Öll mál eiga sér tvær hliðar. Sérstaklega gildir þetta þegar við deilum hvort við annað. Oft komumst við að einhverri niðurstöðu. Stundum höfum við haft rangt fyrir okkur en erum þá reynslunni ríkari á eftir. Stundum vitum við betur en látum í minni pokann. Allt of oft bökum við samt vandræði eða látum gabba okkur.

Ég verð að viðurkenna að mér leið einkennilega fyrir hrun. Ekki það að ég yrði áskynja um yfirvofandi hættu, reyndar alveg grunlaus eins og flestir aðrir Íslendingar. Það var bara svo margt sem ég skildi ekki og sumt skil ég reyndar ekki ennþá daginn í dag. Það sem mér fannst einkennilegast var sú upplifun að einhvers staðar á lífsleiðinni var eins ég  hafði misst af stóra tækifærinu. Ég skildi t.d. aldrei hvað margir gátu orðið ofboðslega ríkir á stuttum tíma. Ekki það að ég öfundaði þá svo mikið enda hafði ég nóg fyrir mig og mína, heldur meira tilfinningin að ég væri eftirbátur skólabræðra minna, skussi á vissan hátt og kynni ekki að ávaxta peningana mína. Oft var samanburðurinn við menn og konur sem voru töluvert yngri en ég var sjálfur og sem tengdust því miður fjármálaheiminum, á einn eða annan hátt í svokallaðri útrás.

Gildismatið á venjulegri vinnu í þjóðfélaginu var orðið furðulegt. Ég notaði það sem afsökun fyrir mig að ég væri aðeins að sinna því sem ég hafði lært og sem skapaði mér mikla starfsánægju. Margir virtust bara svo ofboðslega klárir og voru alltaf að koma fram á opinberum vettvangi til að minna á sig og sín gildi.

Stofnanir eins og bankinn minn Landsbankinn, sem ég taldi algerlega óskeikula stofnun og sem maður trúði í blindni að stundaði fjármálstarfsemi undir ríkiseftirliti. Hann er nú kominn til sérstakrar rannsóknar hjá Ríkissaksóknara. Ég var meira að segja grunlaus hvert stefndi þegar bankinn minn gat ekki lánað mér eina litla milljón króna haustið 2007 vegna skorts á lausafé, eða svo sagði útbússtjórinn. En þetta var mín tilfinning þá, slíkur var heilaþvotturinn búin að vera enda fjölmiðlar og stjórnmálamennirnir duglegir að spila hann upp.

Gæði vísindanna í landinu var mælt í peningalegum ávinningi. Genarannsóknir þóttu hvað fínastar og sem áttu að skaffa tugmilljarða króna verðmæti síðar. Menn voru tilbúnir til að selja sálir almennings og ríkistryggja framkvæmdirnar í þessu sjónarmiði. Smjaðrað var fyrir stjórnendum mennta- og heilbrigðistofnana og allskonar samningar gerðir sem tryggja átti framúrskarandi árangur okkar í vísindaheiminum. Hagnýtar rannsóknir í heilsugæslunni og lýðheilsurannsóknir skiptu engu máli. Allir aðrir sem ekki meikuðu það vel fjárhagslega með einum eða öðrum hætti voru álitnir „lúserar“ í kapphlaupinu og máttu ekki haft hátt. Ýmsir menntamenn í opinberri þjónustu m.a. læknar voru smá saman rændir sjálfstæði sínu á vinnustöðunum með millistjórnendum hverskonar. Þeir voru ekki lengur áhrifamenn í þjóðfélaginu sem hlustað var á. Og það var skortur á að heilbrigðis- og menntastofnanir þjónuðu samfélaginu sjálfu.

Margur læknirinn treysti hins vegar kollegum sínum úr háskólanum að vita betur hvað fjármálin varðaði og að þeim væri að takast að breyta lögmálum fjármálaheimsins. Það var huggun í harmi að breytingarnar um eilífða hagsæld síðar kæmi þá að minnsta kosti börnunum okkar og barnabörnum til góða. Annað kom á daginn. Og sem betur fer kom hrunið fyrr en síðar enda innistæðan engin í þjóðarbúinu og ég gat farið að skilja hlutina aftur. Ég fagna því að minnsta kosti nú að fá að vera aftur með.

Ég lærði að baka brauð og margt fleira í sveitinni. Í raun gekk maður í felst störf úti sem inni. Ef veðrið var vont fór maður í inniverkin í útihúsunum, þvoði þvotta, skúraði gólf og eldaði ásamt því að passa yngstu börnin. Jafnvel í girðingarvinnu úti í haga. Alla góðviðrisdaga var það útivinnan sem kallaði enda nóg að gera hjá ungum hjónum sem voru að byrja sinn búskap með takmörkuð fjárráð. Frá níu ára aldri fannst manni þetta sjálfsagt. Lestur með olíulampa seint á kvöldin á haustin þegar mogginn var það eina sem kom með mjólkurbílnum tvisvar í viku og var lesinn upp til agna. Leikur og búrekstur í eigin búi með leggi og skeljar þegar tími gafst. Sauðburður, heyskapur, fjárréttir og hrossagöngur á haustin en alla daga mjaltir og kúarekstur upp í fjalli. Hvað gat gefið ungum dreng meira veganesti út í lífið?

Tímarnir í dag eru breyttir nú tveimur árum eftir hrun. En hvað hafa foreldrar kennt börnunum sínum til að standa á eigin fótum í framtíðinni og sem nú er fyrirsjáanlegt að þau verða að gera? Skemmtun og afþreying flesta daga og krakkar mega ekki vinna. Varla unglingar heldur og vinnuverndarákvæði um hvað má leggja á þau mikið líkamlegt erfiði. Hvaða skilaboð skyldu þau hafa fengið sl. áratugi í góðærinu? Efnileg, það vantar ekki. En á hvað grunni byggja þau og kunna þau brauð að baka?

Nú má vel halda að ég sé afskaplega sjálflægur einstaklingur, sem ég reyndar er, og ég miði allt út frá mínum þrönga sjónarhorni. Það breytir þó ekki umræðunni í daga um mikilvægi fjölmenningarsamfélags, ekki síst að sjóndeildarhringur okkar Íslendingar hefur verið afskaplega takmarkaður og þröngur, þrátt fyrir allar útrásirnar. Okkur hefur þrátt fyrir allt sjálfshólið vantað umtalsverða þekkingu og víðsýni, ekki síst í því að geta verið til á sjálfbjargan hátt sem þjóð. Varnaglar eins og menntastofnanir og jafnvel kirkjan hefðu auðvitað átt að vera búnar að bregðast við og vara við stefnu þjóðarskútunnar á sínum tíma, en þær gerðu það ekki. Enn og aftur erum við þannig minnt á þá þröngsýni sem fellst í því að treysta kirkjunni okkar of mikið fyrir samfélagsmenntun barnanna okkar eins og umræðan snýst um í dag. Við þurfum að vera mikið betur upplýst og ábyrg sem þjóð meðal þjóða. Nú þurfum við fyrir alvöru nýja útrás, réttara sagt innrás fjölþjóðlega strauma með nýja þekkingu og viðhorfum, til landsins en ekki frá. Sennilega verður ekki hjá því komist að leita ásjár og eftir samvinnu við vini okkar í Evrópu til að það takmark náist. Aðeins þannig förum við að hegða okkur á ábyrgari hátt.

