sóttvarnafrumvarpið gerir enda ráð fyrir að sóttvarnalæknir verði nú beint skipaður af ráðherra, ekki sem almennur pólitískt óháður starfsmaður Landlæknisembættisins.

„Farsóttanefnd. Ráðherra skipar sjö manna farsóttanefnd til fjögurra ára í senn. Í nefndinni skulu sitja sóttvarnalæknir og landlæknir en auk þeirra skal skipa einn eftir tilnefningu ríkislögreglustjóra, sem skal hafa þekkingu á almannavörnum, einn eftir tilnefningu Landspítala, sem skal hafa þekkingu á smitsjúkdómum, einn eftir tilnefningu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, einn eftir tilnefningu Sjúkrahússins á Akureyri og einn eftir tilnefningu opinberra heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni.“

Sem sagt innra stjórnsýsluráð og þar sem almennu fagfólki og jafnvel læknum er skipt út miðað við lagaákvæði í dag um Sóttvarnaráð Íslands. Aðgerðir um sóttvarnir þannig sett beint undir hið pólitískt vald og stjórnsýsluna.

Auk þess gerir frumvarpið ráð fyrir „Samstarfsnefnd um sóttvarnir. Ráðherra skipar samstarfsnefnd um sóttvarnir til fjögurra ára í senn til að afla nauðsynlegra gagna og hafa yfirumsjón með nauðsynlegum aðgerðum til að meta og uppræta smithættu eða hættu sem stafar af dýrum, matvælum, starfsemi, vatni, skolplögnum, loftræstingu eða öðru í umhverfinu sem getur dreift smitnæmum sjúkdómsvöldum, eiturefnum eða geislavirkum efnum sem ógna heilsu manna.“ Ekki er gert ráð fyrir öðrum læknum en sóttvarnalækni í þessari nefnd eða öðrum aðilum úr heilbrigðisstéttum.

Í Svíþjóð hefur vakið mikla athygli að sl. misseri hefur læknum verið skipt út fyrir aðra fagaðila þegar kemur að ákvörðunum um sóttvarnaraðgerðir hverskonar. Prófessor Magnus Gisslén state-epidemiolog Svíþjóðar sá sig knúinn til að segja starfi sínu lausu af þessari ástæðu. Að klínísk þekking og reynsla í smitsjúkdómum skipti minna máli en almenn stjórnsýslu- og lýðsheilsufræði, í besta falli.

Smitsjúkdómafræðin á sér margar klínískar hliðar og almenna læknisfræðin ekkert síður. Heilsugæslan er metin sem fyrsti viðkomustaður fyrir lýðsjúkdómanna og heilsugæslulæknirinn, oft með sérþekkingu í  algengustu smitsjúkdómum, því í burðarhlutverki lækninga. Eins þarf að samræma aðgerðir og inngrip svo ekki komi til misvægis við aðra sjúkdóma og þjónustu. Forgangsraða þarf svo mörgu í heilbrigðiskerfinu og tryggja að sóttvarnir samlagist almennri og einstaklingsviðmiðaðri þjónustuþörf. Ekkert síður út frá sál- og félagslegum sjónarmiðum. Slík sérþekking ætti því að vera æðstu stjórnvöldum þóknanleg þegar ráðist er til aðgerða framtíðarinnar. Nýtt frumvarp á Alþingi um ný Sóttvarnarlög í stað þeirra eldri, miða ekki að þessu markmiði og ef fagfélög heilbrigðisstétta fá ekki að koma að málum. Hið pólitíska vald hverju sinni á ekki að þurfa að stefna lýðheilsumarkmiðum okkar í hugsanlegan í voða.

Í öll þau ár sem ég átti sæti í Sóttvarnaráði Íslands (tilnefndur af LÍ og skipaður af heilbrigðisráðherra, 4 ár í senn) var fjallað um nauðsynlegar sóttvarnaraðgerðir hverju sinni. Þar á meðal nýjar bólusetningar fyrir börn og fullorðna, bólusetningar gegn HPV (krabbameinum), átök gegn sýklalyfjaónæmi, lifrarbólgu og kynsjúkdómum. Ég sá mig hins vegar knúinn að að segja mig frá ráðinu (apríl 2021) vegna stjórnsýslubrota er varðaði hlutverk ráðsins samkvæmt gildandi lögum. Heimsfaraldur veiru er kallaðist Covid19 því þá var ráðið allt í einu ekki þess virði að leita yrði með ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir í landinu!. Ekki einu sinni ráðherra heilbrigðismála sá ástæðu til að leita til síns eigin fagráðs í eitt einasta skipti!

