Hólar 1803-1814 – Þríhyrningar í baksýn fyrir miðri mynd (teikning Hans von Frisak)
Í tilefni fundar með íbúum og velunnurum Hóla í Hjaltadal á 70 ára afmælisdegi mínum 27.4 nk., vil eg fá að bera fram eina afmælisósk. Að mark verði tekið á tilmælum hópsins um uppbyggingu og styrkingu áframhaldandi háskólastarfs á Hólum og nauðsynlegu viðhaldi eða endurbyggingu skólahússins.
Hólaskóli á biskupssetrinu var rekinn frá því snemma á 12. öld til ársins 1802, þó ekki óslitið. Skólinn og þar sem sumir forfeður okkar fengu að stunda nám og sem var forsenda frekara náms og atvinnu. Meðal margra annarra, Ari Arason eldri, síðar læknir (lang-lang-langafi minn) fæddur 1763 og skólabróðir hans Sveinn Pálsson, náttúrufræðingur og læknir, fæddur 1762. Eins mætti nefna Skúla Magnússon, áður, fæddur 1711, síðar landfógeti. (https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2025/05/31/ad-geta-gert-mikid-ur-litlu/ )
Búnaðarskólinn á Hólum hóf starfsemi sína í gamla bænum á Hólum 1882 og flutt síðan í nýtt skólahús 1893. Skólinn brann til grunna 1923 en sem var byggður upp aftur í stærri mynd og sem stendur enn. Tenging Hólaskóla hefur samt alltaf verið tengt dómkirkjunni á Hólum í Hjaltadal og þar sem núverandi kirkja er, 263 ára gömul (1763). Fyrsta kirkjan mun hafa verið byggð 1106 þegar fyrsti biskupinn, Jón Ögmundarson tók þar við brauði sínu.
Sögu háskólaseturs og reksturs er ágætlega lýst í nýlega grein á Vísi eftir Gunnar Rögnvaldsson. „Árið 2003 fékk skólinn leyfi til að starfa sem háskólastofnun og í kjölfarið varð til Háskólinn á Hólum 2007. Við þá breytingu óx skólanum fiskur um hrygg, rannsóknarstarf efldist og nemendum fjölgaði umtalsvert. Á þessum árum var gríðarleg uppsveifla á Hólastað. Ýmsar stofnanir höfðu þar viðkomu og aðsetur s.s. Norðurlandsdeild Veiðimálastofnunar, Héraðssetur landgræðslunnar, Embætti dýralæknis hrossasjúkdóma og svo auðvitað vígslubiskupsembættið. Sumarbúðir fyrir börn og fatlaða voru í nokkrar vikur í mörg ár. Ferðaþjónustan dafnaði og bryddaði upp á margvíslegri afþreyingu. Þar má nefna vatnalífssýningu, húsdýragarð, leiðsögn um staðinn og nágrenni, sögustundir, vinnubragðasýningar og síðar bættust Bjórsetrið og Sögusetur íslenska hestsins við. Sundlaugin og tjaldsvæðið drógu að og unglingavinnan sá um að planta trjám og halda staðnum og nágrenni snyrtilegu. Íbúar og sveitungar voru stoltir af Hólum og þar var gott að búa.“
Ég var 5 sumur í sveit á Hofi í Hjaltadal frá 11 ára aldri. Hof er rétt fyrir innan Hóla og er landnámsjörðin í dalnum. Landsnámsmaðurinn var Hjalti Þórðarson. Hólar var upphaflega hjáleiga Hofs. Elsti sonur hjónanna sem ég var í sveitinni hjá, Rósu Bergsdóttur frá Nautabúi og Þórði Stefánssyni frá Hrafnhóli, var alnafni landsnámsmannsins og sem ég gætti nær daglega. Hann var síðar lengi búmaður og tamningamaður á Hólum en nú hrossabóndi á Marbæli við Hofsós. Hof tilheyrir nú alfarið Hólum.
Oft var farið til Hóla og á hverju sumri var mikil eftirvænting eftir Hóladeginum. Ég fékk líka að spreyta mig á slætti með orti og ljá á tóftum gamla bæjarins með Þórði bónda og varð þá hugsað til upphafs Íslandsbyggðar. Eins síðar með mikla tengingu við Hóla og kirkjuturninn, sem var mér stundum eins og viti. Sama mætti segja í göngum á Hólabyrðu og upp að Gvendarskál, stundum í svarta þoku. Fjár- og hestagöngur í Hofsdal og Kolbeinsdal á haustin gáfu eins ógleymanlegar minningar. Ekki má hér heldur gleyma að minnast á hestaferðir milli bæjanna í dalnum og inn að Reykjum, í biskupalauginni. Oft var sundriðið yfir Hjaltadalsá enda engin brú inn í dalnum. Á Hofi má segja að maður hafi komist til manns og þar liggja rætur mínar í mörgu tilliti í dag. Eins þegar ég fer í mínar reglulegu vitjanir í læknasveitina mína á Ströndum til afleysinga og eftirvæntingar vakna, svipaðar og þegar ég var að fara í sveitina mína í Hjaltadalinn á vorin.
Gangan á Þríhyrninga í Hjaltadal 2011
Eins og umræðan um skuggann sem nú hvílir yfir framtíð skólahalds á Hólum og lélegu ástandi skólabygginga sem fengið hafa mjög lítið viðhald, verður maður hugsi. Sennilega hafa menntamálayfirvöld lengi haft ákveðna stefnu að leggja mætti skólahaldið þar niður og sem nú liggja þegar tillögur um! Sögu sem þá er lokið en sem fylgt hefur okkur frá upphafi Íslandsbyggðar og til eins mesta menningarseturs/menntastofnunar landsins fram eftir öldum. Það má kallast stórhneykslanlegt að menn ætli að fórna þessum menningatengslum og væntumþykju þjóðarinnar, fyrir nútíma hagræðingarkröfur, sparnað og með aukinni tækni- og tölvuvæðingu, á gervigreindaröld.
Sumarið 2011 fór ég í fjallgönguferð á Þríhyrninga með konu minni og göngufélögum sem ég skrifaði um á blogginu mínu. Í ferðinni komast ég á toppinn og sem mig hafði dreymt um að komast upp á sem ungur drengur í sveitinni, en sem þótti þá afar fjarstæðukenndur. Þá gafst ný sýn yfir sveitina mína, allan Hjaltadalinn, Hóla og Hof, Hofsdal og jafnvel inn í Kolbeinsdal. Yfirsýn sem var ólýsanleg eftir öll árin frá óskinni minni upphaflega.
Undirskriftasöfnun; Sýnum að okkur sé ekki sama með því að skrifa undir yfirlýsingu þess efnis á eftirfarandi slóð. Þar eru settar fram kröfur til þeirra er málið varðar: https://island.is/undirskriftalistar/e78fbbfe-6b03-4427-9669-8c129bcde7dd
https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2025/05/31/ad-geta-gert-mikid-ur-litlu/
https://www.visir.is/g/20262867821d/holar-i-hjalta-dal-her-og-thar-og-tha-og-nu-
Vilhjálmur Ari Arason