Okkur vantar nýtt blóð og meiri þekkingu, meiri víðsýni, meira þolgæði og meiri þroska. Við sem þjóð erum sem unglingarnir okkar í dag. Þeirra er líka framtíðin. Við höfum undirbúið hana afar illa. Við skuldum líka gamla fólkinu afsökunarbeðni. Samt átti mín kynslóð að kunna allt og geta allt. Kynslóðin sem er nú eins og milli steins og sleggju. Svo kom næsta kynslóð sem fór auðveldu leiðina. Hún er núna undir hamrinum. Þetta er allt hryllileg blanda af góðu og slæmu, nýju blóði og gömlu, nýja tímanum og gamla. Í dag vantar okkur jafnvel sjálf grunngildin til að standa á. Allar stjórnarstofnanir veikburða. Enginn góður leiðtogi. En okkur verður að takast það samt, með einum eða öðrum hætti.

Kanntu brauð að baka?
Já, það kann ég.
Svo úr því verði kaka?
Já, það kann ég.
Ertu nú alveg viss um?
Já, það er ég.
Eða ertu ef til vill að gabba mig?

Við vitum flest að jólasveinninn eins og við þekkjum hann er ekki til og að ímyndinn er kaþólskari en sjálfur páfinn. Íslenski jólasveininn er ekki eins helgur enda fábrotnari og treystir minna á skrautið og brosið. En hvað skyldi liggja þarna að baki og við skulum ekki láta glepjast af góðlátlegu yfirbragðinu. Í dag er jólasveinninn fyrst og fremst manngerfingur verslunarinnar sem hefur lítið með anda jólanna að gera, eins og við öll vitum, og eins og reyndar sjálfir prestarnir eru duglegastir að minnast á fyrir jólin, börnum til mikillar armæðu.

Mikil umræða er nú aftur sprottin upp vegna tillagna fulltrúa meirihlutans í borgarstjórn, Besta flokksins um að leggja skuli alla kristinfræði niður í leik- og grunnskólunum Reykjavíkur og að banna skuli sálmasöngva. Hætt er við að með tilmælunum sé verið að fara öfganna á milli ef boðin koma án annars samhengis og sem hluti í viðameiri atburðarrás svo sem í fyrsta lagi aðskilnaðs ríkis og kirkju. Nú er tækifærið með nýrri stjórnarskrá Íslands á komandi stjórnlagaþingi svo hvernig væri að byrja þar? En skoðum aðeins málið betur og könnum forsendurnar.

Samviska þjóðkirkjunnar er svartari en hrafnsins þessa daganna og hún hefur sýnt það vel sl. misseri að hún er fyrst og fremst stofnun sem vill varðveita sjálfa sig, hvað sem það kostar. Almenningur hefur ekki afkristnast, það þarf meir til, heldur aðeins misst trúna á kirkjuna sína vegna viðbragða hennar sjálfrar á ögurstundu á verstu tímum í sögu þjóðarinnar í seinni tíð. Vonbrigðin eru svipuð og þegar barn hættir að trúa á jólasveininn en tekur samt þátt í jólahaldinu til að fá gjafir. Og hrafninn er lúmskur þótt hann sé oftast vinarlegur. Og hann er meinstríðinn og á það til að ráðast á börn.

Við höfum flest alist upp í kristni og siðferðisvitundin tekur mið af þeim lærdóm hvort sem okkur líkar betur eða verr. Um það eru flestir sammála en mikið álitamál er samt hvort við séum jafn siðuð og flestar aðrar þjóðir. Flestum er þó löngu orðið ljóst að kirkjan er aðeins hús og prestarnir manneskjur sem messa yfir öðrum manneskjum. Prestar hafa lært með predikunum sínum að höfða til samvisku fólks, fólks sem var innrætt í æsku barnstrú. Og barnstrúna upplifir maður alltaf sem sanna og hreina. Það er þó alltaf manninum eiginlegt að leita til sjálfsins sem býr innra með okkur. Barnssálin sjálf er þannig sönn og hrein og sem við meigum ekki rugla saman við barnstrúnna í trúarlegu samhengi heldur meira þá upplifun og reynslu sem barnæskan sjálf skapaði. En með því að halda í „barnstrúna“ að þá höldum við í sakleysið og þá einfeldni að við getum alltaf verið góð hvert við annað. Á sama máta og við slöppum af í heitu vatni, leitum við upprunans allt til móðurkviðar þegar við höfðum það svo gott. Síðan eldumst við og förum ýmsar leiðir.

Mannlegt eðli er flókið eðli og margþætt. Uppeldið hefur mest að segja ásamt erfðaþáttunum. Við erum að mörgu leiti sem ómótaður leir. Skelin harðnar síðan með tímanum en jafnframt verðum við brothættari. Í seinni tíð hefur komið í ljós að kirkjan er skeikul og hún býr við mikinn mannlegan beiskleika og er ekki síður brothætt en við sjálf. Við því er ekkert að segja. Umræða hefur t.d. verið í áratugi um hættu á kynferðislegri misbeitingu kirkjunnar á skjólstæðingum sínum, ekki síst gagnvart börnum. Þetta ættu allir að hafa vitað. Síðan kemur hluti af sannleikanum í ljós hér á landi eins og skellur.

Áfallið er hins vegar ekki að slíkir hlutir gátu gerst heldur meðhöndlun kirkjunnar sjálfrar á vandamálum sínum og með yfirhylmingu æðstu manna fram á þennan dag, vitandi að sóknarbörnin yrðu að fara með sannleikan í gröfina. Sjálfur biskupinn getur ekki einu sinni svarað til saka fyrir embættismisferli sitt og kirkjunnar sem stofnunar og sú hegðun látin líðast. Samsæri margra presta sem neituðu sannleikanum og fyrirgerðu um leið trúverðugleikanum hjá hinum almenna safnaðarmanni. Þeim hinum sömu sem þó sóttu sína barnaguðsmessur á sínum tíma í góðri trú og öðluðust sína barnstrú. Trú sem einfaldlega byggðist á trausti og góðri tilfinningu fyrir manninum. Þessa tilfinningu þarf ekki að kenna í skólunum og auk þess stefnum við á fjölmenningarsamfélag þar sem jafnrétti verður í hávegum haft. Börnin trúa á jólasveininn að því það hentar okkur fullorðnum .

Sjálfur fékk ég mína trúarfræðslu frá æskulýðssamtökum KFUM og KFUK sem séra Friðrik Friðriksson stofnsetti hér á landi. Innrætið sem mér hlotnaðist þar hefur dugað mér ágætlega enda fór saman starf og leikur, útivera og ævintýri. Seinna og á sama tíma var eini ávinningurinn að fara í barnamessur til að fá biblíumyndir til að geta fyllt í myndabókina góðu.

Stofnsettur var fyrri um þremur áratugum síðan leikskóli hér á landi sem hefur verið undir stjórn samtaka sem kennir sig við  hugmyndafræði Ananda Marga sem byggir á ný-mannúðarstefnu (Sælukot).  Börnunum er kennt að umgangast hvert annað sem og plöntur og dýr af virðingu og með kærleikann að leiðarljósi. Á hverjum degi hreiðra börnin um sig í Hringnum þar sem þau gera jógaæfingar, syngja og leggjast niður um stund með lokuð augun í hugleiðsluæfingum. Á undan og á eftir æfingunum er farið með svokölluð möntu-vers á sanskrít máli til að öðlast ró og jafnvægi. Og það gera þau svo sannarlega. Hvað er börnum mikilvægara í dag?