Miklar áskoranir eru framundan er varðar nýjar mögulegar bólusetningar. Jafnvel nú gegn sjúkdómum sem alla jöfnu flokkuðust áður undir almenna lýðheilsusjúkdóma og krabbamein. Bóluefni t.d. gegn hlaupabóluveiru fullorðinna (Herpes zoster) sem auk beltarósar (ristils) er talið geta valdið alvarlegum langvinnum æðabólgum. Eldri haupabólu-bóluefni hafa í stórum rannsóknum á síðustu árum sýnt sig getað fækkað alvarlegum hjartasjúkdómum og heilaslögum um 23% og nýjar rannsóknir benda jafnvel til að draga megi úr elliglöpum vegna Alzheimersjúkdóms ef gefin eru tímalega. Nýja bóluefnið (Shingrix -recombinant zoster vaccine) sýnir miklu betri vörn gegn a.m.k. ristli en eldri bóluefnin, kostar hins vegar um 120.000 fyrir einstaklinginn (2 sprautur með amk 2 mán. millibili) og því spurning um hver eigi að bera kostnaðinn. Einstaklingurinn eða ríkið? Sama má eins auðvitað segja aðrar bólusetningar aldraða eins og lungnabólgubólusetningu sem einstaklingurinn borgar í dag úr eigin vasa, misdýr eftir gæðum og endingu. Lífsstíllinn er auðvitað samt, eins og alltaf, mikilvægastur og á okkar eignin ábyrgð. Læknisfræðin hjálpar hins vegar og skilur grunninn best þegar sjúkdómarnir nálgast.

Um ofangreind mál auk margra annarra er snúa að sóttvörnum hverskonar í framtíðinni er mikilvægt að sem flestar heilbrigðisstéttir komi að málum, ekki síst læknar. Mikilvægi forgangsröðunar á fjármagni til mikilvægustu heilbrigðismálanna er undir. Sóttvarnir dagsins snúa orðið að flestum líkamlegum lýðheilsusjúkdómunum okkar. Blikur eru samt á lofti og sem dæmin sanna t.d. í Bandaríkjunum, að vísindin og fagþekkingin eigi undir högg að sækja af hendi stjórnvalda. Núverandi drög (frá 2021) að Nýjum Sóttvarnalögum fyrir Ísland þarfnast endurskoðunar að mínu mati fyrir komandi afgreiðslu á Alþingi í vetur. Sérstaklega vil ég nefna aðild almennra lækna (tilnefnda af Læknafélagi Íslands) að Farsóttanefndinni svokölluðu og sem annars er að fullu stjórnskipuð í frumvarpsdrögunum, án tilnefninga fagfélaga heilbrigðisstétta. Og af hverju í ósköpunum er lagt til að nú verði sóttvarnarlæknir ráðinn/skipaður beint undir heilbrigðisráðherra (pólitískt vald) í stað að hann fái áfram að vera embættislæknir Landlæknis? Jú, til að gera pólitískt vald ráðherra sterkara í sóttvörnum landsins!

Strandir í haust

Tilbúnar tæknilausnir sem kenndar eru við tölvuöld og rafræn samskipti hefur tröllriðið yfir heimsbyggðina í hratt vaxandi mæli sl. áratugi. Samskipti okkar á milli gjörbreyttst, mikil fjölmiðlaóreiða og ofbeldismenning hverskonar stóraukist. Mín kynslóð hefur upplifað allar þessar breytingar sennilega hvað best, en afleiðingar hvað síst. Sem ungur drengur í sveit á sumrin og aðeins útvarp til að hlusta á, lesa bækur og svo gamli sveitasíminn. Allt átti sér stað og stund og oft beðið með mikilli eftirvæntingu eftir mjólkurbílnum 2-3 svar í viku. Sem kom með póstinn og nýju blöðin.

Í Menntaskólanum í Hamrahlíð fór ég í tölvuáfanga 1975 þar sem skólinn var nýbúin að fá forláta IBM tölvu, til gagns fyrir skólann og skipulags námsáfanga nemenda. Þar lærði ég að forrita með gataspjöldum sem ég varð að gata sjálfur. M.a. með að heilda einkunnir og setja þær þannig inni í reikniformúlu til að hliðra þeim inn í fyrirframgefna normaldreifingu. Gott og vel og ég stoltur að skilja hvað tölvan gat gert út frá mínum forsendum, réttlæti einkunna og hugsanlega hag skólans. Síðar í þágu vísinda og svokallaðra framfara. En bíðum nú aðeins við. Átti tölvan einhverntímann að taka yfir samskipti okkar og móta síðan í sitt eigið “norm”?

