Ótrúlega lítið hefur verið rætt um hvað nýju gosstöðvarnar á Fimmvörðuhálsi eiga að heita. Sumir vilja bíða og vilja sjá hversu stórt gosfjallið verður að lokum. Stungið hefur verið upp á heitinu Skjaldborg sem mér finnst gott nafn og nafn við hæfi á miklum tímamótum í Íslandssögunni. Fátt hefur verið meira rætt sl. misseri en hvernig koma megi heimilunum í landinu til hjálpar. „Skjaldborg um heimilin“ er slagorð sem allir koma til að muna eftir og skráð verður í sögubækur framtíðarinnar. Líkt og með gosinu sem átti sér nokkurn aðdraganda en sem kom samt á óvart, að þá gerðist hrunið í mannheimum óvænt,  þótt fyrirsjáanlegt væri!  En ólíkt því sem nú er að gerast á gosstöðvunum hins vegar og ótrúlegu sjónarspili náttúruaflanna sem e.t.v. vilja segja okkur eitthvað, að þá eru mannanna verk því miður ekki jafn stórkostleg.

Áður hef ég stungið upp á að hrauntungan sem hér sést á mynd sem  Christopher Lund tók (birt á heimasíðu hans sem allir verða að heimsækja og skoða) og sem leggst yfir gömlu gönguleiðina niður Bröttufönn gæti heitið Kreppuhæll eða Krepputá en Leggjarbrjótur hefði annars getað átt vel við ef það nafn lægi á lausu.  Fall er fararheill. Gleðilega páska!

Efnið var til umfjöllunar í fréttum Stöðvar 2 í kvöld.

Tengsl ofnotkunar sýklalyfja við miðeyrnabólgu, auknu sýklalyfjaónæmi og hættu á endurteknum sýkingum "eyrnabólgubörnin" sem þurfa að fá rör. Mynd birt með doktorsritgerð minni 2006. Nálgast má ritgerðina með því að smella á myndina sjálfa.

Þetta kom fram í fréttum Stöðvar 2 í gærkvöldi þar sem Siv Friðleifsdóttir alþingiskona ætlar að leggja fram þingsályktunartillögu um að tekin verði upp pneumókokkabólusetning fyrir ungbörn á Íslandi. Vandamálið sem þetta tengist er mjög stórt og skýrir t.d. meirihluta af öllum komum barna til lækna. Oft hefur mér verið tíðrætt um heilsu barna hér á blogginu mínu. Nægir þar að nefna umfjöllun um kvíða barna í góðæri og kreppu, sýkingar barna,  tannheilsu og offitu. Eins mikilvægi jafns aðgangs barna að nauðsynlegri næringu, ekki síst ávöxtum og grænmeti. Eins læknishjálp, lyfjum og bólusetningum. Sennilega er þó ekkert sem ógnar heilsu þeirra meira í dag en mikið sýklalyfjaónæmi helstu sýkingarvalda og sem valda t.d. flestum eyrnabólgum og lungnasýkingum meðal þeirra. Vandamálið hefur að hluta verið sjálfskapað með ómarkvissri notkun sýklalyfja um árabil. Vandamálið endurspeglast einnig í þeirri staðreynd að við höfum notað mikið meira af sýklalyfjum en nágranaþjóðir okkar, sérstaklega meðal barna og vandamál tengt sýklalyfjaónæmi er miklu meira hér á landi en í þeim löndum sem við viljum gjarnan getað borið okkur saman við. Samt hefur verið vitað um þróunina og varað við henni um árabil en lítið aðhafst, eins og í svo mörgu öðru. Nú eru þó komnar nýjar klínískar leiðbeiningar sem sniðnar eru að erlendri fyrirmynd þar sem hvatt er til íhaldssemi á sýklalyfjaávísanir og að sýklalyf séu þannig aðeins notuð þegar þeirra er þörf. Eins og fram kemur á meðfylgjandi mynd að þá hafa verið færð rök fyrir að há tíðni eyrnabólgu og há tíðni barna sem þurfa að fá hljóðhimnurör á  Íslandi (allt að helmingur barna á sumum stöðum) sé vegna ofnotkunar sýklalyfja á undanförnum árum. Nú er svo komið að leggja þarf í vaxandi mæli börn inn á sjúkrahús til sýklalyfjagjafar í æð eða vöðva til að ráða við erfiðustu sýkingarnar þar sem venjuleg lyf duga ekki lengur. Tími kraftaverkalyfjanna virðist þannig vera að líða!

Það sem þarf að gera:

1) Draga þarf úr ómarkvissri notkun sýklalyfja og fara þarf eftir klínískum leiðbeiningum í þeim efnum. Flestar vægar miðeyrnabólgur lagast af sjálfu sér. Leggja meira upp úr verkjalyfjameðferð eingöngu til að byrja með ef einkenni eru ekki alvarleg. Leggja meira upp úr ráðgjöf og eftirliti en sýklalyfjgjöf af minnsta tilefni. Kvef og veirusýkingar á ekki að meðhöndla með sýklalyfjum sem virka hvort sem er aldrei á þær sýkingar.