Nýlega var ég á ferðalagi í Bandaríkjunum. Á langri flugferð með ókunnugu fólki verður maður oft hugsi um nútíðina og hvað augnablikið getur verið afstætt. Til dæmis að líf manns skuli geta verið komið undir góðum flugstjóra og góðri flugvél. Maður verður samt að vera svolítið kærulaus og ef eitthvað gerist að þá tekur þetta allt fljótt af. Vandamál dagsins virðist þannig ómerkilegilegri í fluginu. Við erum þarna algjörlega varnarlaus og öll á sama báti, í vélinni.

Á heimleiðinni með United Airlines á leið til Boston bilaði flugvélin þegar hún var að fara að hefja sig til flugs á brautarenda og varða að snúa við, heim í hlið. Ég hafði sérstaklega tekið eftir viðbrögðum farþeganna þegar þeir voru að koma sér fyrir í vélinni flestir Bandaríkjamenn á mismunandi aldri og í öllum þyngdarflokkum. Offituvandamál Íslendinga fékk líka á sig hjákátlega mynd. Allt samt ósköp venjulegt fólk, bara misjafnlega vel á sig komið eins og gengur og mis þreytt og stressað. Bara að koma farangrinum sínum fyrir í hillurnar fyrir ofan sætin var mikið álag fyrir marga. Maður veltir fyrir sér tilgangi ferðarinnar hjá öðrum og fjölskyldunum sem standa þeim að baki. Það er mikið á sig lagt. Fólk sem sat hjá hvort öðru heilsaðist varfærnislega, sumir glaðir í bragði, öðrum virtist líða eitthvað illa. Sætin voru heldur ekkert of stór fyrir suma svo allir urðu að koma sér hvað best fyrir eins og þeir gátu og gera gott úr aðstæðunum. Þegar allt umstangið var yfirstaðið og komið að flugtaki var skyndilega hætt við á miðri braut. Flugvélin snarbremsaði og það var snúið við heim að flugstöðvarbyggingunni. Allt til einskins. Flugstjórinn tilkynnti að viðvörunarljós hefðu blikkað í stjórnklefanum sem gaf til kynna um einhverja bilun.

Í sjálfu sér var sérstakt hvað allir virtust fljótir að kveikja á perunni í eigin höfði og að þeir væru ekkert að fara meira með þessari flugvél. Áætlun margra farþega rann þegar út í sandinn og semja varð nýja ferðaáætlun upp á nýtt í huganum. Allt gekk á hraða snigilsins þar til flugstjórinn tilkynnti að við mættum ganga frá borði og beðist var velvirðingar á biluninni. Jafnframt var tilkynnt að farþegar ættu að bíða við hliðið meðan kannaðir voru möguleikar á nýju flugi síðar um daginn. Margir voru reiðir og kröfðust þess að flugfélagið gerði strax viðeigandi ráðstafanir sem hentaði þeim best, úr því sem komið var.

En viti menn. Strax eftir að búið var að tæma vélina og allir komnir frá borði var tilkynnt að við hliðið beint á móti stæði önnur flugvél tilbúin til flugtaks klukkustund síðar. Um var að ræða nákvæmlega eins vél svo sætaröðin hélt sér algjörlega óbreytt. Nú var bara að byrja upp á nýtt og þegar vélin var tilbúin gengu farþegarnir aftur um borð. En eitt var frábrugðið. Nú þekktust allir og fólk kinkaði kankvíslega kolli til hvors annars með bros á vör. Allir voru helmingi ánægðari en í fyrri ferðinni og gömlu vonbrigðin löngu gleymd og grafin. Nú var heldur ekkert stress, allir gátu gengið að því vísu að koma dótinu sínu fyrir eins og því hafði verið komið fyrir áður í hillunum og allir þekktu sinn sætisfélaga og gerðu sér engar grillur um sambandið. Nú tekst það og vélin hóf sig til lofts. Andrúmsloftið var óvenju þægilegt alla leiðina og allir reynslunni ríkari og sérstaklega þakklátir að hægt hafði verið að snúa fyrri vélinn við áður en hún fór í loftið. Á leiðinni tilkynnti flugstjórinn jafnframt að flogið yrði hærra en áður var áætlað til að spara tíma auk þess sem meðvindurinn var meiri en áætlað hafði verið svo helmingur af töfinni vannst upp aftur.

Ef við bara færum eftir viðvörunarljósunum, þá væri okkur örugglega betur borgið á Íslandi en raun ber vitni. Og rauðu ljósin blikka víða. Stjórnsýslan hefur víða brugðist og ekki er farið eftir bestu þekkingu í mörgum málaflokkum. Flugið sjálft yfir Atlantshafið gekk samt tíðindalaust fyrir sig, enda íslensku flugstjóranrnir góðir og fylgdust greinilega vel með öllum sínum viðvörunarljósum. Auðvitað. Getum við því ekki tekið öll nýtt flug saman, reynslunni ríkari?

Það er vægt til orða tekið þegar maður segir að það séu blikur á lofti með sama aðgang að heilbrigðisþjónustu hér á landi í náinni framtíð eins og við þekkjum hana í dag. Ógnvænlegur niðurskurður er þegar orðinn og afleiðingarnar er að mörgu leiti duldar. Það sem almenningur sér eða fær að vita er aðeins toppurinn á ísjakanum. Meiri niðurskurður er síðan framundan bæði hvað varðar spítalaþjónustu og þjónustu heilsugæslunnar á landinu öllu. Sérstaklega hefur niðurskurðurinn hingað til bitnað á höfuðborgarsvæðinu, Landspítalanum og heilsugæslunni, en mikið minna úti á landi.

Núna fyrst er talað um niðurskurð á minni sjúkrahúsum úti á landi sem margar hverjar eru mjög dýrar einingar og fá sjúkrarúm á hverjum stað. Ekki er óalgengt að kostnaðurinn geti verið hátt í eina milljón króna á ári á hvern íbúa í fámennustu sveitafélögunum. Allir sjá að slík þjónusta er dýru verði keypt á tímum sem við lifum nú á og á sama tíma og hátæknisjúkrahúsinu í höfuðborginni fyrir landið allt blæðir, sjúkrahúsi sem allir treysta á þegar mest á reynir. Fyrr í vikunni fjallaði ég sem oftar um áhrif niðurskurðar í heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins umfram aðrar sambærilegar stofnanir í nágranasveitafélögunum og hættunni á að slík þjónusta verði lögð í rúst með óskynsamlegum og ómarkvissum ráðagerðum stjórnvalda eins og dæmin sanna.

Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur segir máltækið. Íslendingar voru farnir að bjóða upp á heilbrigðisþjónustu eins og best gerist í heiminum, ekki síst sérfræðiþjónustu og spítalaþjónustu í lok góðærisins svokallaðs þótt heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu sæti á margan hátt eftir enda var seint og illa brugðist við nauðsynlegri uppbyggingu hennar í Reykjavík og sérgreinin er auk þess tiltölulega ung hér á landi. Slysa- og bráðadeild LSH hefur fyrst og fremt haldið upp þjónustu við bráðveika og slasaða og gert það vel. Landspítalinn býður auk þess upp á úrvals þjónustu í flestum sérgreinum læknavísindanna og biðtími fyrir meðferð og aðgerðir sem verður að framkvæma á spítala alltaf að styttast. Ýmislegt hefði þó mátt byggja mikið betur upp eins og göngudeildarþjónustuna. Læknaráð Landspítala taldi enda í vikunni skynsamlega framtíðarstefnu, sem kemur fram í fjárlagafrumvarpinu nú, að draga úr sérhæfðri sjúkrahúsþjónustu á landsbyggðinni, en efla þess í stað starfsemi Landspítalans, heilsugæslu, aðra grunnþjónustu.

