Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi 1898

Saga sjúkrahúsa á Íslandi tengist heilbrigði þjóðarinnar og viðhorfum stjórnvalda til almennrar samfélagsþjónustu. Eiginleg sjúkrahús voru ekki starfrækt fyrr en í lok 19.aldar. Hjúkrun í nútíma skilningi var heldur ekki til, heldur var um að ræða umönnun ófaglærða á forræði lækna. Húsakynni voru ekki heldur alltaf upp á það besta og í byrjun vantaði vatnsveitur og fráveitur. Margar skurðaðgerðir voru og höfðu áður verið gerðar í heimahúsum, ekkert síður í sveitum landsins.

Þar sem læknar höfðu búsetu var gjarnan einhver aukúm fyrir þá sjúku og stundum voru reistar viðbyggingar sem kölluð voru þá sjúkrahús/sjúkraskýli (t.d. Hólmavík um 1910). Árið 1874 opnaði fyrsta sjúkrahús landsins á Akureyri( Gudmann sjúkrahúsið) og sem hafði 8 sjúkrarúm yfir að ráða. Segja má að það hafi verið einkarekið.

Sjúkrahús Reykjavíkur var byggt árið 1884 og rekið sem aðal sjúkrahús landsins af opinberu fé til 1903. Það hafði um 24 sjúkrarúmum að ráða enn rúmanýting oft léleg. Efnahagur almennings hafði þar mest um að segja og eins ófullkomleiki sjúkrahúsanna með sínum kulda og trekk. Fátæklingar höfðu einfaldlega oft ekki efni á sjúkrahúsdvöl sem greidd var með daggjöldum. Hinir ríku vildu hins vegar oft frekar dveljast heima í veikindum sýnum, fá umönnun þar í hlýju og vistvænu umhverfi og að læknir yrði frekar sóttur eftir atvikum (Farsótt- Hundrað ár í Þingholtsstræti 25, 2022, Kristín Svava Tómasdóttir). Öldrunarvandi var almennt skilgreindur vandi heimilisins, ekki sjúkrastofnana og því aldrei um neinn fráflæðisvanda að ræða eins og hann er skilgreindur í dag. 

Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi var fyrsta eiginlega sjúkrahúsið á Íslandi og sem Oddfellowar í Danmörku byggðu fyrir eigið fé. Reisulegt hús sem opnaði 1898 með allt að 60 sjúkrarúmum. Það hafði yfir hjúkrunarþjónustu að ráða og þar starfaði fyrsti lærði hjúkrunarfræðingur landsins.

Frönsku sjúkrahúsin svokölluðu sem kostuð voru af Franska ríkinu, voru reist í Reykjavík (1902), Fáskrúðsfirði (1904) og í Vestmannaeyjum (1907). Samtals um 46 sjúkrarúm, mest ætluð frönskum sjómönnum sem veiddu á Íslandsmiðum. Margir Íslendingar nutu þar þjónustu.

Gamla sjúkrahúsið á Sauðárkróki opnaði 1906. Fyrsta sjúkrahús í dreifbýli var á Brekku í Fljótsdal og sem tók til starfa 1907 með 4-8 sjúkrarúmum og þótt sjúklingar væru þar oft fleiri. Það sjúkrahús var fyrst og fremst byggt að frumkvæði Jónasar Kristjánssonar héraðslæknis sem síðar flutti til Sauðárkróks 1912. Jónas stóð að stofnun NLFÍ á Sauðárkróki 1937 og var aðal hvatamaður að byggingu Heilsuhælisins í Hveragerði (1956).

Landakotsspítali var byggður að tilstuðlan kaþólsku kirkjunnar í Reykjavík með söfnunarfé frá Frakklandi 1902, reisulegt hús með eigin fráveitu og góðri hjúkrunarþjónustu. Þar voru jafnvel sólarstofur sem ætlaðar voru sérstaklega brjóstveikum. https://www.laeknabladid.is/tolublod/2014/05/nr/5166  Landakotsspítsli tók við starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur sem aðalspítali landsins og kennslustofnunar. Sjúkrahús Reykjavíkur var hins vegar rekið sem farsóttahús (farsóttarspítali) frá árinu 1920. 

Kleppspítali sem var byggður fyrir geðsjúka 1907. Það þótti mjög reisulegt steinhús og rekið af landssjóði.  

Vífilstaðspítali opnaði 1910, vel byggt steinhús, kostað af opinberu fé, en eingöngu ætlað berklasjúklingur.

Landspítalinn var ekki reistur fyrr en 1930, eftir þrjátíu ára aðdraganda. Eftir það aðalsjúkrahús landsins.. 