2) Gæta þarf sérstaklega að eyrnabólgusýkingum barna sem ekki lagast af sjálfu sér, sérstaklega ef þau svara ekki sýklalyfjameðferð sem kann að vera nauðsynleg. Bæta má greininguna og eftirlit með rafrænni myndatöku á heilsugæslustöðvunum og á læknavöktunum

3) Taka þarf upp pneumokokkabólusetningu í ungbarnaheilsuverndinni sem fyrst sem veitir góða vörn gegn alvarlegustu sýkingunum af völdum pneumókokka og getur dregið úr tíðni miðeyrnabólgu um allt að 40%. Þörfin á þessari ráðstöfun er meiri hér á landi en í nágranalöndunum þar sem eyrnbólguvandamálin eru tíðari hér á landi, fjöldi hljóðhimnurörísetninga meiri og sýklalyfjaónæmi vegna mikillar sýklalyfjanotkunar miklu meira.  Ákvörðun hefur samt þegar verið tekin um bólusetninguna á hinum Norðurlöndunum. Eins má ekki gleyma því að börnin er einn helsti smitvaldur pneumókokka svo áhrif á sýkingar þeirra sem eldri eru getur verið umtalsverð. Með upptöku bóluefnisins má ætla að þjóðhagslegur sparnaður geti orðið mikill, sérstaklega ef vinnutap foreldra og álag á heilbrigðisþjónustuna í dag er tekið með í reikninginn. Ekki má þó gleyma bættum lífsgæðum barnanna sjálfra og fjölskyldna þeirra.

Um daginn ætlaði ég að kaupa jarðaber fyrir konuna mína til að skreyta afmælistertu. Sex jarðarber í bakka kostuð 800 kr. Ég lét þau eiga sig og konan sleppti að skreyta marenskökuna en sem því miður jafnframt dró þá úr hollustu hennar og fegurð.

Rétt og gott mataræði er einn mikilvægasti þátturinn í að viðhalda góðri heilsu. Þarna erum við jafnframt að tala um aðal áhrifavalda á algengustu dánarsjúkdómana,  hjarta- og æðasjúkdóma og flest krabbamein, auk meltingarfærasjúkdóma, stoð- og gigtarsjúkdóma og jafnvel geðsjúkdóma.

Á hverju ári niðurgreiðir Sjúkratryggingar Íslands milljarði króna í kostnaði sjúklinga á blóðfitulækkandi lyfjum en há blóðfita er ein af megin ástæðum fyrir þróun æðakölkunar og tilurð kransæðasjúkdóma. Margir sem taka blóðfitulækkandi lyf í dag gætu þó lækkað sínar blóðfitur nægjanlega með breyttu mataræði einu saman, með minni neyslu á fitu, meiri neyslu á grænmeti og mikið meiri hreyfingu. Afleiðuáhrifin tengt róttækum lífstílsbreytingum eru auðvitað miklu meiri en sem mælist eingöngu í lágu kólesteróli. Því miður lifa samt margir í þeirri trú að það sé nóg að taka blóðfitulækkandi lyf og fá kólesterólgildið niður. Eins trúa margir á reglubundna rútínuskoðun á hjarta og æðakerfinu og fá því til staðfestingar stimpil á að allt sé í lagi með útskrift á mæligildum hverskonar. Saga sjúklings segir samt oft allt sem segja þarf og mælingar eru oft aðeins til frekari stuðnings, ekki sannleikinn. Alveg eins og með röntgenmyndina og æxli í lunga að þá er sannleikurinn ekki svarthvítur.

Málefni Áfengis og tóbaksverslunar Ríkisins (ÁTVR) hefur oft verið til umfjöllunar vegna einokunar í ríkisrekstri og vegna tvíræðna auglýsinga þar sem í raun er verið að auglýsa áfenga drykki og sem er bannað með lögum. Nýlegt frumvarp til laga gerir t.d. ráð fyrir að koma eigi í veg fyrir dulbúnar áfengisauglýsingar. Deila má auðvitað líka á að ríkið standi að og hagnist af sölu heilsuspillandi efna sem áfengi oft er auk þess að vera vímuefni sem veldur oft miklum félagslegum vandræðum og er þjóðfélaginu öllu mjög dýrkeypt. En að ríkið skuli síðan standa fyrir sölu á eitri sem tóbakið er, er í raun óskiljanlegt með öllu. En e.t.v. eru þó rök fyrir því að betra sé að hafa miðstýrða stjórn á þessu en enga stjórn. Þá er erfitt að banna sölu tóbaks hér á landi ef hún er leyfð í nágranlöndunum. Hvað sem þessu öllu líður virðist ÁTVR hafa staðið sig vel hvað sölutakmarkanir varðar vegna ungs aldurs. Eins er boðið upp á gott úrval vína og góða og betri þjónustu en þekkist þar sem áfengissalan er frjáls í matvörumörkuðum erlendis. Ekki má heldur gleyma því að góð borðvín geta verið bæði holl og menningarauðgandi sé þeirra neytt í hófi. Auglýsingar hvetja hins vegar alltaf til meiri neyslu en hollt getur talist og því mikil þörf á aðhaldi og takmörkunum hvað þessi mál varðar.

