…eiga að nota hjálm við hjólreiðar og sem skiptir „höfuðmáli“ ef högg kemur á höfuðið við fall. Þetta hélt maður reyndar að allir vissu þótt umræðan á síðustu árum hafi stundum verið villandi í baráttu þeirra sem berjast gegn lögleiðingu reiðhjólahjálmanotkunar fullorðinna. Umræða sem hætt er við að snúist upp í andstæðu sína og verði sem vatn á millu kærulausra foreldra sem bera engu að síður ábyrgð á lífi barna sinna og unglinga og eiga að vera þeim góð fyrirmynd. Ekki síst þegar koma má í veg fyrir alvarlegustu höfuðslysin þeirra með notkun hjálma. Eins allra annarra sem kunna að hafa minni fyrirhyggju fyrir sér og sínum, einhverja hluta vegna.

Fátt er jafn ömurlegt eins og að taka á móti hjólreiðamanni á Slysa- og bráðamóttöku með höfuðáverka og sem notaði ekki hjálm. Þegar spurðar eru ótal spurninga hvers vegna og hjálmurinn hefði getað bjargað svo miklu. Þegar einhver dettur óvænt á hjóli og höfuðið fer alltaf fyrst niður. Þar sem höfuðhöggið jafnvel við fall á hjól á lítilli ferð getur auðveldlega valdið varanlegum heilaskaða.

Á þetta vorum við nýlega minn með ágætri grein Aðalheiðar Daggar Finnsdóttur sem birtist í Fréttablaðinu í síðustu viku. Þar greindi hún frá höfuðslysi sem systir hennar varð fyrir á hjóli. Höfuðhögg sem olli heilaskaða sem hjálmur hefði líklega getað fyrirbyggt eða dregið mikið úr. Hjá stúlku sem missti hreyfigetu í vinstri fæti ásamt sem tap er á sjón og einbeitingu. Í sama blaði fyrir ári var líka viðtal við Láru Stefánsdóttur um hörmulegt hjólaslys systur hennar árið áður. Annarrar ungrar stúlku sem hlaut mjög alvarlegan heilaáverka og sem hafði venju vant, ekki verið með hjálminn sinn þegar hún datt á reiðhjólinu sínu og rak höfuðið í gangstéttarbrún. Umræða sem því miður virðist alltaf þurfa að taka upp í byrjun hvers sumars og sem mikið var fjallað um á blogginu mínu í fyrra. Þegar afskaplega erfitt getur reynst að vera vitur eftir á enda gera slysin aldrei boð á undan sér, hversu varlega sem maður annars fer. Allra síst reiðhjólaslysin.

Samkvæmt talningu VÍS sem nýlega kom fram í fréttatilkynningu frá þeim, notuðu aðeins 74% hjólreiðamanna hjálm, samanborið við þó 83% í fyrra á höfuðborgarsvæðinu. Þar sagði líka að áberandi færri unglingar noti hjálm en fullorðnir og börn. „Brýnt sé líka að hjálmurinn sé í lagi og notaður rétt, þar sem rangt stilltur hjálmur eða of gamall veitir falska vörn. Líftími hjálma sem ekki verða fyrir hnjaski er alla jafna 5 ár frá framleiðsludegi og þrjú ár frá söludegi.“ Jafnframt var bent á hvað það sé mikilvægt að hjólreiðamenn fari alltaf eftir umferðarreglum og gæti þess að vera sýnilegir í umferðinni.

Flest börn og fullorðnir líka eru ryðguð á hjólunum sínum nú í byrjun sumars eins og reyndar mörg hjólin sem eru misgömul og oft langt frá því þau voru notuð síðast. Mörg ósmurð og bremsur og annar öryggisbúnaður ekki alltaf í fullkomnu lagi. Margir fara full geyst miðað við aðstæður. Allt staðreyndir sem gott er að hafa í huga þegar umræðan snýst um að bera okkur saman við þjóðir þar sem hjólreiðar er hversdagslegur viðburður frá blautu barnsbeini.

Í hjólalandinu Danmörku t.d. þar sem flestir eru hjólandi allt árið um kring og hjólabrautir út um allt, hefur verið ákveðin tregða að sérstklega fullorðnir noti hjálma. En nú er að verða mikil breyting á eins og sagt var frá í fréttum í fyrra á netsíðu danska umferðarrásins Rådet for Sikker Trafik. Á aðeins 2 árum hafði hlutfall fullorðinna sem notuðu hjólahjálma aukist um 10% og notuðu um 25% fullorðinna hjálma árið 2010 að staðaldri í Danmörku á móti 15% árið 2008. Árið 1993 var hlutfallið hins vegar aðeins um 4%. Rannsóknir í Danmörku hafa enda sýnt að fækka megi verulega alvarlegum heilaáverkum fullorðinna, eða um allt að helming með því einu að nota reiðhjólahjálma. Meiri skilningi almennings á slysavörnum og betri hönnun á hjálmunum sjálfum er þakkaður þessi árangur.

Hjálmurinn sem bjargaði líklega lífi Kjartans. (Ljósmynd/Kjartan Sverrisson mbl)

Rannsóknarnefnd umferðarslysa (RNU) á Íslandi sagði líka í sinni umsögn í fyrra að rannsóknir sýndu að 75% banaslysa hjólreiðafólks verði vegna höfuðáverka og sem kemur fram í skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (WHO) um málið. Til mikils sé að vinna ef draga má úr þessum áverkum. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á varnaráhrifum hjólreiðhjálma/hlífðarhjálma sýni síðan að þeir dragi úr líkum á alvarlegum höfuð- og heilaáverkum um 69-79% og að varnaráhrif hjálmanna séu svipuð fyrir alla aldurshópa. Að mati RNU ætti því að skylda allt hjólreiðafólk á Íslandi til að nota hjálma.

Segja má að hjólreiðarmaðurinn sé sjálfur hluti því samgöngutæki sem hjólið er, þegar það er á ferð um götur bæjarins. Það hlýtur að vera eðlilegt að ökumaðurinn sé varinn að lágmarki með einn lítinn hjálm á höfðinu og að hjólið sé ávalt vel sýnilegt, m.a. með endurskinsmerkjum og tilhlýðilegum ljósabúnaði í myrkri. Maður skyldi ætla að það sé meiri skammsýni en heimska sem sumir halda fram, að ökumenn bifreiða taki minna tillit til hjólreiðamanna sem klæddir eru þessum lágmarks „hífðarfatnaði“.

Það er ekki bara mál einstaklings sem verður fyrir höfuðhögginu ef reiðhjólamaður dettur óvarinn á hausinn og heilaskaði hlýst af, heldur líka fjölskyldunar og þjóðfélagsins alls. Því þarf að lögleiða hjálmanotkun sem fyrst fyrir alla, á sama hátt og bílbelti voru lögleidd hér á landi árið 1981. Þannig að engum „detti í hug“ að setjast á hjól án þess að láta á sig hjálm. Það hlýtur að vera skylda okkar allra að forðast alvarlegustu hjólaslysin eins og hægt er. Á sama tíma og við viljum stuðla að meiri hjólreiðum og betra umferðaröryggi allra vegfarenda. Meðal annars með átakinu „Hjólum í vinnuna“ sem hefst á morgun og sem er tileinkað íþróttaandanum (100 ára afmæli Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands), útiverunni og meiri hreyfingu sem er öllum svo lífsnauðsynleg á Íslandi í dag.

Þótt Danir standi okkur langt um framar með hjólastígunum sínum út um allt og með meiri tillitsemi við hjóreiðamenn í umferðinni, að þá megum við ekki láta þá hafa vit fyrir okkur í okkar höfuðmáli. Notum því eigið vit og réttan hjálm á kollinn.

 http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/05/31/hjalmar_geta_klarlega_bjargad_lifi_folks/

http://mbl.is/frettir/innlent/2012/06/02/hentist_upp_og_lenti_a_hofdinu/

Nú eru að nálgast tvö ár síðan ég gerði fyrst athugasemdir skriflega um staðarval á byggingu nýja Landspítalans, háskólasjúkrahús allra landsmanna við Hringbraut á blogginu. Til að koma fram með að minnsta kosti mín sjónarmið áður en allt yrði um seinan, en sem mér finnst síðan litlu máli hafa skipt. Ekki heldur athugasemdir annarra, sem jafnvel hafa haft meira til málanna að leggja í efnislegum rökum. Í fjármálaútreikningum og hvað varðar hagkvæmni í rekstri, svo ekki sé talað um aðgengið að stofnuninni fyrir sjúklingana og starfsfólkið, einkum umferðarerfiðleikana til og frá staðnum. Umræða sem hefur verið eins og forboðin og borið við að undirbúningur sé allt of langt kominn til að skynsamlegt sé að endurskoða málin. Allavega fer hver að verða síðastur að hafa einhverja skoðun á málinu áður en framkvæmdirnar sjálfar hefjast. Því miður virðist sem að bjóða eigi verkið út fljótlega með samþykki Alþingis. Í raun frá tillögum erlendra aðila hvað okkur sé fyrir bestu. Hvað sem ýmsir íslenskir heilbrigðisstarfsmenn hafa um málið að segja, sem þekkja ágætlega til málsins og sem hafa þorað að tjá skoðanir sínar í óþökk yfirvalda og stjórnenda. Eins ýmsir arkitektar, skipulagssérfræðingar svo og ýmsir leikmenn. Íbúar og tilvonandi notendur þjónustunnar.