Nú er skarð fyrir skildi og ljóst að ekki verður hægt að halda upp óbreyttu þjónustustigi. Laun starfsfólks ekki síst lækna standast ekki lengur neinn samanburð við hinn alþjóðlega atvinnumarkað sem í boði er. Allt að þrefalt lægri laun, hækkandi skattar og vaxandi vinnuálag hefur orðið til þess að margir eru flúnir land eða eru að undirbúa flutning erlendis. Ekki það að flestir vildu og hafa lagt fram sinn ýtrasta vilja til að vinna hér áfram. Dæmið gengur einfaldlega ekki upp og margir vinna ekki lengur fyrir skuldunum sínum. Auk venjulegra lána að þá eru margir læknar með námslán sem samsvarar íbúðaláni á bakinu auk þess að hafa komist seint inn á vinnumarkaðinn. Það sér það hver maður að slíkt getur ekki gegnið upp til lengdar og hlýtur að enda með skynsamlegri ákvörðun að flytjast frekar úr landi til að afla tekna en lenda í gjaldþroti hér heima eins og margir aðrir t.d. iðnverkamenn hafa orðið að gera.

Það alvarlegasta er að vandinn er dulinn eins og áður segir og of seint verður að bregðast við þegar fólki og heilbrigðisyfirvöldum verða staðreyndirnar ljósar og skaðinn skeður. Tölurnar tala þó sínu máli, ekki síst um nýliðunina og margir hafa hætt við að koma heim úr sérnámi erlendis frá. Fram kom á fundi í fyrradag á Landspítala og í viðtali við forstjórann, Björn Zoeca að sú hætta sé raunveruleg að enn meiri atgerfisflótti skelli á í náinni framtíð og lami þá spítalaþjónustuna enn frekar. Jafnvel þjónustu sem við teljum lífsnauðsynlega og sem mikið hefur verið lagt í að byggja upp sl. áratugi. Hjarta- og lungnaskurðlækningar eru dæmi um slíka þjónustu sem ekki má mikið út af bregða að leggist niður í dag. Þjónustu og lækningar verður þá að leita til útlanda eins og var hér áður. Kransæðaaðgerðir og aðrar hjartaaðgerðir voru t.d. framkvæmdar í Englandi fyrir um 3 áratugum síðan og við unglæknarnir fórum tíðar ferðir með fárveika sjúklinga, aldna sem unga í sjúkraflugi erlendis til að leita læknishjálpar. Svipað má segja um mörg önnur svið læknisþjónustunnar. Allir sjá hvað slík þjónusta myndi kosta í dag fyrri utan tíð sjúkraflug. Er þetta það sem við viljum, vitandi að það tekur áratugi að þróa þjónustuna á sama stig og hún var orðin?

Og væri ekki skynsamlegra að reyna að að halda í mannauðinn og verja þjónustuna sem þegar er fyrir hendi heldur en t.d. halda áfram með tugmilljarða króna byggingaráform nýs Landspítala sem lífeyrissjóðirnir eru búnir að lofa að fjármagna á næstu árum, hátæknispítala sem stæði þá tómur um ókomin ár. Samgöngukerfið byggjum við upp til framtíðar með miklum kostnaði og borum jafnvel jarðgöng gegnum fjöll fyrir fáfarna vegaslóða úti á landi, landsbyggðarfólki til heilla. Heilbrigðisþjónustuna hefur tekið langan tíma að byggja upp, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu með sjálfan Landspítlann Háskólasjúkrahús í fararbroddi þangað sem samt allar leiðir liggja. Fátt er okkur mikilvægara í mestri neyð lífsins.

Oft gleymum við því að við getum sýnt fyrirhyggju í lífinu og gert varúðarráðstafanir til að forðast skakkaföll. Margir bíta samt bara í skjaldarrendurnar og bjóða framtíðinni birginn eins og sönnum víkingum sæmir. Þetta þekkjum við Íslendingar vel sem og afleiðingarnar.

Nú er byrjað að bólusetja gegn árlegri Inflúensu á flestum heilsugæslustöðvum og stærri vinnustöðum sem talin er gefa 60-90% vörn gegn þeim stofnum sem bólusett er gegn. Notað er nýtt bóluefni (Fluarix) sem inniheldur þá 3 stofna sem gengið hafa í sumar á suðurhveli jarðar og koma nú til okkar á norðurhvelið auk bóluefnis gegn svínaflensunni (H1N1). Búist er við að svínaflensan komi aftur í vetur og geti þá smitað þá einstaklinga sem enn eru óvarðir. Viljum við verja okkur, börnin okkar og gamla fólkið í vetur? Bólusetning er nefnilega ekki lækning heldur fyrirbyggjandi ráðstöfun til að forðast alvarlega sjúkdóma og þannig til að viðhalda heilbrigði, ekki síst hjá þeim sem mest þurfa á því að halda. 

Útiveru þarf að stunda allt árið um kring, ekkert síður á veturna. Við Íslendingar erum svo heppnir að hafa aðgang að bestu sundstöðum í heimi. Í sundi erum við vel varin að okkur finnst. Heitt vatnið í lauginni og þú getur synt eins og selur eða slakað á í heita pottinum. Við komumst jafnvel í beina tengingu við frumþættina í okkur sjálfum, allt vatnið sem er okkur svo kært. Vinin í eyðimörkinni þessa daganna. En eitt þolum við illa, a.m.k. hvað augun okkar varðar og það er klórinn. Þess vegna verjum við okkur, notum sundgleraugu til að synda með og skolum síðan vel af okkur í sturtunni á eftir. Þetta þykir okkur öllum sjálfsagður hlutur.

Sundið í lífsins ólgusjó er ekki jafn auðvelt. Spjótin standa á okkur úr öllum áttum. Öruggasta heilsutrygging sem nokkur getur fengið fyrir veturinn er flensubólusetning, sérstaklega ef viðkomandi er veikur fyrir og telst í meiri áhættu á að fá fylgisýkingar eftir flensu. Búist er við eftirskjálfta af svínaflensu í vetur og ennþá eru margir óvarðir í þjóðfélaginu, ekki síst börnin. Ekki er hægt að byrja bólusetja ungbörn fyrr en um 6. mánaða aldur en það er hægt að bólusetja verðandi mæður til að verja síðar kornabörnin þeirra.

Það er alltaf leiðinglegt að liggja heima í 1-2 vikur með flensu en það er margfalt leiðinlegra að fá fylgisýkingar svo sem lungnabólgu eða eyrnabólgu sem talið er að allt upp undir helmingur barna fær eftir Inflúensu. Sérstaklega á þetta við eins og staðan er í dag þar sem ekki er hægt að treysta sýklalyfjunum nógu vel vegna sýklalyfjaónæmis og ekki verður farið að bólusetja yngstu börnin í ungbarnaheilsuverndinni geng algengustu meinvöldum fylgisýkinga flensu, pneumókokkunum, fyrr en á næsta ári.