Til þess að almenningur geti neytt ávaxta og grænmetis í því mæli sem manneldisráð mælir fyrir og aðrar þjóðir gera sem við viljum bera okkur saman við, þarf hins vegar eitthvað róttækt að gerast hér á landi. Almenningur hefur einfaldlega ekki orðið efni á að kaupa þessa nauðsynjavöru dagsdaglega eins og mælt er fyrir um út frá hollustusjónarmiðum. Skyndibiti og ruslfæði svo ekki sé talað um sætindi er bæði miklu aðgengilegri og ódýrara en holt og gott fæði hér á landi. En hvað þá ef við tækjum upp hugmyndafræði og sölutækni ÁTVR til fyrirmyndar. Hvað með þá hugmynd að sala á ávöxtum og grænmeti  hér á landi verði stunduð af ríkinu til að tryggja gæðin og ásættanlegt verð til neytenda. Samkeppnisráð gæti skilgreint ríkissöluna sem nauðsynlega út frá mannverndarsjónarmiðum og leyft einokun. Sem stór innflytjandi væri örugglega hægt að fá hana miklu ódýrari til landsins og tryggja þannig lægra söluverð til neytenda. Eins mætti niðurgreiða hana að einhverju marki til að örva söluna enn frekar og ekkert síður en gert er með aðrar landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi. Styrkja ætti innlenda framleiðendur á gæðagrænmeti og lækka raforkukostnað til framleiðslu yfir vetrartímann. Hluti af niðurgreiðslum gæti verið mögulegur þar sem lægri þörf yrði væntanlega á niðurgreiðslum á lyfjakostnaði á blóðfitulækkandi lyfjum.

Fyrst ríkið getur og kemst upp með einokun á innflutning á áfengi sem síður telst til nauðsynjavöru af hverju þá ekki á nauðsynlegri heilsuvöru og þegar jafnvel heilsa þjóðarinnar sjálfrar er í húfi á krepputímum. Góð næring er ekkert síður mikilvæg en lyf og í raun miklu mikilvægari og minnkar líkur á ofnotkun. Í sumu verður ríkisrekstur að vera forgangsatriði, einfaldlega vegna þess að hinum frjálsa markaði er ekki lengur treystandi og þegar okrað er á nauðsynjavörum. Áður hef ég lagt til að Lyfjastofnun Ríkisins verði endurreist vegna þess glundroða sem hefur ríkt um árabil í innflutningi lyfja. Þar sem  það er nær daglegt brauð að nauðsynleg lyf séu ekki lengur til. Vísað er til hins frjálsa markaðar í því sambandi.

Ekkert væri betra fyrir líkamlega heilsu þjóðarinnar en gott aðgengi að góðu og ódýru grænmeti og ávöxtum. Þannig gætum við gengið betur í gegnum þær þrengingar sem fyrirsjáanlegar eru á næstu misserum. Eins til fyrirbyggjandi ráðstafana gegn helstu faraldssjúkdómunum, offiitunni sem er óumdeilanleg staðreynd hér á landi. Ekki er síður mikilvægt að börnum landsins verði ekki mismunað í heilsu hvað lífsnauðsynleg næringarefni á grundvelli efnahag foreldra. Meiri neysla grænmetis og ávaxta barna í stað sælgætis dregur jafnframt úr tannskemmdum þeirra sem líka er mikið vandamál hér á landi.  Verði ykkur að góðu.

Nú á 250 ára afmæli Landlæknisembættisins sem haldið var upp á í gær, er rétt að minnast á það brautryðjendastarf sem það var, að gera læknisþjónustuna í fytsta skipti aðgengilega á Íslandi. Fyrsti landlæknirinn, Bjarni Pálsson læknir tók til starfa 1760 og var jafnframt eini læknirinn á landinu til að byrja með. Læknisfræðin var auðvitað frumstæð miðað við í dag, og þó ekki. Sóttum var helst reynt að halda niðri með því að taka af mönnum blóð, en útbúin voru lyf úr grösum og jurtum, sem jafnvel voru flutt inn til landsins. Ýmiss inngrip var hægt að gera á áhrifaríkann hátt með aðstoð skurðlækninganna, sérstaklega inngrip sem sneru að fæðingahjálp og aðgerðir vegna ígerða. Tæki og tól frá þessum tíma bera þessu starfi glöggt vitni, t.d. fæðingatangir og legvatnsástungurör svo og önnur ástungutæki úr kopari og gleri.