Stjórnmálamennirnir hins vegar, ekki síst nýir og gamlir ráðherrar, hafa komið fram með einstakan talnaleik og beitt fyrir sig hinni þverpólitískri samstöðu. Vitna í draumsýn íslensku þjóðarinnar sem nýr og fullkominn spítali vissulega er, en því miður á röngum stað og tíma. Rök sem sýna nánast sparnað af framkvæmdinni á undraskömmum tíma eða sem samsvarar um tveimur milljörðum króna á ári með hagkvæmari rekstri en nú er. Tölur sem eiga jafnvel að standa undir fjármagnskostnaðinum til að byrja með. Ég og margir aðrir hafa að minnsta kosti ekki trú á þessum talanleik. Frekar að framkvæmdin eigi eftir að vera okkur bæði allt of dýr við ríkjandi aðstæður og óhagkvæm til lengdar, ekki síst samanborðið við aðra hugsanlega valkosti. Af þessu tilefni og vegna áskorana vil ég endurbirta pistil minn, Hugleiðingar um byggingaráformin við Hringbraut, aðeins staðfærðan og breyttan frá því sl. haust. Nú á tímum lokaákvarðana í málinu en líka allt of óupplýstrar umræðu meðal almennings, í henni gömlu góðu Reykjavík;

Heilbrigðisþjónustuna hefur tekið langan tíma að byggja upp á Íslandi, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu með sjálfan Landspítalann í fararbroddi og þangað sem flestra leiðir liggja einhvern tímann á ævinni. Fátt er okkur mikilvægara í mestri neyð lífsins en gott sjúkrahús með góðri bráðaþjónustu, en líka góðri heilsugæslu og dvalarstofnunum fyrir aldraða um allt land auk nauðsynlegrar sérgreinalæknisþjónustu. Um þessi atriði eru allir landsmenn sammála, en bara ekki skipulagi þjónustunnar og forgangsröðun verkefna sem fyrir liggja. Allra síst þegar við höfum nú ekki efni á að reka sjúkratryggingakerfið okkar eins og lög gera ráð fyrir og þar sem vísir er þegar orðinn að tvöföldu sjúkratryggingakerfi á Íslandi. Að þeir efnameiri geti notið þjónustu sem þeir efnaminnstu geta ekki enda gjaldskrá ýmissa sérfræðinga óháð hámarksgreiðslu Sjúkratrygginga í sjúkrakostnaðinum í dag.

Leikskólinn sem ég dvaldist á sem smákrakki hét Grænaborg og var staðsettur á Landspítalalóðinni, rétt hjá hringtorginu við gatnamót Hringbrautar og Snorrabrautar. Þar sem áður hafði staðið bær með sama nafni, löngu áður en Landspítalinn var reistur. Sennilega vegna þess hve svæðið var grænt, fallegt og opið. Leikskólinn minn var hinsvegar smíðaður 1931 og er nú löngu búið að rífa, enda var hann alltaf hálfgerður bárujárnshjallur. Þótt hann reyndi að bera nafn sitt vel og var alltaf málaður af því tilefni grænn. Í sandkassanum þar voru fyrstu skóflustungurnar mínar teknar og ég byggði mér draumahallir eins og önnur börn. Þegar framtíðin var óráðin og löngu áður en maður átti eftir að vitskast, eða svo átti það að heita. Nú þekki ég mikið betur til staðarins þar sem leiksólinn minn stóð áður enda starfað á spítalanum stóran hluta af lífi mínu. Draumaspítala síns tíma sem varð sem betur fer að veruleika. Sama verður hins vegar ekki sagt um „draumahöllina“ sem nú á að byggja, á sama stað og ég byggði forðum.

Nú hefur engu að síður verið nánast ákveðið að byggja nýjan sameinaðan spítala á höfuðborgarsvæðinu sem á að vera hátæknisjúkrahús og háskólasjúkrahús í senn samkvæmt fyrirliggjandi byggingartillögum á þessum stað, Landspítalalóðinni við Hringbraut. Fyrsti áfangi hljóðar upp á rúmlega 40 milljarða króna og byggingarnar eiga að flæða um allt þar í kring. Mér finnst reyndar leiðinlegt að geta vera ekki verið sammál mörgum ágætum kollegum mínum á Landspítla um þessi áform, en í veikri von malda ég nú í móinn. Áður en allt verður um seinan og vona ég að ennþá megi koma í veg fyrir stórkostlegt skipulagsslys sem er í raun hluti af afkróuðum vesturbæ Reykjavíkur, miðbænum svo og Þingholtunum. Klúður sem á eftir að valda miklu óhagræði í aðgengi sjúklinga og starfsmanna að mikilvægasta sjúkrahúsi landsins ef tillögurnar ná fram að ganga.

Sigurður Guðmundsson forseti heilbrigðisvísindasviðs Háskóla Íslands og fyrrverandi Landlæknir og félagi minn skrifaði ágætis grein í Fréttablaðið sl. haust um milvægi tengingar hátæknisjúkrahúsins við háskólasamfélagið og er ég honum þar hjartanlega sammála í mörgu. Sérstakalega er varðar mikilvægi menntunar, vísinda og kennslumöguleika í teymisvinnu í stað einyrkjavinnu. Eiginlega öllu nema því sem mikilvægast er í dag að taka ákvörðun um og er varðar sjálft staðarvalið á sjúkrahúsinu og skipulagi bygginga. Sérstaklega finnst mér vanta í grein Sigurðar að fjallað sé um það sem brýtur mest á heilbrigðsiþjónustunni í dag. Að halda mannauðnum í landinu og styrkja grunnþjónustuna á höfuðborgarsvæðinu. Hvar mætti frekar leggja áherslu á að bæta og laga, sem er líka atvinnuskapandi, í stað þess að byggja endilega bara nýtt úr steynsteypu, stáli og gleri. Skipuleggja þarf nýjan framtíðarspítala á nýjum stað og nýjum grunni á miklu hagkvæmari hátt en fyrirliggjandi áform eru um.

Sagan um nýjan hátæknispítala nær frá því fyrir síðustu aldarmót með sameiningaráformum Sjúkrahúss Reykjavíkur (gamla Borgarspítalans), Landakots og Landspítalans. Áform sem m.a. var til að hagræða á rekstri og sem var mjög skiljanleg þar sem sjúkrahúsin voru þrjú á Reykjavíkursvæðinu og eins að betri tengingu vantaði við Háskóla Íslands. Byggingaráform um stækkun Landspítals nær hins vegar miklu lengra aftur í tímann og lóðir hafa verið teknar frá í það verkefni neðan Hringbrautar. Reyndar var byggt þar hús sem kallað hefur verið Tanngarður og sem átti fyrst og fremst að hýsa tannlæknadeildina, en þar sem læknadeildinni var einnig síðar komið fyrir við illan leik og húsið þá kallað Læknagarður. Hús mistaka sem fyrir löngu er komið með spangir þótt það sé í raun aðeins hálfbyggt og löngu farið að kalla á mikið viðhald.

Það grátlega er þó, að frá sameiningu hefur maður aðallega séð yfirbygginguna í rekstri spítalans stækka, jafnhliða miklum niðurskurði á starfliðinu á gólfinu og auknu vinnuálagi þeirra sem eftir eru. Þjónustu sem er komin að þolmörkum þess ásættanlega. Þrátt fyrir marga samninga við Háskólann og nafni spítalans sem var breytt í Háskólasjúkrahús Landspítali. Jafnvel löngu fyrir hrun og þar sem góðærið kom aldrei. Þar sem brostinn er nú á mikill atgerfisflótti, enda býðst hæfasta starfsfólkinu margfalt betri kjör í öðrum löndum. Starfsfólk sem er á sínum besta starfsaldri og með mestu þekkinguna, jafnvel 6-12 ára sérnám að baki en því miður líka andvirði íbúðar í skuldahala í námslánum og húseignalausir. Þar sem tómt mál er að tala um að eignast hús, þaðan af síður að reisa nýtt.