Fullorðnu fólki, 60 ára og eldra og sjúklingum með langvinna sjúkdóma stendur í dag til boða að fá bólusetningu gegn árelegri Inflúensu á næstu heilsugæslustöð ókeypis, aðeins þarf að borga komugjaldið. Sóttvarnarlæknir mælir með að sem flestir í þessum hópi láti bólusetja sig. Eins gegn algengustu gerðum af pneumókokkum með svokallaðri lungnabólgubólusetningu sem á að endurtakast á 5-10 ára fresti og sem hægt væri að framkvæma í leiðinni. Vinnustaðir hafa verið „frekir“ á Inflúensubóluefnið sl. ár svo hér gildir lögmálið fyrstur kemur, fyrstur fær, eða meðan birgðar endast.

Nú er eitt ár síðan ég byrjaði að blogga á Eyjunni. Ég þakka Eyjunni fyrir að vera vera til og gefa mér þetta tækifæri. Það er gott að getað tjáð sig um þjóðfélagsmálin, ekki síst heilbrigðismál á tímum þegar verulega er skorið niður í velferðarsamfélaginu. Þvílík rússíbanareið enda stórtíðindi á hverjum degi og af mörgu að taka.

Gagnrýna umræðu hefur sárlega vantað um heilbrigðismálin þar sem fáir útvaldir leggja gjarnan línurnar og nefndir skipaðar pólitískt, án samráðs við fagfélög. Þar vantar gjarnan álit sérfræðinganna samsvarandi t.d. öllum hagfræðingunum sem nú tjá sig greiðlega um efnahagsmálin og niðurfellingu skulda heimilanna á opinberum vettvangi eins og ekkert sé. Afmælisbarnið hefur til að mynda unnið jöfnum höndum í frumheilsugæslunni og á hátæknisjúkrahúsi (LSH) og ætti þar af leiðandi að hafa einhverja yfirsýn á hvar skórinn kreppir.

Umræðan nú um niðurskurð í heilbrigðiskerfinu litast meira af upphlaupum og eiginhagsmunum en um hvaða þætti grunnþjónustunnar verði að verja. Þannig hefur það reyndar verið í mörg ár og er það ein skýringin á að Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu (HH) sat eftir í góðærinu. Síðan hefur hún tekið á sig meiri niðurskurð en aðrar heilbrigðisstofnanir, líka samanborðið við sambærilegar stofnanir úti á landi.

Varðandi hugmyndir nú um sameiningu heilusgæslustöðva eins og nefnd heilbrigðisráðuneytisins leggur til segir Halldór Jónsson, formaður Félags íslenskra heimilislækna m.a. í nýjasta hefti Læknablaðsins: “ Margvíslegar rannsóknir hafa sýnt fram á mikilvægi samfellu í þjónustu á fyrsta stigi heilbrigðiskerfisins og að erfiðara er að viðhalda henni í stofnunum, sem komnar eru yfir ákveðna stærð. Það kemur fram í skýrslu nefndarinnar (heilbrigðisráðuneytisins) að fagfélög á Norðurlöndum hafi talað um 12-15 lækna stöðvar en skv. okkar upplýsingum er ekkert fagfélag heimilislækna á Norðurlöndum sem styður slíkt, þvert á móti vara þau við slíkri þróun. Rekstur „ofurstöðva“ með miklum fjölda lækna hefur þegar verið reyndur á Norðurlöndum en olli vonbrigðum. Þar hefur því verið fallið frá slíkum risavöxnum  heilsustofnunum. Slíkar ofurstöðvar eru farnar að líkjast of mikið litlum sjúkrahúsum og stofnunum og hafa þar með tapað þeim persónulega blæ sem er svo mikilvægur í nærþjónustu heimilislækna þar sem komið er til móts við þarfir einstaklingsins, líka þeirra sem oft og tíðum er illa við slíkar stofnanir. Aukið samstarf milli fámennra heilsugæslustöðva gæti hæglega leyst mönnunarvanda og afleysingavanda ef þörf er á og hefur slíkt samstarf milli heilsugæslustöðva nú þegar reynst vel hér á landi og nær væri þá að auka það en alls ekki fækka heilsugæslustöðvum.”

Ekki var heldur brugðist við þegar heilsugæslan á Suðurnesjum var nánast lögð í rúst fyrir 7 árum síðan vegna þess eins að ekki var vilji til að semja við heilsugæslulækna m.a. við þá sem bjuggu á höfuðborgarsvæðinu og kröfðust þess að fá akstursstyrk. Síðan hefur ekki verið hægt að manna stöðurnar og heilsugæsluþjónustan á Suðurnesjum færðist aftur um marga áratugi. Á sama tíma var samt hægt að byggja þar upp hátæknisjúkrahús með skurðstofum sem kemur nú að engum notum.

Umræða um heildarskipulag heilbrigðisþjónustunnar er aldrei mikilvægari en nú.  Ég hvet fleiri heilbrigðisstarfsmenn til að taka þátt og byrja að blogga eða láta í sér heyra á öðrum vettvangi svo sem flest sjónarmið heyrist í umræðunni í þessum mikilvæga en kostnaðarsama málaflokki.

Algengasta íslenska þýðingin á bakteríum eru sýklar sem er slæmt orð enda valda ekki allir sýklar sýkingum heldur þvert á móti eru verndandi gegn öðrum slæmum bakteríum og sýkingum. Hann er vandrataður meðalvegurinn. Í mörgu sem þessu höfum við Íslendingar farið kolvitlausa leið og sennilega alltaf misskilið þýðingu „sýkla“. Ein slík er hvað við höfum verið gjörn á að meðhöndla vægar sýkingar barna með sýklalyfjum, sem er mikið inngrip fyrir alla sýklaflóruna. Við höfum talið okkur trú um að við gætum snúið á hana móður náttúru og alltaf haft betur. En á misjöfnu þrífast börnin best, það er löngu sannað. Aldrei má gleyma jafnvæginu sem er milli allra lífvera, ekki síst í okkur og milli okkar sjálfra. Og skítur er ekki alltaf til ógagns. Oftast eru sýklar til góðs í flórunni, sérstaklega þeir sem fá að þróast í jafnvægi með hverjum öðrum og góður mataræði. Grófu korni, hnetum, grænmeti, ávöxtum og yogurtgerlum svo það helsta sé neft. Góðu gæjarnir á móti þeim slæmu.

Ofnotkun sýklalyfja hér á landi um árabil hefur síðan valdið miklu sýklalyfjaónæmi meðal raunverulegra sýkingarvalda, miklu meira en þekkist í nágranalöndunum. En ekki er nóg með að við séum að skemma möguleikann á að geta meðhöndlað alvarlegar sýkingar á öruggan hátt þegar mikið liggur við vegna ofnotkunar lyfjanna, heldur eru ýmsar vísbendingar um að við séum oft að eyðileggja möguleika ungra barna að fást við sýkingar á eðlilegan máta og gerum þau þá um leið jafnvel viðkvæmari fyrir endurteknum sýkingum í framhaldinu. Það getur verið alvarlegur hlutur að ákveða sýklalyfjameðferð hjá ungu barni í dag.

Nýlega sat ég fyrirlestra á Ameríska heimilislæknaþinginu (AAFP) þar sem sérfræðingar frá Harvard Medical School (W. Allan Walker) og Yale University School of Medicine (Martin Floch) ásamt forstjóra International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics  www.isapp.net (Mary Ellen Sanders) héldu fyrirlestra þar sem þessi og neðangreind sjónarmið um jafnvægi í flórunni komu sterklega fram. Aðal umræðan snerist þó um hvernig bæta mætti heilsuna með því að bæta þarmaflóruna, en breiðvirk sýklalyf sem svo mikið eru notuð hér á landi í dag gera einmitt það þveröfuga. Eins má ekki gleyma því að bólusetningar gegn algengum bakteríum í nefkoksflórunni eins og mikið er rætt um í dag, geta líkað raskað ákveðnu jafnvægi í nefkoksfórunni og á aðeins að nota að vel athuguðu máli og gegn þá ákveðnum vandamálum sem verulega ógna heilsu barna.