Í dag þjónar “tölvan” enda minnst útreikningum hverskonar í þágu vísinda. Hún hefur hins vegar með forskriftum tekið yfir stjórn á lífinu sjálfu að mörgu leiti. Spurningar vaknar um sjálfvirkni og að hún geti farið að stjórna sér síðan sjálf. Hún á víst í fullkomnum heimi að geta gefið alltaf réttu svörin! Spurningin er hins hins vegar í þágu hvers. Síðan eru það rafrænu samskiptin í stað samtals og tjáningar, augliti til auglits. Röddinni og svipbrigðum og við höfðum þróað í þessum lífheimi. Vitsmunaleg færni og tilfinningagreind sem víkur en sem gaf okkur það sem við erum, eða vorum? Hvað ætlum við nú að gera við þessa löngu ásköpuðu hæfileika og færni sem ætti að vera fastmótað í okkar líffræðilega breytileika. Ef ekki notaðir hæfileikar að þá er vís vegur til hrörnunar. Uppeldi barna og félagslegur þroski tekur auðvitað mið af þessum aðstæðum.

Segja má af mikill rökhyggju að sambærilegar breytingar og við nú upplifum á breytingu á mannlegri vitsmunagreind og sem hefur fengið að þróast í milljónir ára, myndi steypa öllu jafnan öllum öðrum dýrategundum í útrýmingarhættu. Lífríkið ræðst nefnilega af lögmálum langrar þróunar og aðlögunar, samanber lögmál þróunarkenningarinnar. Þeir hæfustu lifa. Heilinn okkar, jafnvel skynfæri og sálarlíf hafa fengið ónýtt hlutverk í dag og sem er því dæmd að gagnast aðeins af verðleikum ímyndaðrar framtíðarsýnar gervigreindarinnar.

Vegna umræðu um sjúkraflutninga á Suðurlandi í dag og viðbragðsmöguleika björgunaraðila vegna slysa og skyndilegra veikinda er rétt að árétta að víðar er pottur brotinn í þessum málum hér á landi. Þrátt fyrir margfaldan umferðarþunga og mikils fjölda ferðamanna hefur lítið verið byggt upp til að styrkja þessa þjónustu og á mörgum stöðum hefur þjónustunni úti á landi hrakað mikið sl. áratugi miðað við þörf og álag.

HólmavíkSjúkrabílaþjónustan hefur víða staðið í stað, vegir víða verri og stundum lengri vegalengdir að fara til sjúkrastofnana sem tekið geta á móti bráðsjúkum og slösuðum. Þótt íbúafjöldinn hafi ekki aukist á mörgum afskekktari stöðum á landinu, hefur almenn þjónusta við ferðafólk, sérstaklega veitingaþjónusta og gisting, stóraukist. Þetta á sérstklega við í svokölluðum „brothættum byggðum“ sem stjórnvöld skilgreina sem svo og þar sem treyst er nú á nýsköpun tengt ferðamennsku. Erlendir ferðamenn ganga auðvitað út frá lágmarks innviðaþjónustumöguleikum á ferðalögum sínum um landið þegar þeir huga að heimsókn. Heilbrigðisþjónustu, björgun í vanda og löggæslu. Hundruð milljarða króna árleg innkoma í íslenska hagkerfið hefur áunnist með að hafa gert Ísland að vinsælum ferðamannastað á heimsvísu og þar sem íslensk nátttúra er í aðalhlutverki. Það skýtur því skökku við að innviðaruppbygging er varðar almenna öryggisþætti haldist ekki í hendur við þessa þróun. Sumir myndu vilja segja vörusvik og hvers eiga síðan íbúarnir að gjalda sem frekar fá þá minni þjónustu fyrir sig og sína en meiri, miðað við það sem áður var!