Mér vitanlega viðhefst starfsemi „sameinaðs“ Landspítala ágætlega í núverandi húsnæði þótt starfsemin sé sannarlega dreift víða um borgina. Aðstaða starfsfólk er líka víða bágborin og oft verða sáttir þröngt að sitja. Sárast vantar hins vegar hjúkrunarrýmin, sérstaklega fyrir eldri borgarana og mikið hefur verið í fréttum. Nýta mætti sjúkrastofnanir í nálægð við höfuðborgarsvæðið mikið betur en gert er í dag. Til dæmis á Vífilstaðaspítlala og St. Jósefsspítla í Hafnarfirði sem var lokað sl. haust. Gömlu byggingarnar eru flestar fallegar byggingar sem eiga sína sögu eins og t.d. líka Heilsuverndarstöðin gamla og sem nú hefur gengið í endurnýjun lífdaga, vegna sálar sinnar og fegurðar. Eins má í dag nýta nýjar og hátæknilegar skurðstofur sem standa tómar, eins og t.d. í St. Jósefsspítala og hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja.

Það hefur verið allt of algengur ósiður hjá okkur Íslendingum, að rífa niður það sem gamalt er, til þess eins að byggja flottari hús. Jafnvel hlaupa frá hálfkláruðum húsum og verkefnum. Venjan ætti jú að vera að eiga fyrir því sem manni langar í. Draumahöllin er auðvitað bara tálsýn í augum fátæklinganna. Það ætti síðasti áratugur að hafa kennt okkur. Gömul hús þurfa einfaldega endurnýjun og í þeim felast mikil menningarverðmæti eins og áður sagði. Í það minnsta er þörfin miklu meiri nú að tryggja mannauðinn og góða menntun í landinu en byggja. Nýr draumaspítali gerir líka lítið gagn ef hann stendur síðan bara tómur og hæft starfsfólk vantar. Jafnvel þegar kreppunni loks lýkur. Húsin eiga alltaf að aðlagast aðstæðum þegar þau eru byggð en ekki öfugt. Sem kallast að sníða sér stekk eftir vexti. Tugmilljarða tvísýn byggingaráform í dag eru því glapræði.

Mín skoðun er að lóðin við gamla Borgarspítalann í Fossvogi sé miklu betur til þess fallin að byggja upp nútímalegan og stóran sameinaðan Landspítala í framtíðinni, þegar við höfum efni á. Sú skoðun fyrst og fremst af praktískum ástæðum en ekki tilfinngarlegum fyrir gömlu góðu Grænuborginni. Landsvæðið í Elliðaárdalnum er opið og staðsett miklu miðlægara í höfuðborginni, og með miklu betri aðkomumöguleikum í framtíðinni, ekki síst fyrir bráðveika á bráðamóttöku, með sjúkrabílum og í sjúkraflugi með þyrlum. Umferðaröngþveiti mun hins vegar skapast í „miðbænum“ á nýjum vinnustað fyrir þúsundir á komandi áratugum á gömlu Landspítalalóðinni. Á sama tíma og Háskólinn á allur eftir að stækka auk mikils vaxtar vonandi annarrar atvinnustarfsemi en heilbrigðisþjónustu, ekki síst ferðatengdri þjónustu. Jafnvel stækkun flugvallarins út í Skerjaförð og þéttari byggðar þar í kring. Þegar í dag eru allar helstu umferðarstofnbrautirnar til og frá miðbænum ofhlaðnar umferð á álagstímum. Flestir vita líka að margar lágar byggingar, jafnvel aðeins upp á 3-4 hæðir nýtast líka illa fyrir bráðasjúkrahús, kosta meira í viðhaldi og valda miklum töfum í ferðum á milli deilda, bæði fyrir sjúklinga og starfsfólkið.

Eitt það vitlausasta í byggingartillögunum sem nú liggja fyrir að mínu mati er samt að þar er gert ráð fyrir þyrlupalli á 3 eða 4 hæð rétt hjá gjörgæslunni og skurðstofunum sem er kjarni svæðisins og viðkvæmastur þannig fyrir stórum skakkaföllum. Það vita allir Reykvíkingar að ímyndin um þyrlupalla á húsþökum í Þingholtunum á ekki við, þar sem allra veðra er von á veturna. Slysahættan er allt of mikil og getur jafnvel stefnt allri starfsemi spítalans og byggðinni þar í kring í stórhættu. Þyrlur þurfa langa aðbraut fyrir lendingu og flugtak sem eru hættulegustu tímabilin í fluginu og því nauðsyn á opnu svæði fyrir nauðlendingar í kringum lendingarstaðinn. Góð aðstaða er hins vegar þegar fyrir þyrlur að athafna sig yfir Fossvoginum og síðan Fossvogsdalnum. Í framtíðinni þarf frekar að gera ráð fyrir fleiri lendingarstöðum enda má gera ráð fyrir mikið auknu sjúkraflugi með þyrlunum.

Fyrir þremur árum voru lagðar lagðir yfir 200 milljónir króna í endurnýjun og breytingar á Slysa- og bráðamóttökunni í Fossvogi og er aðstaðan þar nú til mikillar fyrirmyndar, þrátt fyrir mikið álag á starfsfólk vegna undirmönnunnar. Álag sem að miklu leiti er líka til komið vegna þess hve heilsugæslan hefur verið svelt á höfuðborgarsvæðinu og uppbygging sem hófst fyrir tæpri hálfri öld langt í frá að vera lokið. Þvert á móti, sem nú eru komnir í miklir og stórir brestir í. Í höfuðborginni Reykjavík og nágreni þar sem flestar lækningar fara fram orðið utan dagvinnu, á læknavöktum og bráðamóttökum. Bráðamóttakan á Landspítalanum við Hringbraut þar sem meðal annars er staðsett bráðamóttaka hjartadeildar, Hjartagáttin, er einnig nýleg og fullkomin og þar sem aðeins vantar meiri peninga og starfsfólk til að geta verið starfrækt allan sólarhringinn, öllum hjartveikum til mikils gagns. Eins hafa bráðamóttökur geðdeildar og bráðamóttöka barna á nýja Barnaspítala LSH verið endurnýjaðar nýlega og stækkaðar. Allt starfsemi sem stendur ágætlega að vígi fyrir nánustu framtíð. Starfsemi sem með tíð og tíma gæti síðan flutt í nýjan sameinaðan spítala í Fossvogi ef draumsýn mín rættist, en sem nú er útlit fyrir að verði eins og martröð ellinnar. Eða að minnsta kosti eins og slæmur draumur í dós.

Um helgina fór ég að sjá bandarísku heimildarmyndina Grimmd (Bully) sem fjallar um einelti, með þremur fjölskyldumeðlimum mínum í Háskólabíói. Sem við vissum að ætti örugglega erindi til okkar allra, en sem því miður virðist ekki ná til nógu margra. Enda vorum við aðeins fjögur ein í stórasalnum. Staðreynd sem varð til þess að maður upplifði myndina enn sterkar og eins og í ákveðnu tómarúmi umræðunnar hér á landi. Umræðu sem sannarlega hefur þó skilað miklu á síðust árum í skólunum og á vinnustöðunum. Vandamálum sem eiga sér ekki svo sterkar rætur hjá fórnarlömbunum sjálfum, heldur miklu frekar í samfélaginu. Sem vex sem illgresi og getur auðveldlega kæft sál þess sem fyrir eineltinu verður. Verið orsök stöðugs kvíða, og þunglyndis með tímanum. Jafnvel leitt viðkomandi á óheillabraut ofbeldis síðar, gegn öðrum eða sjálfum sér. Þegar öll sund virðast lokuð og sjálfsvíg er neyðin. Jafnvel í hugum ungra barna. Um þetta fjallaði þessi frábæra mynd, staðreyndir. En ekkert síður um tilfinningarnar sem að baki býr og sálarangistina, líka meðal aðstandenda, jafnvel um ókomin ár sem eiga bara minningar um saklausa barnið sitt sem varð aldrei eldra en kannski 11 ára.

Myndin sýnir á einstakan hátt samstöðuna innan fjölskyldunnar þegar á reynir og vangaveltur. Líka hvað hefi ef til verið hægt að gera áður en allt varð um seinan. Hvað skiptir mestu máli í ólíku lífi okkar hvers og eins og hvað þarf oft lítið til. Jafnvel bara tilviljanir að einhver verður fórnalamb eineltis. Hvað erfitt getur verið að takast á við grimmdina sem virðist búa innra með okkur flestum. Líka saklausari grimmd barna og unglinga og skilningsleysi okkar eldri sem horfum á og ætlumst jafnvel til að sá sem verði fyrir einelti sættist við árásaraðilann með handarbandi eins og sýnt er svo vel í myndinni. Í því litla en daglega, jafnvel tölvusamskiptum eða með símboðum og sem brýtur að lokum einstaklinginn niður. Jafnvel svo að hann telur óvini sína vini sína, því annars á hann enga vini.