Í seinni tíð eru vísindamenn í auknum mæli að sjá hvað sýklaflóran í görnum er mikilvæg í þroska ónæmiskerfis barna. Bakteríur í görn eru 10 sinnum fleiri en frumur líkamans og til að ónæmiskerfið þroskist eðlilega þarf náið samspil milli þessara baktería og þarmaslímhúðarinnar. Rannsóknir sýna að börn sem fæðast t.d. með keisaraskurði eru viðkvæmari fyrir sýkingum og ónæmissjúkdómum hverskonar, eins og t.d. astma og barnaexcema, vegna þess eins að þá smitast ekki eðlileg flóra til þarma barnanna í sjálfri fæðingunni. Sama gildir einnig um aukna áhættu á bólgusjúkdómum í görnum hjá börnum sem fæðast með keisaraskurði. Ákveðinn hluti þarmaflórunnar eins og t.d. ákveðnir stofnar af Lactobacillus og Bifidobacteria sporna líka gegn yfirvexti á slæmum þarmabakteríum og er jafnvægið þarna á milli oft hárnákvæmt og viðkvæmt. Eins til að halda aðkomnum matareitrunarbakteríum í skefjum. Við breiðvirka sýklalyfjagjöf geta einmitt slæmu bakteríurnar fjölga sér mikið á kostnað þeirra góðu sem þurrkast þá jafnvel út.

Sýklalyfjameðferð snemma í barnæsku getur unnið gegn þroska ónæmiskerfisins tímabundið og jafnvel stuðlað að endurteknum sýkingum almennt talað í framhaldinu eins og vísbendingar eru um að hafi gerst einmitt hér á landi um árabil með hárri tíðni miðeyrnabólgu og vaxandi fjölda barna sem þurfa að fá rör í hljóðhimnur. Eins hafa erlendar rannsóknir sýnt að eftir sýklalyfjameðferð er nefkoksflóran oft eins og nýplægður akur þar sem nýjar framandi bakteríur úr umhverfinu eiga auðvelt með að fá bólfestu, ekki síst sýklalyfjaónæmar bakteríur. Líkurnar eru síðan margfaldar að ný baktería valdi sýkingu samanborið við eldri bakteríur sem fengið hafa verið í friði í nefkoksflórunni.

Talað er um PROBIOTICS (enskt orð í andstöðu við anti-biotics) þegar átt er við hagstæða þarmaflórustofna sem hægt er að gefa í inntöku í stöðluðu magni eftir ákveðnum fyrirmælum sem sannreynd hafa gert gagn með vísindalegum rannsóknum. Þar sem ekki er um lyf að ræða, frekar fæðubótarefni, lúta leiðbeiningarnar ekki beint lyfjaeftirliti. Margar jógúrtvörur eru víða á markaði sem probiotics fyrir ýmist fullorðna eða börn m.a. hér á landi. Þessar bakteríur eða gerlar eins og sumir vilja frekar kalla þær, hjálpa jafnframt meltingunni með gerjun fæðunnar í görn og með því að brjóta niður t.d. fitusýrur. Inntaka á probiotics getur þannig hjálpað að halda ýmsum sjúkdómum í skefjum svo sem tannskemmdum, ofnæmi, sveppasýkingum hverskonar, þarmabólgum, ristilkrömpum, húðsjúkdómum, öndunarfærasjúkdómum, vaxtartruflunum barna, offitu, sykursýki og þar með hjarta- og æðasjúkdómum. Mikilvægt er að átta sig á vel á innihaldslýsingu og velja vöruna (probiotics) með tilliti til hvað áhrifa er fyrst og fremst verið að leita eftir. Farið er að gefa probiotics á sjúkrahúsum víða erlendis í dag  strax við innlögn í því fyrirbyggjandi sjóarmiði að sporna gegn smiti og niðurgangssýkingum sjúklinga, með góðum árangri.

Sýkingar, ekki síst veirusýkingar og vægar bakteríusýkingar í kjölfarið er lífsins gangur sem líkaminn, ekki síst í annars hraustum börnum, ræður vel við. Ef ónæmiskerfið þroskast illa að þá gefur auga leið að einstaklingurinn verður gjarnari á sýkingar eins og t.d. öndunarfærasýkingar. Rannsóknir hafa einmitt sýnt fram á að svo sé og með því að gefa inn probiotics að þá má styrkja ónæmiskerfið og t.d. minnka líkur á  kvef- og flensueinkennum sem oft kalla jafnframt í kjölfarið á endurteknar sýklalyfjagjafir hjá börnum (Leyer GJ, Pediatrics 2009;124:e172-9). Eins hafa rannsóknir sýnt að sýklalyfjagjöf ein og sér eykur líkur á astma hjá börnum (Marra F, Pediatrics 2009;123:1003-10). Rannsóknir hafa jafnvel sýnt að með því að væntanlegar mæður með ofnæmisvanda taki inn probiotics fyrir fæðingu í ákveðnum skömmtum  að þá megi minnka líkur á excema hjá börnunum þar sem flóra barna er þá væntanlega betur örvuð fyrir verndandi þáttum (Kalliomaki M, Lancet 2001;357:1076-79)

Alvarlegast er þó þegar yfirvöxtur verður á slæmum bakteríum í görn eftir breiðvirkar sýklalyfjagjafir. Við venjulegar aðstæður finnast sýklar eins og  Clostridium difficile aðeins í litlu magni hjá okkur flestum, þó frekar hjá ungum börnum (allt að 20%) og sem geta fjölgað sér mikið eftir sýklalyfjagjöf og valdið þá alvarlegri og langvinnri sýkingu og eitrun í görn. Í Ástralíu í dag er verið að gera rannsóknir og meðhöndla mikið veika sjúklinga með slíkar sýkingar í görn með innhellingu saurs (saurgerla) frá heilbrigðum einstaklingum til þess einfaldlega að byggja upp eðlilega flóru að nýju. Þarf að segja meira?

Oft er það sjálfsagðasta í heimi sem fer forgörðum, ekki síst hjá okkur Íslendingum sem þrátt fyrri allt telst með betur stæðari þjóðum heims á alla almenna mælikvarða. Helstu heilsuógnirnar eru einmitt okkur sjálfum að kenna. Hjá ung- og leikskólabörnum er það meðal annars afleiðingar ofnotkunar sýklalyfja, nánar tiltekið alvarlegt sýklalyfjaónæmi helstu sýkingavalda og óþarflega há sýkingartíðni. Hjá skólabörnum er það hreyfingarleysið. Um mikilvægi hreyfingar ættu þó allir fullorðnir að minnsta kosti að vita. Hreyfing skiptir sennilega mestu máli til að tryggja líkamlega og andlega góða heilsu ásamt grunnþörfunum svo sem aðgangi að hollu fæði og húsnæði auk aðgangi nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu.

Börnin okkar vita oft ekki þessar staðreyndir og spurningar hafa vaknað hvort foreldrar og kennarar séu nógu meðvitaðir um að koma þessum mikilvægustu staðreyndum um lífsins til skila. Fer umræðan forgörðum í hita og þunga daglegs lífs, mikils stress á heimilum sem oft er forgangsraðað eftir hagsmunum fullorðinna? Eins vakna spurningar um rétta forgangsröðun í skólastarfinu sem sífellt er verið að skera meira og meira niður?