Forfaðir minn, Ari Arason (1763-1840) fjórðungslæknir á Flugumýri í Skagafirði var einn 10 lækna sem útskrifaðist fyrst til læknisstarfa hér á landi úr Læknaskólanum í Nesi sem þá var jafnframt aðsetur Landlæknis. Meðal þess sem hann lagði mesta áherslu á í sínu starfi frá 1795 (tók við af Jóni Péturssyni í Viðvík (1733-1801), voru ýmiss úrræði gegn háum ungbarnadauða m.a. með kennslu í fæðingarhjálp og með því að leggja áherslu á menntun ljósmæðra til starfa í héruðum landsins. Annað sem var afar merkilegt á þeim tíma og er enn, var þegar hann ásamt fleirum læknum byrjaði að bólusetja gegn bólusótt upp úr aldamótunum 1800 með því að nota kúabólusmitefni.

Þannig að frá því fyrsta bólusetningin uppgötvaðist í heiminum gegn bólusóttinni, 1798, liðu ekki nema örfá ár (1805), þar til byrjað var að bólusetja alþýðu manna hér á landi með góðum árangri. Þá voru kirkjubækur notaðar sem sjúkradagbækur og til að halda utan um bólusetningarnar og prestar landsins sáu jafnvel um aðgerðina. Tveimur öldum síðar tókst loks að útrýma sóttinni. Bólusetning hefur síðan viðhaldist sem heiti á öllum ónæmisaðgerðum með smitefni og ekkert annað gott heiti er til yfir á íslensku. Vaccination er enska heitið yfir aðgerðina og sem á við allar tegundir „bóluefna“. Við Íslendingar erum hins vegar alltaf jafn þjóðlegir í hugsun og heitið „bólusetning“ mun minna um ókomna tíð á eitt fyrsta lýðheilsuverkefnið sem Landlæknir stóð fyrir, stuttu eftir að það var stofnsett fyrir 250 árum síðan. Til hamingju með daginn.

Þunglyndi og kvíði fullorðinna hefur einnig verið mikið til umræðu eins og hjá börnum, ekki síst síðustu misseri tengt fjárhagsáhyggjum hverskonar. Oft er um að ræða tvær hliðar af sama vandamáli og þá stundum kallað kvíðaþunglyndi. Aðrir geta verið með afmarkaðri kvíðavandamál, t.d. fælni.

Fyrir utan þjóðfélagsleg úrræði sem nú er loks að glytta í hefur læknisfræðin upp á ýmislegt að bjóða. Tengt fjárhagsáhyggjum eingöngu koma lyf auðvitað síður að gagni. Ráðast þarf að rót vandans og gefa viðkomandi og jafnvel fjölskyldu stuðning og ráð.  Áður hefur verið fjallað um hugræna atferlismeðferð (Cognitive and Behavioral Therapies) blogginu mínu sem eru þær aðferðir sem geðlæknisfræðin ásamt íhugun eða gjörhygli (mindfulness) leggur hvað mest upp úr samhliðahliða stuðningsviðtölum við lækna, sálfræðinga, félagsráðgjafa og hjúkrunarfræðinga. Jafnvel stuðningur vina og vandamanna getur skipt sköpum. Aðal atriðið er að enginn þurfi að vera einn.

Velferðarþjóðfélagið verður að taka á þessum málum og allir í vanda eiga að eiga sér einhverja bandmenn. Þunglyndi hefur hingað til talið leggjast á allt að 20% manna á einhverju tímabili á lífsævinni. Lyf við þunglyndi (antidepressants) getur verið góður kostur þegar  þunglyndi og oft kvíði áður hefur verið langvarandi eða ef einkennin eru alvarleg. Lyfjanotkun við þunglyndi er meira hér á landi en í nágranalöndunum og hefur svo verið um langt skeið. Heldur dregur þó saman með löndunum en margir hafa viljað meina að Íslendingar hafi verið á undan öðrum þjóðum að notfæra sér lyfin og er það vel.  Á sl. ári hefur verð lækkað mikið á algengustu og ódýrustu þunglyndislyfjunum og eins hluti sjúklings sem ætti ekki að þurfa vera neinum ofviða.  Á þeim tíma sem viðkomandi er á meðferð gefst oft betra ráðrúm til að byrja á að takast á við þunglyndið, en eitt af algengustu einkennum þunglyndis er einmitt framtaksleysi og vanmáttarkennd sem verður til að ógerðir hlutir hlaðast upp og virðast óyfirstíganlegir. Jafnvel að leita eftir hjálp er mörgum erfið skref, sérstaklega karlmönnum. Verstu afleiðingarnar eru síðan sjálfsvígin.