Hver er ábyrgð okkar allra í samfélaginu, að drepa ekki niður lífsvilja annarra, oft í hálfgerðu hugsunarleysi eða vegna eigin vanlíðan? Þessu reynir myndin, eða öllu heldur tilfinningarnar og hugsanirnar eftir á, fyrst og fremst að svara. Þökkum líka fyrir það brautryðjendastarf sem þegar hefur verið unnið hér á landi síðastliðin áratug á vegum Regnbogabarna. Starf sem er fyrst og fremst sjálfboðaliðastarf, sprottið upp af illri nauðsyn og sem þarf að styrkja miklu meira. Í heimi þar sem allir eiga að mega vera aðeins öðruvísi og sem bara auðgar mannlífið og gerir það skemmtilegra. Þar sem góðu tilfinningar fá að ráða, tillitsemin og frelsið sem við öll viljum eiga, til að dafna.

http://eyjan.is/2012/05/07/nidurlaegjum-vid-tholendur-einelti-er-ekki-samskiptavandi-heldur-ofbeldi/

http://eyjan.is/2012/05/09/einelti-er-vist-samskiptavandi-einelti-er-ef-til-vill-allra-grofasta-samskiptavandamal-sem-fyrir-finnst/

Umfjöllun einnig í Kastljósþætti 30.04.2012

Nú í sumarbyrjun verður manni hugsað til allra fjallanna sem gaman verður að ganga á næstu mánuðina, til að njóta þess að vera til. Sum fjöll í huganum eru hins vegar allt öðruvísi fjöll og aðeins myndlíkingar, hindranir til að takast á við og helst sigra. Ekki síst eiga slíkar líkingar við í þjóðmálunum þar sem vandamálin eru farin að vaxa okkur yfir höfuð. Vandamálafjöll sem við höfum sjálf skapað, en sem eru orðin svo stór að þau eru að verða illkleif fyrir þjóðfélagið. Þar sem engin jarðgöng verða í boði og jafnvel nýtt háskólasjúkrahús leysir ekki vandann. En það eru til ódýrar lausnir, sem kosta jafnvel ekki neitt nema skilning almennings.

Fáar ógnir eru jafn alvarlegar heilsu manna í hinum vestræna heimi í dag og sykursýkin (diabetes mellitus, DM), og sem hefur tugfaldast í tíðni sl. áratugi. Of hár sykur í blóði sem er miklu hættulegri en hátt kólesteról og sem mikið meira hefur verið fjallað um. Sýki sem tengist ofþyngd og hreyfingarleysi ásamt slæmu mataræði meira en nokkuð annað. Eins fátækt og skorti á félagslegum úrræðum. Fjall í öðrum skilningi sem veldur öðru fremur alvarlegustu sjúkdómunum í þjóðfélaginu í dag, svo sem hjarta- og æðasjúkdómum, nýrnabilun, heilablóðföllum, blindu og alvarlegum sýkingum. Sjúkdómum sem ættu í eðli sínu fyrst og fremst af vera aldursbundnir við fullorðna, en sem börn með sykursýkina geta líka fengið. Þegar líkami barna og ungmenna eldist langt fyrir aldur fram og mikil þörf er að ræða frekar. Sem helmingur þjóðarinnar stefnir að fá, innan fárra áratuga að öllu óbreyttu.

Greind sykursýki er líka aðeins eins og toppurinn á ísjaka af miklu stærra vandamáli. Þar sem margfalt fleiri eru ógreindir eða með forstig sjúkdómsins. Talað er um allt að tuttugufalda tíðni miðað við tölurnar sem við sjáum í dag. Aðallega hjá vaxandi fjölda fólks sem á við ofþyngd að stríða og eru komnir með fyrstu einkenni skerts sykurþols, neyta of mikils sykurs og hreyfa sig ekki nóg. Nokkuð sem við í heilsugæslunni sjáum í dag í vaxandi mæli.

Í Bandaríkjunum stefnir hátt í helmingur íbúanna í að verða allt of þungir (með þyngdarstuðull (BMI) >30) á næsta áratug, þar sem hlutfallið er um fjórðungur í dag og Íslendingar virðast næstir í röðinni. Í landi þar sem þyngd fólks er oft í öfugu hlutfalli við fjárhag þess og yfir 25 prósent 65 ára og eldri þegar komnir með sykursýkina. Ástand sem verður aðeins snúið við með alhliða lífstílsbreytingum og félagslegum úrbætum í tíma. Ekkert síður hér á landi þar sem 60 prósent fullorðinna eru of þungir og um fjórðungur barna.

Í hugum margra hefur sykursýkin hingað til fyrst og fremst verið tengd við þann hóp sem er með versta formið, svokallaða Typu 1 og sem er yfirleitt arfbundin og leggst oftar á börn. Þegar brisið einfaldlega framleiðir ekki nóg insúlín og viðkomandi tærist upp nema hann fái insúlín í lyfjaformi til að hafa hemil á blóðsykrinum. Þar sem meðferðin er síðan ævilöng og stöng. Þessi gerð af sykursýkinni er sem betur fer ekki nema örfá prósent af öllum sem greinast með sykursýki hér á landi. Þar sem svokölluð fullorðinssykursýki eða offitusykursýki skýrir yfir 95% af öllum greindum, svokölluð Typa 2. Sykursýki sem er viðráðanlegri ef vilji er fyrir hendi að takast á við og oft hægt að halda niðri með róttækum lífstílsbreytingum, hollu mataræði og góðri hreyfingu. Líka lyfjum í töfluformi, sem oft eru nauðsynleg til að halda verstu einkennunum og blóðsykrinum niðri.

Segja má líka að sykursýkin sé hin illvíga bakhlið offitunnar. Þar sem kílóin eru orðin of mörg fyrir framleiðslugetu brisins á insúlíni og/eða vefir líkamans eru orðnir ómóttækilegri fyrir áhrifum þess. Nokkuð sem tengist líka svokallaðri efnaskiptavillu („metabolic syndrome„) og áður hefur verið fjallað um hér á blogginu mínu. Þegar há sykurgildi og brenglun á blóðfitum leiðir til svæsinna æðaskemmda í flestum líffærum og þú ert oft meira líkur epli en peru í útliti. Oft fyrst skemmdir í viðkvæmustu líffærunum eins og augum, víða reyndar í taugakerfinu, nýrum og hjarta. Þegar í raun lífsnauðsynlegt er orðið að fækka aukakílóunum og forðast sykurinn eins og rauðan eldinn. Skammta síðan fjölbreytt kolvetni með öllum ráðum. Fátt eykur hins vegar meira á næmni vefja líkamans fyrir góðum áhrifum insúlíns á sykurstjórnunina en hreyfingin. Stæltari og betur þjálfaðir vöðvar og góða kólesterolið (HDL) hækkar um leið. Sem hreinsar æðarnar aðeins að innan.

Mestar áhyggjur ber auðvitað af hafa af hratt vaxandi ofþyngd barna og unglinga hér á landi. Sem færa má rök fyrir að tengist mest mikilli neyslu sykurs, aðlalega sykraðra drykkja, auk meiri neyslu sælgætis og aukabita, yfir daginn og langt fram á kvöld. Eins og ákveðin fíkn, sykurfíkn. Alls drekka Íslendingar um 130 lítra af sykruðum gosdrykkjum á ári hverju og innbyrða að meðaltali sem samsvar um 1 kíló af hreinum sykri á viku, töluvert meira en nokkur önnur Norðurlandaþjóð. Í hverjum 500 ml. af sykruðum gosdrykk er sykurmagn sem samsvarar um 27 sykurmolum eða  54 grömmum af hreinum sykri. Sem er töluvert meira magn og ráðlagt er að hámarki yfir heilan sólarhring (36 grömm fyrir karla, 20 gr. fyrir konur og 12 gr. fyrir börn) samkvæmt ráðleggingum manneldisráða. Ekki er óalgengt að sumir unglingar drekki hins um 2 lítra á dag og sumur mun meiria, sem samsvarar neyslu á yfir 216 grömmum af hreinum sykri. Burt séð frá öðrum óhollum og örvandi efnum eins og coffein, sem gos- og orkudrykkir kunna að innihalda og mikið hefur verið til umræðu að undanförnu.

