Super-bugs í erlendum kjötvörum (sýklalyfja fjölónæmar bakteríur)

Berklar á Íslandi lögðust ofurþungt á þjóðina langt aftur í aldir og fram á miðja síðustu öld. Talið er að um 3000 Íslendingar, flestir á besta aldri hafi látist bara á þessari öld. Fimmtungur, eða um 1000 sem fengu hjálp á berklahælum t.d. á Vífilsstöðum fyrir tilkomu virkra sýklalyfja, dóu engu að síður úr sjúkdómnum.

Erlendis geysa berklafaraldar ennþá og margir stofnar orðnir fjölónæmir fyrir sýklalyfjunum. Komið hafa upp berklasmit á síðustu árum hérlendis, sennilega með útsetningu tengt ferðafólki eða innflytjendum. Sjö tilfelli komu nýlega upp á BMT LSH og þótt í þeim tilfellum hafi ekki verið um aktiva sýkingu að ræða, enda getur tekið mörg ár að veikjast alvarlega frá því upphaflegt smit á sér stað. Á fyrri hluta síðustu aldar var talið að um 10-15% unglinga hefðu smitast af berklabakteríunni og á fullorðinsárum var smithlutfallið komið yfir 60% um miðja öldina. Ómeðhöndlanleikinn gegn sumum alvarlegum smitsjúkdómum ætti því að vera okkur vel kunnugur.

Samtök verslunar og atvinnurekenda hafa um árabil barist fyrir auknum innflutningi erlendra landbúnaðarvara. Samkvæmt EFTA dómstólnum 2016 vorum við skyldug að leyfa innflutning, á ófrosnu hráu kjöti frá öllum öðrum Evrópulöndum. Vitað er að sláturkjöt ber alltaf sér eitthvað af súnubakteríum, sameiginlegum flórubakteríum manna og dýra. E. coli er þar þekktust en sem jafnframt er algengasti sýkingarvaldur mannsins. Ófrosið kjöt, sér í lagi ef umbúðir leka, smitar sennilega þúsundfalt meira en frosið í flutningi og í verslunum.

Colibakteríurnar eru af mörgum stofnum og hluti af eðlilegri garnaflóru hvers og eins, sem hefur fengið að þróast með okkur sem hluti góðgerla. Í mörgum löndum eru þessir stofnar hins vegar orðnir sýklalyfjaónæmi og jafnvel fjöónæmir vegna mikillar notkunar sýklalyfja í landbúnaði. Jafnvel ónæmir fyrir flestum sýklalyfjum sem við höfum yfir að ráða. Reikna má með að frá sumum löndum sé helmingur sláturkjöts smitað af þessum sýklalyfjaónæmu súnu-stofnun.

Óhjákvæimlega smitast þessar bakteríur í einhverju mæli í okkur. Fyrst á hendur og síðan um munn fyrir eldun. Börnin okkar eru líka útsett og eitthvað smitast í fjölnota innkaupapokann okkar og á eldhúsbekkina. Aðrar vörur í kjötborðinu geta líka orðið fyrir smiti, enda liggur kjötið oft ófrosið, hlið við hlið í kjötborðinu. Grænmeti getur líka borið þessar bakteríur og því ávalt mikilvægt að skola það vel þegar heim er komið.

Víða eru algengustu colisýkingarnar orðnar í helmingi tilvika sýklalyfjaónæmar. Þar eru algengastar venjulegar þvagfærasýkingar. Alvarlegri iðrasýkingar eru þar líka algengar. Þessar sýklalyfjaónæmu bakteríur eru venjulega kallaðar ESBL (tengist ekki ESB sambandinu) Extended-Spectrum Beta-Lactamasa colibakteríur.

Á síðutu árum hefur alvarlegum blóðsýkingum ESBL fjölgað mikið hér á landi og sem ná yfir 10% allra slíkra sýkinga á Landspítala. Langan tíma tekur að ráða niðurlögum þessara sýkinga, jafnvel margar vikur eða mánuði. Erlendis fjölgar ennfremur ennþá sýklalyfjaónæmari colibakteríum, svokallaðar CPO (carbapenemase producing organism). Sýkingar sem þessar bakteríur valda eru sum staðar orðnar algengari en sýklalyfjanæmir sýklar valda og sem sum staðar eru jafnvel ónæmir fyrir nær öllum sýklalyfjum. Dauðsföllum af völdum þessara sýkinga fjölgar því mjög ört.

Vissulega getur Íslendingar smitast af þessum sýklalyfjaónæmu bakteríum á ferðalögum erlendis og eins geta útlendingar borið þessar colibakteríur með sér til landsins og smitað út frá sér. Það sem vekur hins vegar furðu er að við skulum leyfa innflutning á erlendum landbúnaðarvörum og þó einkum á ófrosnu kjöti sem veldur meiri smithættu í flutningi. Allar eru þessar gjörðir gegn þeim megin lýðheilsumarkmiðum okkar eða sem ættu að vera, til að sporna gegna vaxandi sýklalyfjaónæmi okkar eigin flórubaktería en sem læðast fá í bakgarðanna okkar frá kaupmönnunum. Íslenskur landbúnaður verður heldur ekki varhluta af hættunni og talið að hátt í 2% íslenskra sláturdýra hafi smitast af ESBL bakteríum í dag með fóðri eða frá mönnum.

Enn og aftur birtir framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda, Ólafur Stephensen grein um þröngsýni íslenskra stjórnvalda við að reyna að hefta ótakmarkaðan innflutning á erlendu kjöti (í þessu tilviki lamba og geitakjöt frá Nýja-Sjálandi). Talar í grein í Morgunblaðinu í dag um „íslenska lambið helga„. Í raun gagnrýni eins og oft áður, ávinninginn af því að íslenskur landbúnaður sé talinn með þeim heilbrigðari í heiminum og sýklalyfjaónæmi enn sem komið er, með því lægsta sem þekkist, enn sem má þá ekki verja! Eitt helsta forskot okkar í lýðheilsumarkmiðum WHO – Alþjóða heilbrigðisstofnuninni – sem telur að sýklalyfjaónæmi baktería verði ein stærsta heilbrigðisógn framtíðar að óbreyttu. Eftir rúman áratug geti fleiri verið að deyja af völdum sýkinga sem sýklalyfjaónæmar bakteríur valda, en t.d. af völdum krabbameina.

Vissulega er verið að stíga skref til að fylgjast með innflutningi „skaðlegra baktería“ á landamærunum (mtareitrunarbaktería) að hálfu heilbrigðisyfirvalda. Eftirlitið er samt í mýflugumynd hjá MAST er varðar súnubakteríurnar (colibakteríur). Að öllu óbreyttu og ef allt fer á versta veg án mótstöðuaðgerða, stefnum við í áður þekktan veruleika, kannski ekki ósvipaða og þegar berklar voru ólæknandi. Ekki svartadauða eða hvítadauða heldur þá áskapaðan dauða af völdum okkar eigin gerða eða réttar sagt aðgerðarleysis, „Súnudauða“ og þegar algengar bakteríusýkingar verða illmeðhöndlanlegar. Í dag fáum ekki einu sinni að verja forskotið sem við þó höfum á flestar þjóðar með heilbrigðum landbúnaði (lausir við mikla sýklalyfjanotkun í kjöteldi) vegna Evrópureglugerða og banni við undanþágum. Þrátt fyrir sérstöðu og sem er svo mikilvægt að verja.

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2025/02/01/hin-ognvekjandi-nyja-islenska-flora-esbl/

https://www.bbl.is/frettir/„erum-ad-taka-rosalega-ahaettu