Sl. ár hefur umræða skapast á vettvangi NATO þjóða að hluti af stórauknum útgjöldum til varnarmála sem Íslandi verður skilt að taka þátt í, verði merktur auknu innviðaröryggi á landinu m.a. með samgöngubótum (rætt þessa daganna um allt að 1.5% af þjóðarframleiðslu sem samsvarar um 63 milljörðum króna á ári). Auk þess er í dag nýstofnað „Innviðafélag Íslands„ með allt að 23 milljarða fjárfestingagetu til lána ríkinu gegnum lífeyrissjóðina, til stofnframkvæmta og fjárfestinga á mannvirkjum. Auknir möguleikar á björgunarviðbrögðum auk nauðsynlegs eftirlits á þjóðaröryggi ætti auðvitað að skipa hæstan sess í öllu tali um innviðaruppbyggingu. Auknum möguleikum á bráðaþjónustu heilbrigðisstarfsfólks, sérmenntaðra sjúkraflutningsmanna og til flutningsmöguleika með sjúkrabifreiðum og flugi.

Útkallssvæði björgunaraðila á Hólmavík

Fjölga þarf því augljóslega flugvöllum fyrir sjúkraflug víða á landinu og bæta aðgengi að sjúkraþyrluflugi, f.o.f með þátttöku LHG. Bæta þarf tækjabúnaði björgunarsveita , m.a. með fleiri sjúkrabílum og mönnun á vöktum eins og lagt hefur verið nú til á Suðurlandi. Mönnun heilsugæslustöðva hefði fyrir löngu þurft að vera búið að styrkja og eins rekstur sjúkraskýla og minni sjúkrahúsa (ekki síst ef hópslysa verða) en sem víða hafa verið lögð niður eða þeim breytt í öldrunarstofnanir. Endurbirti hér því úr blogginu mínu frá í vetur og sem ætti að gefa gleggri mynd af ástandinu víða út á landi -til viðbótar umræðu dagsins á ástandinu á Suðurlandi og nýútkominni rannsóknarskýrslu Rannsóknanefndar samgönguslysa.

Sagan á sér alltaf margar hliðar. Saga okkar sjálfra og Íslandssagan. Mín saga tengist m.a. læknisfræðinni sterkum böndum. Sögunni í nútíð og þátíð sl. tæpa hálfa öld. Eins með tilliti til forfeðra minna. Þar er ef til vill best að byrja þessa sögu. Ari Arason (1763-1840), (lang-lang-langafi minn) var læknir í Skagafirði á Flugumýri og einn fyrst lærði læknirinn í Skagafirði (1795). Síðar skipaður fjórðungslæknir í Norðlendingafjórðungi, 1801 á eftir Jóni Péturssyni (1733-1801). Hann var í hópi fyrstu læknanemanna sem útskrifuðust frá Læknaskólanum í Nesi hjá Jóni Sveinssyni, landlækni.

Sonur hans og alnafni, Ari Arason yngri (1813-1881), fetaði í fótspor föðursins en lærði í Kaupmannahöfn. Hann kláraði samt ekki lokapróf í læknisfræði, en stundaði engu að síður lækningar í Skagafirði launalaust eftir að heim kom á Flugumýri. Margt annað var á hans könnu svo sem kansellíráð, fulltrúi konungsstjónarinnar og stundaði stórbúskap. Hann kom færandi hendi með margar forskriftarbækur til lyfjagerðar. Ég og systkini mín komum þeim og mörgum skjölum, auk lækningaáhalda, lyfjamorteli, skurðhnífasetti og skurðkertastjaka til minnjasafnsins á Sauðárkróki fyrir næstum áratug. Var það alltaf von okkar og haldin yrði sýning á þessum minjum og skjölum til að minnast upphafi læknisfræðinnar í Skagafirði fyrir rúmum tveimur öldum.

Merkilegast fannst mér vera litlar leirkrúsir undir kúabóluefnið sem flutt var til landsins um 1803 með staðfestu og innsigluðu konungsbréfi um innihaldið. Ísland var þannig meðal fyrstu þjóða að byrja bólusetningu gegn stóru-bólu með kúabóluefninu og áttu undangengnar hörmungar með mannfalli og kreppum í landinu þátt í þeim vilja konungs (Kristjáni VII) að koma bólefninu sem fyrst til þjóðarinnar. Á þeim tíma var gjarnan bólusett (sett bóla) þegar fólk mætti til kirkju og merkt við í kirkjubókunum. Spurning hvort prestarnir hafi ekki hjálpað læknunum í þessari aðgerð.