Ein lítil dós af sykruðum gosdrykk á dag í 20 ár hefur líka sýnt sig auka líkur karla á að fá hjartaáfall um 20%, samkvæmt nýlegri rannsókn og sem var fjallað um hér á blogginu. Áhættan mælist þegar tekið hefur verið tillit til annarra þekktra áhættuþátta svo sem þyngdar, kólesteróls, reykinga og jafnvel greindrar sykursýki. Ein lítil dós af sykruðum gosdrykk (um 36 gr sykurs) er þannig talin getað hækkað blóðsykur það snögglega að það hafi áhrif á meingerð kransæðasjúkdómsins sérstaklega og sem annars myndi þróast hægar. Algengustu hjartaáföllin er bráð kransæðastífla, hjartadrep og hjartabilun sem leitt getur til dauða. Niðurstöðurnar ættu auðvitað að hvetja alla að halda sykurneyslu í lágmarki, sérstaklega hvað sykraða gosdrykki varðar. Jafnvel þótt þeir séu grannir og hreyfi sig reglulega. Munum líka að mikil fíkn í sykur í dag getur leitt til sykursýki á morgun, orsök og afleiðing af sama meiði ásamt offitunni og hreyfingarleysinu.

Há tíðni sykursýki í offitufaraldrinum sem nú gengur yfir hinn vestræna heim og allt stefnir í að versni tugfalt að öllu óbreyttu, mun kollvarpa hugmyndum manna um auknar meðallífslíkur. Þess í stað draga líkurnar verulega niður. Fjöldi sjúklinga með alvarlegar afleiðingar sykursýkinnar mun verða heilbrigðiskerfinu ofviða og draga úr gæðum þess. Ekki síst til að sinna mörgum viðfangsefnum sem við teljum svo sjálfsögð í dag. Þegar kostnaðurinn verður einfaldlega kominn langt upp fyrir þau mörk sem við ráðum við. Það er nú okkar og heilbrigðisyfirvalda að snúa við blaðinu. Meðal annars með vel upplýstri umræðu, fræðslu og aðgerðum. Þarna eru gríðarlega mikil sóknartækifæri til að bæta heilsu landans og spara miklar fjárhæðir í heilbrigðiskostnaði þegar fram líða stundir.

Í gær, á sumardaginn fyrsta, gekk ég á lítið fjall eins og svo oft áður, réttara sagt aðeins fell en samt fjallið mitt, Úlfarsfell. Í smá norðannepju en björtu og fallegu veðri. Gangan var örlítið erfiðari en oft áður, enda margar vikur síðan ég gekk síðast á fjallið. Það sem var þó sérstaklega gleðilegt við gönguna var allur sá fjöldi göngufólks sem ég mætti á leiðinni og sem var í sömu erindagjörðum og ég. Á fjórða tuginn á öllum aldri, hver á sinni leið og á sínum hraða. Á fjalli inni í sjálfri höfuðborginni, en sem venjan er þó að hitta í mestalagi aðeins einn eða tvo. Vonandi fyrirboði nýrra tíma í fjallgöngum framtíðarinnar.

http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=7403942n

http://ruv.is/frett/24000-bretar-deyja-ur-sykursyki

Diabetes Epidemic on ‘Relentlessly Upward Trajectory’

http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7151813.stm

http://www.cdc.gov/diabetes/pubs/estimates11.htm#2

http://www.ruv.is/frett/offita-samfelagslegt-vandamal

http://visir.is/olettar-konur-allt-ad-180-kilo-/article/2011111029587

Ein feitasta þjóð í heimi, Stöð 2 29.10.2011

Fáir dagar eru jafn lengi að líða og föstudagurinn langi. Þó sérstaklega þegar maður var mikið yngri, fyrir tæpri hálfri öld og allt skemmtanahald var bannað á þessum degi. En maður komst ekki hjá að hlusta á angurværa tónlistina og messurnar í Ríkisútvarpinu. Jafnvel sjónvarpsdagskráin, þegar hún loks byrjaði, var döpur og langdregin. Dagur sem minnti rækilega á að lífið væri ekki án synda, og það tæki enda. Ef til vill hefði verið betra að fleiri hefðu lagt við hlustir á upplestri Passíusálma Hallgríms Péturssonar, þá og síðar. Um syndaaflausnarinnar og áminningu um hófsemi og jafnvel meinlæti sem Íslendingar hafa orðið að tileinka sér gegnum aldirnar. Þegar jafnvel fátæktin og sjúkdómar gátu auðgað andann, en stytt lífið. Sem líður allt of fljótt flesta aðra daga en föstudaginn langa. En líka áminning að geta byrjað upp á nýtt. En það fór sem fór, á gamla Íslandi. Og enn í dag skemmum við jafnvel heilsuna og flóruna okkar sjálfra með allskonar óþarfa íhlutunum. Til að stytta stundirnar sem okkur finnst oft, allt of langar.

Síðustu þrjú ár hefur þessi dagur átt enn ákveðnari skýrskotun í mínum huga. Til afar dapurlegs tíma í Íslandssögunni sem ég, ásamt flestum Íslendingum átti þátt í að skapa. Þegar sjálfur forsætisráðherrann sá ástæðu til að biðja Guð að blessa Ísland á myrkum en miðjum vinnudegi, í beinni útsendingu í Ríkisútvarpinu haustið 2008. Þegar brjóststrengir höfðu slitnað innra með þjóðinni og sem hefur lifað í sorg og eftirsjá síðan eftir gömlu „góðu“ dögunum. Dagur sem á vissan hátt boðaði endalok á vegferð nýfrjálshyggjunnar undanfarna áratugi, en um leið allt aðra og nýja vegferð. Þessi dagur var í vissum skilningi eins og föstudagurinn langi í sinni lengstu mynd.

Sorgin síðar birtist síðan í svo mörgu öðru en bara upplausn heimila og félagslegu óöryggi, og flestum þykir nóg um. Líka ábyrgðarleysi gagnvart okkar eigin líkamlegu heilsu um árabil og sem enn brýtur á. Þar sem fyrir liggur engin rannsóknarskýrsla Alþingis. Skaða í mannheimum af okkar eigin völdum og í engum takt við bágan efnahag nú, eins og fréttir frá vinum okkar Grikkjum sem líka máttu muna sinn fífil fegurri í sögunni segja til um. Meðal annars þúsunda íslenskra kvenna, sem telja sjálfsagt að fá sílikon í brjóstin fyrir stórar upphæðir, sem síðan lekur með tímanum um líkama þeirra. Sem jafnvel hefur skapað mörg nýyrði í íslenskri tungu. Svo sem „snjókomu í holhönd“ og „sílikoneitlar“ og ég lærði aldrei neitt um í læknisfræðinni. En sem flestir geta rétt ímyndað sér hvað þýðir í raun. Á sama tíma og við erum líka á góðri leið með að eyðileggja sýklalflóruna okkar með ofnotkun lyfja og vitlausum áherslum í uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar sem mér hefur svo oft áður verið tíðrætt um, en þar hljómgrunnin hefur oft vantað.

Í Prag er fræg klukka, Prague astronomical clock, sem smíðuð var í upphafi 15 aldar og sem gengur enn. Stórmerkilegt tækniundur á sínum tíma og er í raun enn. Auk þess að sýna sól- og tunglstöður, ár, mánuði og daga, var hún hönnuð til að minna alþýðuna á örlög sín og mismunandi lífsskeið. Lífsklukkuna í stærra samhengi. Þegar drepsóttir voru algengar og enginn vissi hver yrði næsta fórnarlambið. Kirkjan hafði vit á að minna menn reglulega á þessar staðareyndir lífsins, ekki síst yngra fólkið. Að hvenær sem er gætu menn og konur orðið að standa skil á gerðum sínum, frammi fyrir hinum æðsta dómstól. Klukkan fræga minnti á þessa staðreynd m.a. með ímynd dauðans í líkneski beinagrindar sem gekk fram á klukkustundar fresti og sem sést í á myndinni hér að ofan. Sem sló í klukkuna á heila tímanum og allir nærstaddir hugsuðu sitt. Enda klukkan alltaf rétt.

Ég hef stundum velt fyrir mér hvort svipuð klukka væri ekki hentug fyrir okkur Íslendinga. Til dæmis í stað gömlu klukkunnar á dómkirkjuturninum við Austurvöll sem greinilega hefur ekki verið nógu sýnileg hingað til. Kannski á sjálft Alþingishúsið hinum megin við götuna svo fleiri sjái vel á hana, og til að þeir sem þar vinna, taki mark á henni, enda verði hún alltaf rétt stillt. Til að við einfaldlega göngum meira í takt við okkar eigin lífsklukku, allt þar til hún stoppar. Dagurinn í dag er líka áminning um að á morgun kemur nýr og vonandi góður dagur, bjartur og fagur. Gleðilega páska

Nú er ég fyrir löngu orðinn leiður á löngum vetri. Sennileg aldrei fyrr fundist einn vetur jafn lengi að líða. Kaldur, hvítur og blautur. Jafnvel jólaljósin ekki ekta í ár. Sem sumargrænu hagarnir eru, og eins fuglarnir sem kvaka sem mest á vorin og maður bíður eftir að fá að heyra í. Jafnvel í mávinum þeim arna. Þegar náttúran lætur í sér heyra öðruvísi í en með vindgnauð. Eins endalaust nöldur í þjóðmálaumræðunni og sem við erum líka fyrir löngu búin að fá meira en nóg af. Jafnvel þurfum við hvíld frá fjölmiðlaafþreyingunni sem gera á okkur stundirnar skemmtilegri. Þegar nauðsynlegt þykir að drepa sjálfan tímann.