RÚV sýndi nýlega frábæra kandadíska mynd undir heitinu „With and Without You“ sem ég skora á Sjónvarpið að sýna aftur því mjög góð fræðsla kom þar fram um einkenni þunglyndis karla, m.a. í viðtölum við geðlækna og sálfræðinga svo og vini og vandamenn. Aðalatrið er að koma í veg fyrir slíka harmleiki og skilja sjúkdóminn betur sem að baki liggur. Sjúklingurinn er oft sokkin niður í djúpan vítahring og þarf mikla hjálp til að rífa sig upp. Þarna geta lyfin og stuðningur hjálpað og unnið gegn einkennunum eða þar til sjúklingurinn er farinn að vinna meira í sínum málum. Þá er hann líklegri til að fá varanlegri lækningu með sálfræðimeðferð til að byggja sig upp sálarlega og/eða með íhugun eða gjörhygli til að dýpka skilning á sjálfum sér og skapa meiri sálarró. Sumir eru þó móti lyfjunum og vilja meina að þau komi að takmörkuðu gagni en hinir eru miklu fleiri sem telja að þessi meðferð gagnist ágætlega, sérstaklega tímabundið fyrstu mánuðina/árið og aukaverkanir eru ekki miklar eða alvarlegar. Enginn sjúklingur með viðvarandi  þunglyndi eða mikinn kvíða á að þurfa að fara á mis við að líða aðeins betur og það vel til að geta unnið betur í sínum, málum með hjálp annarra og varnalegri aðferða síðar.

Í dag, á degi Reykjavíkurborgar í baráttunni gegn einelti, „dagur án eineltis“ erum við enn og aftur mynnt á gríðarlega algeng vandamál sem sérstaklega tengist börnunum okkar og ungmennum sem oft eru ansi afskipt. Áður hefur verið fjallað um hér á bloginu um aðstæður barna hér á landi tengt kreppunni sérstaklega. Vandamálin og kreppan geta auðvitað líka verið heima fyrir og sem varað var mikið við eftir reynslu Finna eftir kreppuna þar í landi fyrir þremur áratugum síðan. Einelti, sem er ofbeldi í ákveðinni mynd, er sennilega ein algengasta orsök þunglyndis meðal barna og unglinga. Sem veldur langvarandi sálarkvölum meðal þeirra og angist í mörg ár og jafnvel til fullorðinsára. Málið var til ítarlegrar umfjöllunar á Læknadögum í janúar. Þar kom meðal annars fram að sjúkdómseinkennin eru oft duldari og sjúkdómsmyndin oft önnur en hjá fullorðnum. Einkennin eru líka oft mistúlkuð og oft kennd við einkenni „unglingaveikinnar“, höfuðverkir, magaverkir, slen og slappleiki. Eða jafnvel sem mikil feimni. Afleiðingar viðvarandi kvíða og þunglyndis síðar þekkja hins vegar allir tengt andfélagslegri hegðun og vímuefnanotkun  unglinga og ungs fólks. Eins féttir af vaxandi fjölda barna sem þurfa að leita aðstoðar á BUGL (Barna- og unglingageðdeild Landspítalans).

Það verður að gefa einkennum barna sem bent geta til þunglyndis meiri gaum en gert er í dag, ekki síst í skólunum sjálfum og í heilsugæslunni. Aðal áherslan á að vera á stuðning og fyrirbyggjandi aðgerðir þar sem aðgerðir gegn einelti vegur hvað þyngst. Þar vegur fræðslan um samveruna þyngst, ásamt mikilvægi væntumþykju á náunganum. Fræðslustarf kirkjunnar kemur þannig að þessum málum einnig svo og allt tómstunda- og  íþróttastarf. Á þessa þætti alla  kemur mikið til með að reyna á tímum niðurskurðar í heilbrigðis og skólakerfinu.

slæm miðeyrnabólga

eðlilegt eyra og hljóðhimna

Vaxandi sýklalyfjaónæmi helsta sýkingarvalds barna, pneumókokksins, hefur leitt til vaxandi vandamála í meðhöndlun alvarlegra miðeyrnabólgusýkinga og innlagna á sjúkrahús hér á landi. Þetta vandamál er aðallega tilkomið vegna ofnotkunar sýklalyfjanna hér á landi um árabil. Gleymum því ekki að flest börn fá eyrnabólgur á fyrstu aldursárunum og sum oft auk þess sem eyrnabólgurnar eru algengasta ástæða fyrir komum barna til lækna. Það hlýtur því að skjóta skökku við að bjóða ekki upp á nútímalega greiningu og meðferð eins og klínískar leiðbeiningar segja til um, rétt eins og fullorðnir fá við sínum vandamálum. Flestar miðeyrnabólgur læknast hins vegar, sem betur fer, jafnvel af sjálfu sér án sýklalyfjameðferðar auk þess sem meirihluti barna á Íslandi bera sýklalyfjaónæmar bakteríur fyrstu vikurnar eftir hvern sýklalyfjakúr sem eykur mikið á ónæmisvandann út í allt þjóðfélagið.

Nú er svo komið að vaxandi fjöldi barna fær ekki sýklalyfjameðferð sem dugar við alvarlegum eyrnabólgusýkingum í heimahúsum vegna sýklalyfjaónæmis. Þá þarf að gefa sterkustu sýklalyf sem völ er á í æð eða vöðva á spítala. Barnadeild LSH hefur nú vegna umfangs vandans leitað til Heilsusgæslunnar um aðstoð við slíkar meðferðir. Um fordæmalaust tilefni er að ræða miðað við hin Norðurlöndin og þótt víðar væri leitað og sýnir alvarleika vandans hér á landi og sem búið er að vara við sl. misseri , m.a. með bréfi til heilbrigðisáðherra og heilbrigðisnefndar alþingis fyrir ári. Bregðast verður strax við þessum bráða vanda á ábirgan hátt og sem jafnframt er áskorun til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins um nýtt og aðkallandi verkefni en sem því miður er nú þegar mjög þröngur stakkur sniðinn.