Sennilega er fátt sem hefur skipt jafn miklum sköpum í lifun þjóðar og þannig lýðheilsusögunni og þetta átak sem síðan stóð yfir allt til okkar daga. Sjálfur fékk ég „setta bólu“ sennilega 8 ára gamall. Stóru-bólunni hefur nú verið útrýmt í heiminum, eða svo teljum við vera og því ekki lengur bólusett við henni. Allavega má segja að mikið hafi verið gert úr litlu hjá forfeðrum mínum um aldamótin átjánhundruð, auk þess sem ný þekking á mikilvægi hreinlætis skipti sköpum í sýkingavörnum, ekki síst tengt fæðingum og til að draga úr ungbarnadauða. Síðar var komið á fót skóla fyrir yfirsetukonur sem þá voru kallaðar, síðar ljósmæður og þannig langt á undan menntun hjúkrunarfræðinga.

Sjálfur fór ég hins vegar á mínum fyrstu sérfræðingsárum að stunda rannsóknir á afleiðingum „oflækninga“ vegna ofnotkun sýklalyfja, tengt þróun sýklalyfjaónæmi meðal algengustu sýkingarvalda mannsins (bakteríusýkingum) og sem er nú talin ein stærsta heilbrigðisógn samtímans að mati Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Þegar við gerum oft lítið gagn úr miklu og skipulagsleysi ræður ríkjum í heilbrigðiskerfinu. Skilgreining á heimilislæknisfræði að sumu leiti gjaldfallin fyrir skyndilausnum og skrifræðinu.

Læknahúsið Lundur á Sauðárkróki sem Sigurður Pálsson læknir lét byggja 1901. (upphafleg staðsetning í miðbænum við Sauðá)

Önnur tenging sögunnar er læknahúsið gamla, Lundur á Sauðárkróki (1901-1956) sem afi minn Steingrímur Arason, afabarn Ara yngri, hafði keypt eftir að hann fluttri frá Víðimýri í Seyluhreppi og þar sem hann rak um árabil húsgagnaverslun og bólstrunarverkstæði. Hann var eins formaður hestamannafélagsins Léttfeta um árabil og mikill hestamaður. Oft kom ég þangað sem ungur strákur, stundum í heimsókn og stundum á leið í sveitina mína á sumrin i Hjaltadal og skrapp þá stundum með honum í hesthúsið. Minnistæðust eru mér samt húsakynnin á besta stað í miðbænum, nálægt kirkjunni og þar sem áður rann Sauðáin. Nokkrar myndir á veggjum sem sennilega voru frá læknum sem þar höfðu búið áður. Í þessu húsi kom fyrsta vatnsveitan og fyrsta vatnssalernið. Minnistæð er mér sérstaklega gömul hauskúpumynd sem hékk á veggnum í stofunni.

Aldingarðurinn sem stóð við húsið í Suðurgötunni átti sér engan líkan á Króknum. Það var garðurinn hennar Hansínu Benediktsdóttur, eiginkonu Jónasar Kristjánssonar læknis. Þau bjuggu þarna í húsinu ásamt börnum sínum í rúma tvo áratugi, 1911-1938. Þar var þá líka læknamóttaka (heilsugæsla í nútímaskilningi), skurðstofa og sjúkrarúm. Nýlega las ég bók Pálma Jónassonar um ævi afa hans Jónasar Kristjánssonar, Að deyja frá betri heimi.

Óhætt er að segja að stórbrotnari ævisaga er vandfundin hvað sögu í læknisfræðinni varðar hér á landi. Þvílíkt brautriðjandastarf sem Jónas áorkaði og framsýni, bæði fyrir austan á Fljótsdalshéraði þar sem hann stundaði fyrst lækningar í meira en áratug áður en hann fluttist á Krókinn og þar sem hann m.a. lét reisa sjúkrahús á Brekku í Fljótsdal og sem tekin í notkun 1907. Fyrsta sjúkrahús landsins í dreifbýli. Læknir úrræðagóður og með afbrigðum, viljugur til verka og til langra vitjana, oft einn á hesti, enda afbragðs hestamaður. Skurðlæknir hinn besti sem gerði ótal skurðaðgerðir, jafnvel í heimahúsum og sem í dag væru alltaf gerðar eingöngu á hátæknisjúkrahúsum.