Að heyra síðan í ókunnugu barn gráta í háloftunum í flugvél á leið til útlanda, fékk mig til hugsa öðruvísi. Þegar börn gráta líður þeim yfirleitt illa. Sennilega eyrnaverkur í þetta skiptið, vegna hellu. Tugþúsundir barna fá hins vegar eyrnabólgu ár hvert og gráta sáran og sem allt of oft hafa verið meðhöndluð með sýklalyfjum að óþörfu, á skyndivöktum í stað verkjalyfja og náins eftirlits á daginn í heilsugæslunni og alþjóðlegar leiðbeiningar gera ráð fyrir. Og sem valdið hefur meira sýklalyfjaónæmi en hugsast getur og búið er að benda á í mörg ár. Þar sem uppbygging heilsugæslunnar hefur samt verið látin sitja á hakanum fyrir önnur mál. Þegar loks líka næstbesta bóluefnið var látið nægja fyrir allra yngstu börnin til að verjast eyrnabólgunum í stað þess besta fyrir öll ung börn. Og sem í dag virðist ekki duga nema fyrir um helming stofna sem um ræðir, í þess besta og sem náð hefði til flestra.

Eða grátur vegna tannpínu sem algengar eru á Íslandi og þar sem aðeins um 40% barna fara til tannlæknis. Jafnvel þá vegna skemmda í öllum tönnum og sem eru uppeyddar og við sáum sorglegar myndir af í fréttum RÚV í kvöld. Þar sem heilbrigðisráðherrar í tvo ártugi töluðu alltaf um úrbætur sem engar urðu. Sem kallast líka að drepa tímann.

Hugsanir mínar tengdust líka framtíðinni og hvernig ég skil hlutverk mitt í dag, sem foreldri og afi. Sem manneskja yfirhöfuð og sem heimilislæknir. Í heimi þar sem alltaf er verið að takast á við sætt og súrt, mismikið eftir dögum og aldursskeiðum. Jafnvel nú við hjúkrunarfræðingana góðu sem eru að missa sig í óraunhæfum væntingum. Í hörku starfbaráttu þeirra yfir lyfjaávísanarétti á hormónalyf á móts við okkur læknana og þar sem ekkert er gefið eftir. Jafnvel þótt á þekkinguna vanti og slakað verði á öryggiskröfum hvað heilsu unga fólksins varðar. Með hjúkrunarforystuna og sjálfan velferðarráðherra í broddi fylkingar.

Daglega ræði ég við fólk sem er töluvert eldra en ég er sjálfur. Þar sem lífshlaupið, sem leið allt of hratt, kemur oft til umræðu. Þegar sjálfur tíminn sem maður taldi öllu máli skipta, víkur fyrir endurminningunum, enda hefur svo margt farið öðru vísi en ætlað var og þegar tíminn virtist óendanlegur. Eins og óskrifað blað, en síðar sem hugsanir og orð sem gætu þess vegna fyllt út hið áður óskrifaða blað með allt annarri sögu en maður upphaflega ætlaði, en reynslunni ríkari.

Þó aldrei eins og ég ætlaði með læknisfræðina sem ég lærði og sem nú sumir telja að hægt sé að snúa á hvolf að vild. Þegar maður veit í raun hvorki upphaf eða endir á sögu, hvað snýr upp og hvað snýr niður. Þar sem ekki er leitað samstarfs eða samráðs og ákvarðanir teknar eins og úr lausu loft. Þar sem fátt af viti hefur gerst í tvo áratugi, allra síst er varðar tvö helstu heilsumein barna í dag, tannskemmdir og eyrnabólgur. Þar sem sýklalyfjaónæmið heldur áfram að aukast og aldrei fleiri börn greinast með skemmdar tennur. Saga sem þó á eftir að skrifa áfram sem betur fer, og er ennþá óskrifað blað.

Myndlíkingar geta verið góðar í umræðu sem er á villigötum, til að almenningur og stjórnvöld skilji málin betur. Í gær flaug ég heim frá útlöndum. Mér var hugsað til samferðamannanna á leiðinni, eins og oft áður í slíkum ferðum og þegar tíminn er allt í einu nógur. Vélin var full af fólki sem segja má að hafi verið einskonar þverskurður af þjóðfélaginu í þessari sögu. Fólk á öllum aldri. Þjónustan um borð var ágæt og allt gekk nokkuð vel fyrir sig. Flugstjórinn kom líka með sínar tilkynningar í hátalarakerfið eins og vera ber og varaði við ókyrrð í lofti tvisvar á leiðinni og bað farþegana að spenna beltin. Lendingin var síðan óaðfinnanleg. Allir komust öryggir í höfn. Þökk sé góðri flugvél en ekki síður góðum flugmönnum. Nokkuð sem ég gekk reyndar að þegar ég pantaði flugfarið upphaflega. Sennilega hefði annað verið upp á teningnum ef ég hefði vitað að flugþjónarnir yrðu látnir fljúga í þessari ferð og fyrst og fremst ætti að treysta á sjálfstýringuna. Jafnvel þótt sumir flugþjónanna væru komnir með sólópróf í flugi. Flugstjórar á stórum flugvélunum eru einfaldlega menntaðir og þjálfaðir til þessara verka og flugþjónar til annarra, þótt allir vinni síðan að sama markmiði. Að gera flugferðina örugga og um leið ánægjulega.

Meira þá um staðreyndirnar í heilbrigðiskerfinu og sem myndlíkingin í sögunni er dregin af. Um lyfjamál landans sem mörgum finnst nóg um þessa daganna en vefst fyrir öðrum og sem mikið hefur verið í fréttum. T.d. um mikla notkun sýklalyfja og svefnlyfja sem hefur í för með sér alvarlegan samfélagslegan vanda og oft hefur verið varað við. Sýklalyfjaónæmi og aukningu á slysatíðni í umferðinni. Þróun sem hefur átt sér stað í mörgum löndum og veruleg ógn stendur af. Þegar ekki tekst að meðhöndla jafnvel einfaldar sýkingar á öruggan hátt og þar sem svefn og verkjalyf eru algengari orsök slysa í umferðinni en sjálft áfengið. 

Nú stendur til með nýju frumvarpi velferðarráðherra að stefna markvist á að auka aðgengi og ávísanir á hormónagetnaðarvarnarpillur til ungra kvenna til að draga úr ótímanbærum þungunum. Jafnvel í grunnskólum landsins og heimila jafnvel skólahjúkrunarfræðingum að ávísa á lyf sem geta haft ýmsar frábendingar og jafvel hættulegar aukaverkanir í för með sér og sem hjúkrunarfræðingar og ljósmæður hafa ekki grunnþekkingu í, í námi sínu. Einfaldlega þar sem þessar starfstéttir eru ekki menntaðar sem læknar í læknisfræði. Í sjúkdómafræði og lyfjafræði meðal annars til margra ára. Frumvarp sem var unnið að  á síðustu metrunum án aðkomu lækna til að fá lyfjaávísanaréttinn í gegn. Hvað er að þessari þjóð? Er stefna heilbrigðisyfirvalda virkilega að slaka á öryggri notkun lyfja og þynna heimilislæknaþjónustuna enn frekar á höfuðborgarsvæðinu? Eða útvatna hana jafnvel alveg? Væri ekki nær að nýta hjúkrunarfræðingana betur til ráðgjafar um getnaðarvarnir almennt og kynheilsu eins og frumvarpið fjallaði um í grunninn. Í meðförum undirbúningsnefndarinnar þar til á síðustu metrunum. Eins og með aðra ráðgjöf sem brýtur nú enn og aftur á og er til umfjöllunar. Þ.e.um svefnvanda okkar Íslendinga og sem felst allra síst í að skrifa upp á meira af svefnlyfjum. Að læknarnir ákveði meðferðina í byrjun og lög gera ráð fyrir til ákveðins tíma, en hjúkrunarfræðingarnir hjálpi til með ráðgjöf og stuðning í kjölfarið eða jafnvel áður. 