Víðtækari úrlausn til lengri tíma litið felst auðvitað í að ráðist sé að rót vandans og að notkun sýklalyfja almennt verði ábyrgari vegna þróunar sýklalyfjaónæmis hér á landi og mikillar sýklalyfjanotkunar samanborðið við hin Norðurlöndin um árabil, ekki síst hjá börnum. Styrkja verður heilsugæsluna svo læknar geti farið eftir nýjum klínískum leiðbeiningum og boðið upp á nauðsynlega eftirfylgni með sýkingum barna í stað sýklalyfjagjafa af minnsta tilefni. Greiningamöguleikanna er t.d. hægt að bæta með rafrænni myndatöku ekki síst til að geta boðið upp á markvissari eftirfylgd og endurmati á miðeyrnabólgubreytingum. Myndavél eins og myndirnar að ofan eru teknar með kostar lítið miðað við lækningatæki almennt eða um 200 þúsund krónur. Ein slík myndavél ætti að vera til á hverri heilsugæslustöð og á læknavöktum sem á annað borð bjóða upp á læknisaðstoð fyrir börn miðað við umfang vandans hér á landi.

Glætan í myrkrinu nú er sú að hægt er að flýta upptöku á pneumókokkabólusetningu  ungbarna sem sýnt hefur verið fram á að geti fækkað umtalsvert pneumókokkasýkingum m.a. alvarlegum miðeyrnabólgum, lungnabólgum og blóðsýkingum hjá þeim. Samtímis gefst einnig betra tækifæri á að minnka ómarkvissa sýklalyfanotkun barna vegna væntanlegra minni hræðslu við þessar sýkingar.

Í gær var hinn árlegi Heimilislæknadagur sem er fræðadagur Félags íslenskra heimilislækna (FÍH). Heimilislæknir er í dag gjarnan nefndur heilsugæslulæknir en heilsugæslulækningar er lögvernduð sérgrein eins og aðrar sérgreinalækningar á Íslandi.  Í ár var mestum tíma varið í að ræða verkaskiptingu í heilbrigðiskerfinu og hlutverk heilsugæslunnar í þátíð, nútíð og framtíð sem grunnstoð heilbrigðiskerfisins sem á að annast grunnþjónustuna en nýlega fjallaði ég um óraunhæfan læknis- og lyfjakostnað tengt kreppunni nú og einkavæðingu hér á blogginu mínu. Heilbrigðisráðherra ásamt fulltrúum heilbrigðisráðuneytisins sátu fundinn í boði félagsins ásamt öldrunarlæknum sem var einnig boðið á fundinn. Á undanförnum árum hefur verulega verið þrengt að heilsugæslunni, sérstaklega í samanburði við útþenslu sérfræði- og hátækniþjónustunnar. Formaður félagsins Halldór Jónsson líkti hugmyndum um frekari sparnaði í Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins nú við að það væri svipað og að senda sjúkling með lystarstol í megrun. Búið væri að skafa af beinum heilsugæslunnar lengi og eins og hægt væri og það löngu fyrir kreppu. Sameining allra heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu fyrir nokrum árum átti að vera liður í hagræðingu og sparnaði hins opinbera en kom niður á sjálfstæði stöðvanna og frumkvöðlastarfi. Eins var bent á, á fundinum, að heilsugæslan hafi alltaf verið reiðubúin að taka að sér meiri verkefni eins og tíðkast í nágranalöndunum og viljað koma meira að stefnumótun heilbrigðismála en ekki fengið. Heilbrigðisyfirvöld eru nú loks farin að átta sig á afskiftaleysinu til áratuga og mikilvægi heilsugæslunnar til framtíðar.  Aftur er farið að ræða hugsanlegt tilvísunarkerfi sem stýrikerfi á hagkvæmustu  þjónustuna hverju sinni að eigin frumkvæði og skipuð hefur verið stafsnefnd á vegum ráðuneytisins um fyrirhugað tilvísunarkerfi og aukið hlutverk heilsugæslunnar í því sambandi.  Stórlega þarf samt að efla heilsugæsluna til að hún geti tekið við nýjum verkefnum á næstunni enda hefur hún ekki verði byggð upp af yfirvöldum um árabil sem skildi og því veikburða.  Verkefnin hafa samt lengi verið skilgreind hjá FÍH í heilsugæslunni meðal annars í stöðlum félagsins um starfshætti og aðstöðu og sem eru endurnýjaðir reglulega og voru gefnir síðast út 2008 ásamt marklýsingu fyrir sérfræðinám á Íslandi. Lagt hefur verið í ýmsa aðra stefnumótunarvinnu og fyrir nokkrum árum var t.d. lögð fram fjölskyldustefna félagsins. Áður hef ég líka fjallað um hér á blogginu um afleiðingar á niðurskurði í heilsugæslunni og m.a. afleiðingar á að auka eingöngu skyndiþjónustu á vöktum sem er dýrara og óhagkvæmara þjónustustig þegar til lengri tíma er litið.