Síðustu 20 æviárin eftir sjötugt og eftir að hann flutti suður frá Sauðárkrók, helgaði hann sig starfsemi Nátttúrlækningafélags Íslands og var síðan helsti hvatamaðurinn að byggingu Heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði sem opnaði 1955 að honum viðstöddum. Reyndar var Jónas líka umdeildur stjórnmálamaður en mikill félagshyggjumaður og afar víðlesinn í fræðum sem við nú köllum lífstílsfræði og um mikilvægi forvarna gegn lífstílssjúkdómunum. Eins hvað varðar endurhæfingu og fór fjölda ferða til að kynna sér öll þessi fræði til virtustu stofnana í Ameríku og Evrópu. Læknir sem í flestu var þannig langt á undan sinni samtíð.

Sjálfur hef ég tengst heilsugæslufræðum og bráðalæknisfræði mest, auk aldarfjórðungs viðkomu með reglulegu millibili á Ströndum, á Hólmavík. Dreifbýlislækningar köllum við þetta í dag. Hef skrifað um hugartengslin við söguna og mannlífið í mörgum pistlum á blogginu mínu. Með hverju árinu fær maður meiri og meiri tengingu við mikilvægi sögunnar. Upplifun jafnvel til forvera minna í spönsku veikinni 1918-19 hér á Ströndum, í Covid-19 heimsfaraldri. Þegar stjórnvöld vildu ekki hlusta á héraðslækninn og sem m.a. leiddi til minnar afsagnar úr Sóttvarnaráði Íslands og sem hafði verið tilnefndur í af Læknafélagi Íslands, skipaður af ráðherra í samtals átta ár. Læknisfræðin er enda ekki bara smitsjúkdómafræði og sem við sjáum í dag eftir Covid heimsfarladurinn. Þegar fagfólk mátti ekki einu sinni mæta á fjölmiðlafundi þríeykisins svokallaða og þar sem slagorð stjórnvalda var engu að síður „gerum þetta saman“. Falsfréttanefnd ríkisstjórnarinnar stofnsett og sem m.a. hélt fagumræðu niðri.

Húsið hans afa og sem ég náði að upplifa viðveru í á sinum upphaflega stað á sínum tíma, hefur haft mikil áhrif á mig alla tíð og ekki síður nú eftir lestur ævisögu Jónasar og hans lífssýnar hvernig við getum viðhalda betri heilsu. Segja má að ásamt fjölskyldulækningum og félagslæknisfræði sé hornsteinn góðra heimilislækninga í dag eins og hún er skilgreind í fræðum nútímans en sem hefur verið að fjarlægst í íslenskum veruleika. Viðvera Jónasar Kristjánssonar í húsinu og vitneskja um forfeður mína, læknanna á Flugumýri ekki síður. Mín læknisreynsla í hálf öld og minnugur þess að stundum er betra að geta gert mikið úr litlu, en gera lítið úr miklu.

Söguskáldsagan Ariasman eftir Tapio Koivukari (2012) um samskipti Íslendinga og Baska, hvalveiðarnar á Ströndum og síðar Spánverjavígin svokölluðu 1615, er vel skrifuð bók og áhrifamikil lesning. Bókin er líka skemmtileg lýsing á mannlífinu á Ströndum í upphafi 17. aldar og tíðarandanum þegar tveir ókunnugir menningarheimar mætast. Áður höfðu Íslendingar kynnst harðneskju einokunarverslunarinnar Dana og ólöglegri verslun við Englendinga. Nú komu stærri skip og sjómenn frá Baskahéruðum Spánar sem veiddu hvali, ekki fisk og sem ekki hafði verið á færi Íslendinga eða annarra þjóða að gera við Íslandsstrendur.

Einokun Danakonungs og fégræðgi fulltrúa hans hér á landi er grundvöllur framvindu sögunnar um afdrif Baskana og sem upphaflega vildu aðeins veiða það sem sjórinn gaf, án hagsmunaárekstra við landsmenn. Hval til lýsisbræðslu og til ljósgjafanotkunar um alla Evrópu. Jafnframt hagstæð vöruviðskipti við Strandamenn og sem veitt þeim nauðsynlega þjónustu. Stóru hafskipi þeirra þrjú fórust hins vegar í ofsaveðri og strandi Í Reykjarfirði seint að hausti 1616 og um 80 skipsbrotsmenn voru skyndilega upp landsmenn komnir með alla björg. Kenna má landstjórninni í umboði Danakonungs og sérhagsmunagæslu sýslumannsins Ara Magnússonar í Ögri um hvernig fór að lokum og sem enn í dag er eitt ljótasta óhæfuverk Íslandssögunnar.