Fjölga þarf  í starfstétt heimilislækna á höfuðborgarsvæðinu þar sem mikil undirmönnun á sér stað, ólíkt ágætri mönnun í hjúkruninni. Sérstaklega til að læknar geti unnið betur eftir alþjóðlegum stöðlum í heilsugæslunni og við erum í raun skuldbundin til að gera sem nútímanleg vestræn þjóð. Að skyndiúrlausnirnar og ómarkvissar lyfjaávísanir takmarkist sem mest, en sem því miður hafa fengið að þróast allt of lengi af illri nauðsyn og fyrirhyggjuleysi stjórnvalda hér á landi sem oft hefur verið bent á. En hvernig vilja stjórnmálamennirnir og þá stjórnvöld sjá heilsugæsluna þróast með tímanum? Með eða án læknanna? Væntanlega þó að færri óvelkomin börn fæðist í heiminn og að við komust sem flest í örugga höfn að lokum. Með samvinnu, samráði og skynsemina að leiðarljósi.

Síðastliðna mánuði hefur umræðan fyrir utan stjórnmálakreppur og landsdóm vegna hrunsins þar sem allir virðast jafn saklausir, snúist m.a. um ógnvænlegar staðreyndir um heilsuleysi þúsunda kvenna sem eru með misleka brjóstapúða. Sem þjóðfélagið hefur í raun ekki getu eða burði til að meðtaka ofan á allar aðrar hörmungar og þess sem misfarist hefur í okkar þjóðfélagi sl. áratugi. Hundruð kvenna með varanlegt heilsutjón og jafnvel örkumlun vegna brjóstaíhlutana á vitlausum forsendum. Þar sem gengisáhættan var talin í örfáum prósentum á líftíma púðanna og sem áttu jafnvel að endast út lífið, en sem byrjuðu að leka í tugprósenta tilfella á innan við áratug. Sem síðan eitra út frá sér í umhverfið með bólgum og stífla kirtla og sogæðakerfið. Með allskonar óljósum einkennum og verkjum, enda virðist bæði skel og innihald tærast upp að stórum hluta og safnast upp annars staðar. Eitt er víst, eins og komið hefur í ljós í svo mörgu öðru, að vandinn gufar ekki bara upp og hverfur.

„Guð“ einn ætti sennilega að vita best hver vandinn er mestur í þjóðfélaginu og hvar allt sílikonið liggur, en við sjálf lokum augunum eða bítum á jaxlinn. Hin saklausa, unga og hrausta víkingaþjóð. Sama, hvað á gengur og þannig hefur það alltaf verið. Sjálflæg þjóð en svo fyllilega sjálfstæð. Þar sem að því er virðist æviráðinn forseti dásamar þjóð sína við öll tækifæri. Hvað við séum frábær og góð. Líka heilbrigðiskerfið á sama tíma og heimilislækningarnar eru látnar þynnast út á höfuðborgarsvæðinu. Ekki þó um daglegar áhættur eins og með vinsælu brjóstapúðaígræðslurnar og sem aldrei væru teknar ef um aðrar læknismeðferðir væri að ræða og þaðan af síður ef litið er til öryggis lyfjameðferða almennt talað. Til dæmis eins og við höfum verið að ræða, þar til nýlega, tengt p-pillunotkun ungra en ekki alltaf svo saklausra íslenskra stúlkna og sem horfa stutt fram á veginn. Með hinu tilbúna dagatali þar sem við seinkum eða flýtum nútímanum að vild og tryggjum þeim sem mest öryggi, ef vel er staðið að málum. Líka hjá tugþúsundum ungra kvenna á ári hverju, og þannig hefur það lengi verið.

En vitleysan hefur aldrei verið meiri, vegna óupplýstar umræðu á landinu góða. Ekki síst eins og sést í brjóstapúðamálinu öllu og sem með sama áframhaldi stefnir í að snerta líka tugþúsundir kvenna og óbeint börn þeirra og okkar allra auðvitað í framtíðinni. Nú einnig á allt annan hátt tengt ungri kynímynd, með ómarkvissari en auknu aðgengi að getnaðarvarnarhormónum og þá ólíkum og nýjum aukaverkunum ef nýtt frumvarp velferðarráðherra verður að veruleika. Þar sem ganga á fram hjá bestu þekkingunni á lyfjaávísununum, hvað tilheyrir best hverjum líkama og sem tilheyrir fyrst og fremst læknisfræðinni. Með hugsanlega þá minni notkun á smokknum og hugsanlega aukningu á allskonar kynsjúkdómum. Eitthvað sem heilbrigðiskerfið allt situr uppi með að lokum og við öll borgum fyrir. Fyrir rest eins og alltaf þegar kemur að skuldadögunum og við höfum séð svo oft áður að undanförn. Jafnvel í þróun sýklalyfjaónæmis sem ég hef mest rannsakað með félögum mínum. Mest þar sem heilsugæslan er mest svelt og útþynnt, síðan í öllu þjóðfélaginu.

Akkúrat í dag snýst málið hins vegar mest um ungu íslensku stúlkurnar sem margar vilja „hugsanlega“ byrja að stunda fyrr kynlíf en við sem eldri erum teljum æskilegt. Jafnvel án vitundar foreldranna og sem geta jafnvel óskað eftir getnaðarvarnahormónum hjá skólahjúkrunarfræðingunum í grunnskólunum eins og fram hefur komið í fréttum að undanförnu. Lyfjameðferð sem getur haft mikil áhrif á allt þeirra líf og afar mikilvægt er að standa eins vel að málum og kostur er í byrjun. Jafnvel lífshættulegar aukaverkanir og sem ég læt alltaf vita um þótt sjaldgæfar séu. Nú líka um óskir ungra kvenna að fá brjóstapúða, ekki síst eftir fyrsta barn og svo rækilega er búið að kynna fyrir þeim í fjölmiðlunum sl. misseri. Sem við öll höfum samþykkt með þögninni. Hvað er eiginlega að þjóðfélagi sem þarf mest á þessum umræðum að halda? Af illri nauðsyn, vanþekkingu og ef til vill sakleysis þjóðarinnar.

Sjaldan hefur maður orðið meira undrandi í umræðunni um heilbrigðismál og viðhorfunum sem nú koma fram í frumvarpi velferðarráðherra um hverjir eigi að geta ávísað getnaðarvarnahormónum til ungra kvenna. Ekki síst þar sem frumvarpið slakar á kröfum um þekkingu á lyfjunum sem um ræðir og mati með tilliti til aukaverkana. Eins að breyttu hlutverki heilsugæslunnar, ekki síst störfum og vinnuumhverfi heimilislækna. Hins vegar nýju hlutverki hjúkrunarfræðingar og ljósmæðra, sem að undangengnu sérstöku námsskeiði eiga að gefa þeim löglegan rétt á að ávísa getnaðarvarnarhormónum til ungra stúlkna sem byrjaðar eru að stunda kynlíf, m.a. skólahjúkrunarfræðingum í grunnskólunum. Frá allt að 11 ára aldri eins og fram hefur komið í viðtölum og sem í mínum huga telst barnsaldur. Jafnvel án vitundar foreldra og væntanlega fylgja margar vinkonur á eftir. Viðtal var við skólahjúkrunarfræðing í Ríkisútvarpinu og Sjónvarpinu og við landlæknir af þessu tilefni í lok síðustu viku.

Í viðtali við Smuguna í fyrir helgi lét svo Guðbjartur Hannesson, velferðarráðherra  hafa eftir sér eftirfarandi innlegg til málsins; „Og ég leyfi mér bara að fullyrða að margir í þessum stéttum eru ekkert síður undirbúnir til að fjalla um þetta mál heldur en sumir af þessum læknum sem eru þarna að koma inn, með fullri virðingu fyrir þeim. Þetta er líka spurning um að heilsugæslan verði teymisvinna þannig að menn vinni saman. Og í dag er þetta þannig að endurútgáfa á sumum lyfjaávísunum er ekki bara beint frá læknum. Þetta er líka kjarabarátta að sumu leyti. Við skulum bara taka þetta eins og þetta er. Þetta er bara mjög góð umræða til að meta hvernig við getum aukið aðgengi almennings að þjónustunni á þeim stað þar sem hún er best veitt. “

Þar sem þetta er „góð umræða“ vil ég halda áfram með hana frá því sem frá var horfið fyrir viku síðan. Rétt er að byrja að benda aftur á að læknar eru í 12-14 ára námi til að tileinka sér fyrst og fremst sjúkdómafræði og lyfjafræði. Hormónalyf geta haft alvarlegar aukaverkanir ef ekki er gáð að heilsufarinu almennt og annarri lyfjanotkun á sama tíma. Val á réttu hormónalyfjunum og fræðsla að umgangast p-pilluna eins og hvert annað lyf er því afar mikilvægur boðskapur til ungra stúlkna. Ekki síst þegar þessum lyfjum er ávísað í fyrsta sinn og að þær skilji vel hvað að baki býr. Þessi ákveðna ávísun er líka mikilvæg í tengslamyndun við ungar stúlkur, þar sem ræða má marga aðra góða hluti í leiðinni í viðtalinu við lækninn sinn,  sem e.t.v. smá veganesti út í hið flókna líf. Meðal annars fræðsla um alla kynsjúkdómana sem leynast bak við hornið . Mikilvægi þess að nota smokkinn við öll skyndikynni og Alþjóðlega heilbrigðisstofnunin (WHO) leggur hvað mesta áherslu á. Helst að hafa smokkinn ókeypis. Sem sagt meiri fræðslu þar sem margir koma að málum, alls ekki síst skólahjúkrunarfræðingarnir. Eins læknanemar og sem hafa reyndar þegar gert í samtökum sínum, Ástráði, með góðum árangri í mörg ár.