Skilgreina þarf nú aftur betur verkskiptinguna milli sviða og kerfa. Of mörg svið starfa of mikið sjálfstætt og því oft ekki hægt tala um gagnvirkt kerfi sem heilbrigðiskerfi hlýtur að eiga að vera.  Kerfin tala oft einfaldlega ekki saman. Benda má t.d. á að enn vantar verulega á að læknabréf berist heimilislæknum frá sérfræðilæknum sem samt hafa samning við Sjúkratryggingar Íslands um greiðslur.  Þá má t..d. má nefna að áætlað er að um helmingur af verkefnum  Slysa- og bráðamóttöku á heima á heimilislæknavöktum eins og gerist úti á landi. Með því að heimilislæknirinn sinni þessum erindum er oft hægt að fækka óþarfa innlögnum og rannsóknum á „Hátæknisjúkrahúsinu í Reykjavík“. Of mikil áhersla hefur verið lögð á hátæknina í stað „lágtækni“ þar sem meiri áhersla er lögð á samspil sálar og líkama. Ódýrari „lágtæknisjúkrahús“ gætu auðveldlega sinnt meira af minna veiku fólki og gömlu fólki sem ekki fær hvort sem er pláss á hátæknisjúkrahúsinu.  Auk þess ættu síðan heimilislæknirinn að geta lagt beint inn á sjúkrahús og jafnvel annast sjúklinga á sjúkrahúsunum ef þannig ber við og þekkist víða erlendis. Eins má nefna þá stöðu sem er uppi í dag að margir sérfræðilæknar hafa lokað á að sjá nýja sjúklinga og annast gömlu sjúklingana sína eins og heimilislæknar ættu að gera en á sérfræðitöxtum.  Á sama tíma koma heimilislæknar oft ekki skjólstæðingi sínum að hjá sérfræðilæknum þegar á þarf að halda og þrátt fyrir að oft miklu fleiri sérfræðilæknar séu starfandi hér á landi en í nágranalöndunum. Þessu gætu tilvísanir breytt sem yrðu þá skilyrði fyrir greiðslum frá því opinbera.

Lítil endurnýjun hefur átt sér stað í röðum heimilislækna, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu sl. áratugi og miklu færri heimilislæknar eru hlutfallslega hér á landi miðað  við íbúatölu en í nágranalöndunum. Þegar heilsugæslan var mest þurfandi fyrir öfluga uppbyggingu fyrir ca 20 árum var mikill áhugi unglækna (ég þar á meðal) og allt að 10-15 sérmenntaðir heilsugæslulæknar sóttu um hverja stöðu sem losnaði en fáir komust að. Sumir sneru sér þá að annarri sérgrein sem ég var nærri búin að gera einnig. Skilaboð heilbrigðiskerfisins voru einfaldlega þau að unglæknar ættu að velja sér aðrar sérgreinar en heimilislækningar varðandi atvinnumöguleika síðar meir og hefur Læknadeildin heldur ekki verið saklaus í þessum efnum og gert sérgreinunum mishátt undir höfði. Margir töldu t.d. mikla afturför þegar héraðsskyldan var aflögð með þrýstingi ýmissa sérfræðilækna og þar með komið í veg fyrir að unglæknnar kynntust störfum heilsugæslunnar. Með því átti að tryggja mönnun sérgreinadeildanna á spítölunum. Eins hefur viðvera læknanema verið ábótavant í heilsugæslunni sjálfri í læknanáminu hér á landi þótt verulega hafi það batnað hin síðustu ár. Í dag er meðalaldur starfandi heimilislækna hár og margir hætta á næstu árum. Yngstu kynslóðirnar vantar innan þeirra raða svo erfitt verður að fylla í stöður sem losna nema veruleg breyting verði á á næstu árum.  Læknadeildin verður að forgangsraða hjá sér og leggja miklu meiri áherslu á nám lækna í heilsugæslunni. Á síðustu árum hefur þó verið tekið til hendinni í öflun námsstaða á vegum heilbrigðisráðuneytisins og er til að mynda 5 stöður nú auglýstar lausar hjá ráðuneytinu og möguleiki er á að fjölga um fimm til viðbótar ef áhugi lækna er fyrir hendi eins og kom fram í erindi ráðherra í gær.

Um þessi atriði öll og miklu fleiri verður væntanlega einnig rætt á þjóðfundi lækna 10. mars næstkomandi en síðan mun Læknafélag Íslands og Læknafélag Reykjavíkur sem standa að fundinum beina niðurstöðunni til heilbrigðisyfirvalda um stefnumótun sína og forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu.