Á gönguferð minni um Strákatanga (Skarfatanga) við Hveravík í Steingrímsfirði 2015 (sem oftar síðar) mátti sjá glögg merki minja hvalaútgerðar og gólf hvallýsisbræðslu (bræðslukatlastæði). Fyrstu tvö sumrin 1614-1615 starfrækt af Böskum en síðan sennilega aðallega Hollendingum, allt fram til upphafs 18. aldar. Auðvelt var að sjá fyrir sér Baskana sem kíktu eftir hval á Steingrímsfirði og veiddu hann síðan á nokkrum smábátum á firðinum sem þeir lönduðu að lokum í víkunum. Hugrenningar vöknuðu um sambærilegar aðstæður á Grænlandi og víðar sem ég hef skrifað um áður á blogginu mínu. Myndina að ofan tók ég á Strákatanga 400 árum eftir að Baskarnir stunduðu sína nýsköpun hér á landi, en sem var landanum svo framandi að þeir hálf sturluðust! Myndin er samsett með annarri mynd af gömlum hafskipum frá 18 öld sem ég tók í hjólaferð um Kantabríu, nánar tiltekið í Santander sl. vor og sem er rétt við mörk Baskahéraðanna á Spáni. Var þá sterklega hugsað til Baskana forðum. Stóðst ekki mátið að sameina þær hér á einni mynd.

Ég hvet alla sem áhuga hafa á söguskáldskap og þar sem tveir ólíkir menningarheimar mætast, að lesa Ariasman (Baskar kölluðu Ara Magnússon því nafni). Eins í tilefni stofnun Baskavinafélags Strandamanna (2012) og sem nú er að koma upp söguminjasafni um Baskana í Djúpavík í Reykjarfirði til að minnast atburða sem ekki mega gleymast. Nýjasta skáldsaga Jón Kalmans Stefánssonar, Himintungl yfir heimsins ystu brún, fjallar um sömu atburði frá ólíku sjónarhorni þar sem áherslan er lögð á ábyrgðarkennd, samvisku og réttsýni Íslendingsins gagnvart framandi heimi og sem við viljum stundum útiloka eða ekki vita af. Ekki síður oft grimmd þjóða gagnvart annarri, jafnvel nágrannaríki sínu, vegna sérhagsmunagæslu sinnar. Jón Grímsson var prestur í Árnesi 1614-1615 og átti mikil samskipti og viðskipti við Baskana, handgenginn Ara Magnússyni sýslumanni í Ögri og sem var vitni að spánarvígunum inn í Djúpi eins og segir í frásögnum Jóns lærða Guðmundsonar sem þá bjó í Stóru-Ávík í Árneshreppi, Sönn frásaga.

Gleðilega páska!

Gamalt akkeri sem ég gekkk fram á, á Strákatanga um árið

HVALFANGARABÆN-Á EFTIR SÆRĐUM HVAL

Meira en oss er þér að þakka, Herra,

að þungur skutull stakkst i hvalsins bak.

Drottinn vor Guð, lát dýrsins krafta þverra,

við dauðastríðinu hvalsins yfir oss þú vak

svo vér ei hljótum meiðsl og mundir sárar,

þú mildi herra, vef oss líknarhjúp,

svo hvorki brotni byrðingur né árar

og bátnum verði ei sökkt i hafsins djúp.

Forða þú oss frá bráðum bægslagangi,

lát bát vorn hvíla í þínu náðarfangi,

Veiðin er stór, þótt viða háskinn grandi,

veit oss að prísa þig á þurru landi.

FADIX TOANES DE FTCREVERRI. 1627

Flestir líta á gott fæði fyrst og fremst út frá næringargildi og ferskleika. Það væri svo sem í lagi ef passað væri líka upp á fjölbreytileikann. Vítamín og alls konar lífræn bætiefni í grænmeti, ávöxtum og jurtum, sem líkaminn þarf til daglegrar viðgerða og enduruppbyggingar, í samspili við ónæmiskerfið. Eins gegn árásum óæskilegra örveira og mengunarefna sem við vitum ekki alltaf hvaðan eru upprunnin. Við getum að vissu leyti reyst okkar eigin eldveggi í nánari tengslum við næringuna og umhverfið en við gerum í dag.