Varðandi hugmyndir velferðarráðherra um frekari útþynningnu á starfi heimilislæknisins sem fellst í frumvarpinu nú og fram kemur í orðum hans hér að ofan þar sem hann segir að heimilislæknar séu nú í einhverskonar kjarabaráttu, verður að nefna nokkrar staðreyndir því til andmælis. Uppbygging heilsugæslunnar á sjálfu höfuðborgarsvæðinu hefur verið látin sitja á hakanum sl. ártatugi og sem mikið hefur verið rætt um og skrifað. Verulega þyrfti því að styrkja hana og ekki síst fjölga heimilislæknum til að hún geti staðið undir alþjóðlegum skuldbyndingum um klínísk vinnubrögð og til að hún geti farið eftir viðurkenndum alþjóðlegum gæðastöðlum varðandi úrlausnir, eins og lyfjaávísanir í hinum ýmsu lyfjaflokkum. Samráðsleysi stjórnvalda og viðhorf til starfs heimilislæknisins í dag verður hins vegar því miður ekki til að auka áhuga ungra lækna að sérnámi í heimilislækningum. Þetta kalla ég frekar tilvistarkreppu en kjarabaráttu.

Til að upplýsa velferðarráðherra nánar og ef til vill gleðja hann aðeins í leiðinni, að þá má fullyrða að furðu gott starf sé samt unnið miðað við afar erfiðar aðstæður í heilsugæslunni í dag. Þrátt fyrir allt og að álagið sé allt of mikið og vissulega megi margt bæta, m.a. með meiru samráði. Um þetta eru flestir sammála. Félag íslenskra heimilislækna (FÍH) hefur fyrir löngu mótað stefnu í fjölskylduheilbrigði (1994) auk þessa að hafa gefið út staðal um uppbyggingu sérfræðináms í heimilislækningum sem tekur a.m.k. 4 ár og starfsaðstöðu á heilsugæslustöðvum. Þar sem teymisvinna er lykilatriðið og sem ráðherrann minntist á. Að hluta vegna skorts á uppbyggingunni á höfuðborgarsvæðinu og allt of lítilli fjölgun heimilislækna, hefur hins vegar orðið að leysa mörg vandamál sem ættu að tilheyra heilsugæslunni á bráðamóttökum og grípa oftar til bráðaúrlausna en æskilegt getur talist, svo sem lyfjaávísana hverskonar. Sem undirritaður skal vera fyrstur til að viðurkenna. Afleiðingar af mikil notkun sýklalyfja meðal barna hér á landi hefur t.d. verið eitt skýrasta dæmið sem af þessu hefur leitt og bent hefur verið ítrekað á sl. tvo áratugi. Án mikilla eða góðra undirtekta stjórnvalda eða með ósk um samvinnu til að laga. Til dæmis í baráttunni við sýklalyfjaónæmið og skynsamlega notkun sýklalyfja sem ég þekki hvað best til.

Frekari útþynnig er nú að færa lyfjaávísanir á torgin og yfir til skólaheilsugæslunnar og skólahjúkrunarfræðinga sem þegar hafa nóg á sinni könnu, eftir því sem ég best get séð, enda unnið sem skólalæknir í grunnskóla í meira en 20 ár. Aðilar sem hafa engan veginn sambærilega þekkingu á lyfjum og sjúkdómum og læknar, eðli málsins samkvæmt. Þeir sem það vilja geta hins vegar farið í læknisfræði. Og gleymum ekki að hér eiga börn og unglingar stærstan hlut að máli. Ekki læknarnir sem slíkir eða hjúkrunarfræðingarnir.

Varðandi lyfjamálin og ávísanavenjur lækna almennt og hvað betur má fara, hefur ítrekað verið bent á ýmislegt, m.a. með bréfum til fyrrverandi tveggja heilbrigðisráðherra. Bréfunum sem ekki var svarað. Aðilar sem ekki hafa viljað ræða málin við heilsugæsluna, þótt jafnvel heilsuhrun blasir við. Eins og nú vegna aukinnar hættu á alvarlegra sýklalyfjaónæmi helstu sýkingarvaldanna hér á landi næstu misseri. Og sem tengist líka baráttunni gegn kynsjúkdómunum.

Þrátt fyrir áratuga gæðaþróun heilsugæslunnar sjálfrar, hvernig best er að standa að lyfjanotkun almennt og þar sem mikil reynsla hefur skapast. Hins vegar eru skipaðar nefndir á bak við tjöldin án aðkomu heimilislækna, eins og er varðaði undirbúning fyrir þetta ákveðna frumvarp velferðarráðherra nú. Þrátt fyrir upphaflegan góðan ásetning um að reyna að bæta kynheilbrigði ungs fólks, en sem síðar á einhverjum tímapunkti snerist um sérhagsmuni ákveðinna heilbrigðisstétta. Sem lýtur að sérstökum ávísanarétti hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra á hormónalyf m.a. fyrir ungar stúlkur og engar sérstakar forsendur eru fyrir hendi hér á landi. Sérstaklega ef litið er til fjölda ótímabærra þungana ungra stúlkna á Íslandi, samanborðið við nágranalöndin. Frumvarp sem tekur heldur ekki á því mikilvægasta sem er ódýrt aðgengi að getnaðarvörnum og öruggari smitvörnum gegn kynsjúkdómum, m.a. með auðveldu aðgengi að smokknum. Því vil ég kalla tillögur velferðarráðherra nú til alþingis frekar frumhlaup en skynsamlegt frumvarp til nýrra laga, og sem bæta á heilbrigði ungra stúlkna í dag.

http://ruv.is/frett/hjukrunarfraedingar-avisi-pillunni

http://ruv.is/sarpurinn/kastljos/16032012/eiga-hjukrunarfr-ad-avisa-getnadarvarnarpillunni

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2012/03/11/laeknisfraedin-a-althingi/

 http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/02/11/graena-ljosid-2/

Einn sykraður gosdrykkur á dag eykur hættu á að fá hjartaáfall (coronary heart disese, CHD) um 20% samkvæmt nýrri rannsókn sem birtist í nýjasta hefti Circulation, tímariti bandarísku hjartasamtakanna, AHA og nær til yfir 40.000 karla sem fylgt hefur verið eftir í yfir 20 ár. Áhættan mælist þegar tekið hefur verið tillit til annarra þekktra áættuþátta svo sem þyngdar, kólesteróls, reykinga og sykursýki. Fjallað er um rannsóknina (Health Professionals Follow-up study) á MedScape sem er mjög áhugverð enda um mjög stóra og vandaða faraldsfræðilega rannsókn að ræða. Áhrifin eru mun meiri en kemur fram í annarri rannsókn meðal kvenna (Nurses’ Health Study). Ein lítil dós af sykruðum gosdrykk er þannig talin getað hækkað blóðsykur það snögglega að það hafi áhrif á meingerð kransæðasjúkdómsins sérstaklega og sem annars myndi þróast hægar. Algengustu hjartaáföllin er bráð kransæðastífla, hjartadrep og hjartabilun sem leitt getur til dauða.

Niðurstöðurnar ættu að hvetja alla karla að halda sykurneyslu sinni í lágmarki, sérstaklega hvað sykraða gosdrykki varðar og sem innihalda mikið magn af hvítum sykri. Jafnvel þótt þeir séu grannir og hreyfi sig reglulega. Rannsóknin sýnir hvað það er mikilvægt að vera ávalt vel vakandi fyrir helstu áhættuþáttum hjarta- og æðasjúkdóma. Ekki bara hvað varðar hreyfingarleysi, reykingar, offitu og of háu kólesteróli, heldur einnig sykurneyslunni beint og sem við eigum norðurlandamet í. Sem tengist ekki síst óhóflegri gosdrykkjaþambi landans. Ekki var sýnt fram á þessi tengsl áhættu við neyslu á Diet gosdrykkjum, en sem aðrar rannsóknir sýna að tengjast engu að síður öðrum áhættuþáttum hjarta- og æðasjúkdóma vegna áhrifa til þyngdaraukningar og ákveðinna efnaskiptatruflana.

Látum því bara vatnið okkar góða nægja, sem við eigum nóg af, sem er ókeypis og er hvergi betra í heiminum.