Nú árið 2026 höfum við á að skipa um 1500 sjúkrahúsplássum á landinu öllu auk plássum fyrir einstaklinga sem dveljast í sambýlum hverskonar. Yfirflæði er samt mikið á sjúkrahúsum landsins vegna öldrunar þjóðarinnar og vöntunar á almennum dvalarrýmum aldraða og heimaþjónustu. Hátt í 200 sjúklingar sem ekki þurfa á hátæknisjúkrahúsdvöl að halda hafa teppt mikið endurnýtingu sjúklingaplása sl. áratugi á deildum sjúkrahúsanna í Reykjavík og Akureyri. 

Af þessum ástæðum bíða allt að hundrað sjúklingar dag hvern á BMT og sem komast ekki lönd né strönd á sjúkradeildir. Bráðamóttaka háskólasjúkrahússins em sum kalla safdeild vandamála alls heilbrigðiskerfisins. Aðstandendur eru flestir enda ómegnugir að sinna öldruðum heima vegna anna nútímans, en sem áður þótti sjálfsagt. Margir aldraðir sjúklingar koma þess vegna endurtekið á bráðamóttökur, en eru síðan sendir heim aftur. Mest æpandi í dag í heilbrigðisþjónustunni  er þannig vöntun á hjúkrunar-og dvalarrýmum fyrir aldraða. Geð- og göngudeildarþjónustuna þarf sömuleiðis að styrkja ásamt öflugri heimsþjónustu fyrir farlaða og aldraða. Þjónusta sem ekki á heima á spítaladeildum.

Talið er að um 800 aldraða séu í biðstöðu með dvalarrými við hæfi í dag, þarf af eru um 200 fastir á sjúkrahúsum. Heildartalan stefnir að óbreyttu að geta orðið um 2000 eftir áratug. Óvíst er hvað verður byggt mikið upp í dvalarrýmum aldraða næstu árin þrátt fyrir ný loforð stjórnvalda (sjá yfirlýsingu Ingu Sælands 16.3 sl.)og sem hafa heyrst áður. Það er hins vegar ekki nóg að byggja bara úr steypu, stáli og gleri ef mannauðinn vantar. Hvernig staðið verður að mönnun í þessa auknu starfsemi og menntun fagfólks er óvíst. 

Maður hlýtur að spyrja sig almennt um þróun heilbrigðismála almennt á Íslandi sl. öld. Áður var a.m.k. oft gert mikið úr litlu og vissulega var oft vöntun á mikilvægri þjónustu í fátæku landi. Í dag má segja að minnsta kosti að allt of lítið sé oft gert í ríku landi, þrátt fyrir miklar tækniframfarir og almenna velmegun í landinu. 

Lagt var samt í að byrja að byggja Nýjan Landspítala fyrir tæpum áratug en á óheppilegum stað í miðborginni. Ekkert tilliti var tekið til hefts aðgengis og óþarfa kostnaðar á þröngri Hringbrautarlóðinni. Framkvæmd sem nú stefnir í yfir 300 milljarða króna í heildarkostnaði. Framkvæmd sem er langt á eftir upphaflegri áætlun. Fjölgun á hjúkrunarrýmum verður auk þess takmörkuð nema gamli Borgarspítalinn í Fossvogi (1968) verði gerður upp og notaður áfram. Sameinað eitt stórt háskólasjúkrahús og sem lagt var af stað með sem lokatakmark í upphafi til sparnaðar er löngu úrelt hugmynd og þegar þarf að fara að leita að heppilegri sjúkrahúslóð fyrir framtíðina. Sjúkdómabyrðin á eftir að stóraukast með öldrun þjóðarinnar, hvað sem öldrunadvalarrýmum viðvíkur. Hvað voru stjórnmálamennirnir okkar eiginlega að hugsa síðastliðna áratugi? Aðvaranir fagfólks um að stefndi í mestu skipulagsmistök Íslandssögunnar á Hringbrautarlóðinni voru að minnsta kosti hundsaðar og þöggun á fjölmælaumræðu þar að auki lögð á herðar RÚV ohf (systurfélags Nýs Landspítala ohf). Einkahagsmunirnir og önnur hagsmunatengsl liggja enda víða í íslensku samfélagi.

Stjórnmálamennirnir eiga mestu sökina og sem ekki hafa hlustað á fagfólkið. Stjórnsýslan öll spilað síðan með. Vissulega hefur krafa nútímans aukist mikið til allskyns heilbrigðisþjónustu og einkareksturs. Fyrr má nú samt rota en dauðrota og þegar sjúklingar, ríkir sem fátækir fá ekki lengur sjúkrahúsvist og þegar mest liggur við í lífinu! Hvað má næsta sjúkrahús síðan kosta?