Á nýloknu Vísindaþingi íslenskra heimilislækna í Stykkishólmi 8-9. október kynnti Hannes Hrafnkelsson rannsóknir sínar og félaga á mikilvægi hreyfingu barna. Rannsóknin var verðlaunuð sem athyglisverðasta og besta rannsókn heimilislækna í ár. Tilgangur rannsóknarinnar var að kanna áhrif íhlutunaraðgerða á heilsufar, líkamsástand og lífstíl 7 ára barna í grunnskólum höfuðborgarsvæðisins og var rannsóknin framkvæmd í þremur áföngum í lok „góðæristímabilsins“ á  árunum 2006-2008. Börn voru valin úr sex grunnskólum, börn úr 3 skólum í hvorn hóp.

Niðurstöðurnar sýndu sterk tengsl á milli aukinnar hreyfingar barnanna með íhlutun kennara við aukið þrek og þol barnanna samhliða aukningu á beinmassa þeirra. Margar aðrar rannsóknir hafa sýnt að hámarks beinþéttni næst venjulega um kringum tvítugsaldurinn. Grunnurinn er því lagður til strax í barnæsku og mikil beinþéttni er verndandi gegn beinbrotum síðar á ævinni. Kalkneysla og D-vítamín inntaka ráða auðvitað líka miklu fyrir alla aldurshópa. Marktækar breytingar sáust einnig hvað varðaði lægri blóðþrýsting hjá börnum í íhlutunarhóp í lok tímabilsins. Smá aukaleg hreyfing á skólatíma sem samsvaraði einni kennslustund á dag var allt sem til þurfti.

Gott þol samanborið við slæmt er talinn mikilvægasti mælikvarðinn í forspá á góðri heilsu hjá fullorðnum og mikilvægari en allir aðrir mælanlegir áhættuþættir fyrir hjarta og æðasjúkdómum samanlagt. Sama ætti að gilda um börnin þótt ung séu og því er ánægjulegt að sjá með rannsókn eins og þessari hvað gott þol hefur ótrúlega mikið að segja upp á mikilvægustu áhættuþættina, ekki síst beinheilsuna sem er sjálft burðarvikið okkar.

Rannsókn Hannesar og félaga sýndi líka vísbendingar um að strax eftir að skóla lýkur á vorin versnaði þol og beinmassi barnanna aftur í íhlutunarhópnum sem sýnir betur en nokkuð annað hvað það er mikilvægt að foreldrar passi alltaf upp á hreyfinguna og komi börnum út til að leika frekar en hanga yfir sjónvarpi og tölvuleikjum. Eins benda niðurstöðurnar á mikilvægi þess að grunnskólarnir beri meiri ábyrgð en þeir gera í dag á hreyfingu barna á daginn yfir veturinn þegar þau eru vel upp lögð til að hreyfa sig, enda skóladagurinn oft langur og oft áliðið og dimmt þegar heim er komið.

Hreyfing barna er sérstaklega mikilvæg til að viðhalda góðri heilsu og rannsóknin sem kynnt var á vísindaþingi heimilislækna sýnir hvað bein íhlutun í skólum getur skipt miklu máli.

Engin heilbrigðisógn er meiri í hinum vestræna heimi en offitan enda oft talað um offituna sem alvarlegasta heimsfaraldur 21. aldar. Offitunni tengjast margir algengustu sjúkdómarnir í dag sem sífellt verða algengari og alvarlegri. Ber helst að nefna æðakölkun, hjartasjúkdóma, háþrýsting, sykursýki, heilablóðföll, gigtsjúkdóma og krabbamein. Þunglyndi og kvíði ásamt skort á nauðsynlegri hreyfingu tengist offitunni sterkum böndum svo oft er erfitt að átta sig á orsök og afleiðingu. Allir þessir sjúkdómar eru á góðri leið með að sliga heilbrigðiskerfið í dag vegna mikils kostnaðar.

Alvarlegustu tíðindin fyrir okkur Íslendinga er að þjóðin hefur sífellt verið að þyngjast og er nú svo komið að nærri fjórði hver Íslendingur er orðin of feitur. Ísland sker sig úr meðal annarra norrænna þjóða og skipar hvorki meira né minna en 9. sætið á heimslista yfir feitustu þjóðir heims. Augljóst er að sú staða skapaðist af neyslu Íslendinga á algengustu matvælunum og hreyfingarleysi um árabil. En staðan var allt önnur fyrir ekki svo mörgum árum síðan. Við vorum öflug þjóð og öðrum þjóðum heilbrigðari. Þökkuðum við því óspilltri náttúru landsins, útivistarmöguleikum, góðum fiski og hollu fæði. Og sem betur fer fæddust börn óvíða heilbrigðari. En hvað fór úrskeiðis?

Íslendingar vöknuðu upp af góðum draum og þurftu allt í einu að horfast í ísköld augu raunveruleikans haustið 2008. Fáum grunaði hvernig gæti farið fyrir þjóð sem talin var meðal auðugustu þjóða heims. Sú sýn byggðist á falsspámennsku í fjármálalífinu um áabil og heilaþvotti á því hve frábærir við Íslendingar erum í einu og öllu. Staðreyndirnar blasa hins vegar við í dag. Augljóslega þarf nú að skera niður velferðarþjóðfélagið og spóla þarf til baka um nokkra áratugi til að getað byrjað upp á nýtt. En getur verið að önnur gildismöt en sem snertu fjármálalífið hafi farið forgörðum og að við höfum farið offarir í nútímavæðingunni í ýmsum öðrum sviðum meðal annars sem snúa að heilbrigðismálum? Svari hver fyrir sig í dag í nýju og víðara samhengi.

Offitan er eitt af þeim efnum sem er til umfjöllunar á Vísindaþingi Íslenskara heimilislækna í Stykkishólmi sem hófst í dag. Rúnar Helgi Haraldsson, mannfræðingur er aðalhöfundur rannsóknar á tengslum lífshátta og lífsreynslu offitusjúklinga hér á landi. Um er að ræða rannsókn á mjög feitu fólki því auðvitað má ekki heldur gleyma tilhneyingu til offitnunar sem bundið er í erfðum en sem væntanlega hefur ekki breyst svo mjög á síðustu árum þótt umhverfið hafi breytst mikið. Fyrstu niðurstöður sem Halldór Jónsson, heimilislæknir og meðhöfundur ásamt fleirum kynnti í morgun, benda til að auk ákveðins stjórnleysis að þá ráði persónulegir þættir mestu ekki síst neikvæð reynsla í æsku og mikil streita til lengri tíma, svo sem kynferðisleg misnotkun, áfengissýki í umhverfi og einelti í skóla sem síðan leiða til sjálfsímyndarskaða hjá stórum hóp sem á við mikla offitu að stríða . Margt annað má auðvitað nefna sem mikið er í umræðunni í dag svo sem óöryggi um sína eigin kynvitund sem leitt getur auðveldlega til þunglyndis. Margir virðast svo deyfa neikvæðar tilfinningar með fæðu. Frumniðurstöður rannsóknarinnar benda til að mikinn stuðning þarf við þennan sjúklingahóp í heilsugæslunni sem og annars staðar, einkum hvað varðar hina persónulegu þætti.