Við þurfum að hafa áhyggjur af ýmsum tilbúnum efnum og sem við sjálf framleiðum í iðnaði, en sem safnast geta fyrir í okkur og umhverfinu. T.d. þrávirk lífræn efni eins og  PFC (PFSA) efnin og hormónalíku plastefnin (hormónahermar). Eins allskonar rykefni og örefnin (nano products) sem eru svo lítil að þau ná að smygla sér inn í frumurnar eins og Trójuhestar. Sama á við um skordýraeitur, sýklalyf, rotvarnarefni og ýmsa vaxtarhvetjandi hormóna í matvælum. Efni sem berast m.a. í okkur með kjöti, af  misvel þekktum uppruna erlendis frá. Þriðjungur krabbameina er auk þess talin tengjast slæmu fæðuvali eingöngu, of miklum hvítri sykri og fitu.

Uppsöfnun á ýmsum þrávirkum lífrænum efnum í náttúrunni er stöðugt að aukast. PFC (PFSA) efnin hafa verið til umræðu sl tvo áratugi. Þau eru mikið notuð innan á skyndibitapakkningar allskonar og sem teflonhúð á eldhúsáhöldum vegna vatns- og fitufælinna eiginleika. Efni sem líklega geta bælt ónæmiskerfi barna og okkar sjálfra. Eins er um að ræða öll hormónalíku plastefnin (þalöt) sem líkt geta eftir hormónum í verkun (hormónahermar). Efni sem notuð eru sem mýkingarefni í allskonar leikföngum, plastumbúðum og áhöldum tengt matargerð, en borist geta auðveldlega í okkur gegnum húð, mat og drykk. Efni sem m.a. draga úr frjósemi dýra og manna, og flýtir kynþroska unglingsstúlkna. Verst hvað öll þessi þrávirku efni eru mörg og að þeim skuli alltaf vera að fjölga.

Fæði sem í daglegu tali hefur verið kallað erlendis „functional food“ inniheldur hins vegar meira af allskonar lífrænum efnum til verndar. Efni sem virka gegn oxun og þránun próteina í frumunum okkar og á erfðaefninu sem öllu stjórnar. Oxunin er nefnilega stöðugt að verki og óumflýjanleg, ekkert ólíkt og þegar fita þránar og járn ryðgar. Eins á heildrænt fæði að tryggja hagstæðari gerla fyrir flóruna okkar sem hafa skaddast einhverja hluta vegna, eins og t.d. við sýklalyfjainntöku. Gerla sem hægt er að taka inn sem „probiotics“ í stöðluðu magni. Allt til að bæta það sem á vantar í fæðunni okkar.

Ljósefni sem ég vil svo kalla (phytochemicals), eru sérstök náttúruefni úr jurtaríkinu og sem ekki eru skilgreind sem vítamín eða næringarefni til brennslu eða próteinuppbyggingar, en jafn mikilvæg fyrir okkur á allt annan hátt. Efni sem gefa jurtum sína einstöku eiginleika, tengt lit og lykt. Fyrir utan oft afoxandi eiginleika eru þau talin hafa hvert um sig sína sérstöku eiginleika m.a. til verndar skemmdum á erfðaefninu.

Vítamín, önnur afoxunarefni, steinefni og flóknir efnaferlar með ljósefnunum vernda okkur þannig gegn oxun, hrörnun og öldrun. Þegar alvarleg veikindi herja eða við höfum borðað skemmdan mat. T.d. brenndan/grillaðan og sem eykur þá myndun frírra stakeinda (radíkala) og oxun frumna. Sambærilegt og þegar járn ryðgar.

Íslensku tómatarnir eru hlaðnir æskilegum ljósefnum. Eins mætti telja gullinrót (curcumin öðru nafni turmeric), chilli pipar, engiferrót, hvítlauk, sojabaunir, brokkolí, jafnvel kál, vínber, hunang, grænt te og kaffi. Listinn er í raun miklu lengri. Einna mest vitum við um áhrif gullinrótarinnar. Hugsanlega sem vernd gegn elliglöpum og Alzheimer´s sjúkdómnum. Jafnvel sem hluta krabbameinsmeðferðar og þegar hvað mikilvægast er að byggja hratt upp, það sem rifið hefur verið niður.

Ljósefnin í breiðari skilningi gætu þannig verið svar til að styrkja ónæmiskerfið sem mest gegn sýkingum, hrörnun, krabbameinum og ófrjósemi. Gegn þá Trjóuhestunum nútímans, ásamt auðvitað almennt heilbrigðum lífstíl.

 https://blog.dv.is/…/brunavarnir-okkar-og-ljosefnin-godu/  https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2013/09/15/grindhvalir-og-haettuleg-spilliefni/