Sl. daga hefur endurtekið verið fjallað um ágæti brjóstastækkana á Stöð2, í þættinum, Ísland í dag. Það fyrsta sem mér datt í hug er ég sá fyrri þáttinn var auglýsingagildið fyrir slíkar aðgerðir. Því er áhugavert að setja þessa umræðu líka í samband við einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu, sem nú er mikið til umræðu. Þessar „lækningar“ hafa verið mikið í umræðunni á sl. árum og landinn fengið að fylgjast vel með þeim í hinum ýmsu sjónvarpsþáttum og hvað hægt sé að gera.

Nýlega var efnið til umfjöllunar á Læknadögum þar sem meðal annars var fjallað um fegrunaraðgerðir á kynfærum kvenna. Táarstyttingar hafa einnig verið vinsælar í vesturheimi, þar sem þessar lýtaaðgerðir hafa gengið hvað lengst, enda vel borgaðar og sennilega er fræðagreininni þar litlar takmarkanir settar.

Ef almenningur þarf ekki að hugsa um kostnaðinn er sennilega ekkert athugavert um frjálst val á slíkum aðgerðum. Sorglegast er þó að sjá hvert slíkar fegrunaraðgerðir geta leitt okkur, eins og sannaðist vel í lýtalækningasögu Michael Jacksons heitins og sem gott er að hafa í huga.

Gjörhygli (gjörathygli á líkamann) eða „mindfulness“ er meðferð  sem á ættir sínar að rekja til búddisma og sem sálfræðingar og geðlæknar nota mikið þessa daganna ásamt hugrænni atferlismeðferð til lækninga á kvíða og þunglyndi.  Að veita augnablikinu óskipta athygli og njóta tilfinningaáhrifanna í jákvæðum hughrifum er galdurinn. Til dæmis má finna kyrrðina og heyra dropahljóðið í myndinni hér til hliðar. Þessi áhrif veita innri ró og hjálpar til með einbeitingu. Á þessu byggist líka listsköpun og því mikilvægt að listin sé sem flestum aðgengileg.

Daglega verðum við fyrir allskonar hughrifum en ekki öllum jákvæðum. Misjafnt er á hvaða mið við sækjum og oft gefst ekki tími til að veita hversdagslegum augnablikum nógu mikla athygli. Oft er spennan í aðalhlutverki enda líður dagurinn oft eins og rússíbanaferð, upp og niður. Sumir festast í fréttum líðandi stunda þar sem fátt eitt er rætt annað en bankahrunið og Icesave. Þá leitar hugurinn í neikvæðar áttir, örvæntingu, stress og kvíða. Sennilega var forsetinn okkar þó undir jákvæðum hughrifum á Bessastöðum um áramótin þegar hann hlustaði eftir vilja þjóðarinnar og tók síðan ákvörðun um að skrifa ekki undir Icesavelögin. Annað nærtækara dæmi um sterk hughrif sem fallegt hús veitir er Heilsuverndarstöðin við Barónstíg vegna þess að það kallar á sterkar tilfinningar sem tengist menningarsögunni og vöggu heilsugæslunnar í landinu.

Venjulega hlusta ég á  „Í bítið“ á Bylgjunni sem er frábær morgunþáttur, skemmtilega blandaður af mikilvægri umræðu, góðum lögum og hughrifum enda stjórnandinn Heimir Karlsson sennilega okkar besti útvarpsmaður og Solla og Þráinn standa sig einnig vel.

En í vikunni var einhver leiðinleg umræða að mér fannst svo ég skipti um rás í útvarpinu og datt „óvart“ niður á Rás 1 og kynningu á íslenskri tónlist í þættinum Morgunstund í umsjón Kristjáns Kristjánssonar (KK), tónlistarmanns. Þvílíkt lagaval og hughrif í morgunsárið. Gamalt og hálf hallærislegt að því er manni fannst fyrir ekki svo löngu síðan en nú svo klassískt og þjóðlegt. Jafnvel „Litli skósmiðurinn“ með Ingibjörgu Þorbergs og Marsbræðrum var orðið klassískt enda hitti öskubuskutextinn alveg í mark. Gamlir skór fá nýja lífdaga svipað og prjónarnir góðu hjá prjónakonunum í dag. Síðan kom lagið „Gullna táknið“ með nafna mínum heitnum Vilhjálmi Vilhjálmssyni, þvílíkur flutningur og léttir frá dægurþrasinu. Þvílíkur fjársjóður sem þessi gömlu dægurlög eru og sem fá sífellt meiri merkingu og karakter með aldrinum. Til hamingju KK með frábæran þátt á gömlu góðu „gufunni“ til að létta andann.

Þjóðin þarf öll á þessum hughrifum að halda í bland við umræðuna í dag, ekki bara gamla fólkið. Þá má einnig benda á lestur valinkunnra Íslendinga á mestu perlu íslenskra bókmennta, Passíusálma Hallgríms Péturssonar á „gufunni“ fram að páskum sem getur örugglega hjálpað íslensku þjóðinni mikið á hennar píslargöngu eftir hrun, ekki síst þar sem styttist óðum í svörtu skýrsluna frægu.