Ástandið í þjóðfélaginu er alvarlegt í dag. Kvíði og depurð getur meðal annars birst í mikilli reiði sem við sjáum svo víða og fer dagversnandi. Langvarandi vanlíðan barna í fjölskyldum sem óttast afkomu sína dag frá degi segir sína sögu og sem einmitt reyndist Finnum í kreppunni hjá þeim á áttunda áratug síðustu aldar dýrkeyptust þegar til langs tíma var lítið. Verri geðheilsa heillar kynslóðar var afleiðingin hjá þeim með öllum þeim fylgikvillum sem með fylgja og við sjáum svo augljóslega í dag ef við bara viljum. Lengi getur vont versnað hjá okkur en við getum spornað gegn þessari þróun ef vilji er fyrir hendi og allir taka þátt jafnframt því að minnka þá heilbrigðiskostnað stórkostlega í framtíðinni. Hreint land, fagurt land og fögur sál í heilbrigðum líkama eru einkunnarorð sem við ættum að taka okkur í munn að nýju til að öðlast sjálfsvirðingu og til að geta byggt upp land og þjóð.

Það eru myrkir dagar framundan. Og kvíðinn í þjóðfélaginu er þegar orðinn mikill. Hræðsla um það ókomna, reiði, ásakanir og leit að einhverju sem heitir réttlæti. Endalausar slæmar fréttir um að almenningur sé að gefast upp. Þetta kom meðal annars fram í Kastljósviðtali gærkvöldsins um skuldir heimilana. Kvíðaviðbrögð eru einnig algengari hjá skjólstæðingum heilsugæslunnar þessa daganna en áður. Það er þungt í mörgum og geðhræringar daglegt brauð. Þráðurinn oft ansi stuttur og margir reiðast af minnsta tilefni. Ævisparnaðurinn kannski uppurinn eða gjaldþrot. Flestir af eldri kynslóðinni finnst þó hlutskipti barnafólksins það dapurlegasta í þessu öllu saman. En allir verða að hjálpast að, enginn er eyland. Við sitjum öll í sama netinu.

Kvíðaviðbrögðin geta líka brotist út með þunglyndi og einangrun. Verkkvíðinn er algengastur og jafnvel það einfaldasta sem áður var svo einfalt verður flókið og vex manni í augum. Ofsakvíði og örvænting grípur suma. Oft eru þó þær kvíðaraskanir fyrir enda ótrúlega algengar meðal fólks í venjulegu árferði. Fobíur sem hátt í 20% af mannfólki þjáist af í einhverri mynd eru hluti af algengustu kvíðaröskununum sem lýsir sér í ofsakvíðaköstum við ákveðnar aðstæður. Eitthvað sem er svo nærtækt í undirmeðvitundinni en á ekki endilega við raunverulega fyrri slæma reynslu að styðjast heldur kvíðaviðbrögð og óstjórn sem hefur yfirfærst á ákveðnar aðstæður af einhverjum ástæðum. Þessi tegund kvíða er oft bundinn í erfðir eins og margir aðrir geðrænir sjúkdómar sem hrjá okkur einhvern tímann á lífsleiðinni. Innilokunarkennd og lofthræðsla eru algeng dæmi um fóbíur en ein algengasta fóbían er þó gagnvart saklausum kóngulóm.

Margir muna eflaust eftir þekktri íslenskri teiknimynd um litlu ljótu lirfuna (2002) sem var svo saklaus og grimmu kóngulónni. Mynd sem átti að gera það svo gott í útlöndun og sem sjálfsagt er að sýna öllum íslenskum börnum í dag til að læra af.

Þegar fólk fær ofsakvíðakast að þá missir það tökin á sér og hugsunin verður stjórnlaus. Nokkuð sem við sjáum fleiri og fleiri gera í umræðu dagsins. En við hverju er að búast þegar maður kemst að því að lífið var tálsýn. Og hvað um kreppufóbíur í framtíðinni? Slæmur draumur sem var þó ekki martröð eftir allt saman heldur ískaldur veruleikinn. Þjóðin þarf fyrst og fremst sálfræðihjálp til að skilja og til að geta fyrirgefið. Aðeins glæpamennina sjálfa sem leiddu þetta allt yfir okkur þarf að finna og refsa en við skulum láta nægja að skamma þá vammlausu sem fyrra sig hvort sem er ábyrgðinni sem við fólum þeim. Þeir hafa þegar fengið sinn dóm hjá þjóðinni.

En af hverju skyldu svona mörgum vera illa við köngulær? Sennileg skýring, sem auðvelt er að ímynda sér, eru aðstæður fórnarlambsins sem óvart festist í netinu og á sér ekki undankomuleið. Verður bitinn og síðan étinn eða geymdur. Örlagaþræðirnir sem við óttumst mest liggja nefnilega víða í lífinu og taka á sig ótrúlegustu myndir. Spunameistarar þess kerfis sem við höfum lifað í eru margir og áttu sér þó misjöfn markmið. Og bráðin var jafnvel heimurinn allur. Aðrir hugsuðu þó fyrst og fremst að maka krókinn fyrir sig og sína.

Kóngulær eru ótrúleg skordýr sem flestum finnst afskaplega ljótar. Löngum hefur maður dáðast að verkviti þeirra og áræðni við erfið skilyrði. Spunameistarar með verkfræðigáfur. Slíkur getur vefur þeirra verið, úthugsaður í krók og kima. Talning á böndum og þverböndum liggur við upp á millimeter og styrktarstrengir til að vefurinn þoli sem mest álag. Allt byggist þetta á því eina takmarki að veiða bráðina. Myndin hér að ofan sýnir kónguló spinna vefinn sinn með hekluböndum enda notar hún alla fæturna til verksins og hnýtir vel á milli. Nýlega uppgötvaði íslendingur nýja tegund af kóngulóm sem spinnur sterkari streng en nokkur önnur og er þráðurinn margfalt sterkari en nokkur annar þráður og efnasamsetningin vísindamönnum ráðgáta eins og reyndar íslenska fjármálahrunið er mörgum fræðimönnum ennþá daginn í dag. Þráðurinn nýi á að vera margfalt sterkari en stál og margfallt sterkari en nokkuð annað efni. Af hverju vorum við ekki búinn að fá þennan þráð í okkar öryggisnet sem er þrátt fyrir allt hálf íslensk uppfynning.

Margir eru fastir í neti skulda þessa daganna. Margir sjá ekki fram á að geta greitt úr skuldafeninu og sökkva í raun dýpra og dýpra með hverjum mánuðinum sem líður. Margir eru svektir og finnst þeir hafa verið lokkaðir í netið, grunlausir um afleiðingarnar. Fáir trúðu því að frumskógarlögmálið, að éta eða verða étin, ætti að gilda árið 2010. En auðvitað er ekki öll nótt úti og við erum okkar spunameistarar líka. Lítum jákvæðum augum til kóngulóarinnar. Hún getur kennt okkur margt þótt ekki væri nema að það að vera þolinmóð. Okkar tími mun koma aftur og við eigum að vera dugleg að spinna okkar örlagaþræði inn í framtíðina. Náttúran er alltaf söm við sig. Við lifum hins vegar í mennsku samfélagi þar sem við hjálpumst að en stöndum ekki ein að öllu eins og kóngulóin. Örlagavefurinn sem við erum í núna mun smá saman slitna upp og við verðum frjáls aftur. Spurningin er aðeins um hvaða leiðir við veljum og hvort við ætlum að rífa okkur upp úr þessu ein og óstudd sem þjóð eða hvort við fáum hjálp vinaþjóða okkar eins og svo oft áður í sögunni þegar harðnaði í dalnum. Kónguló, kónguló, vísaðu mér á berjamó.