Mikið hefur verið rætt um það hvað við getum gert til að bæta heilsu okkar og líðan, ekki síst á krepputímum þegar tengsl líkama og sálar eru aldrei nátengdari. Ekki síst þar sem í nútíma þjóðfélagi má tengja flesta sjúkdóma við stress. Skortur á tíma og mikið álag má segja að sé faraldur 21. aldar enda hraði grundvöllur flestra tækninýjunga. Tölvuvæðing og að allt eigi að vera auðfengið, fljótt og skjótt. Talað hefur verið jafnvel um tölvukynslóðina m.a. í háskólasamfélaginu á Íslandi um þá sem fæddust á níunda áratugnum og eru nánast stöðugt nettengdir við lófatölvurnar sínar.

Afköst okkar í vinnunni eiga líka að vera meiri með vaxandi arðsemiskröfu. Ekki síst í vaxandi kreppu eins og hjá okkur þar sem launin hafa lækkað um helming á aðeins 2 árum hjá þeim sem eru þó eru svo heppnir að hafa vinnu. Þeir hinu sömu verða nú að leggja harðar að sér og vinna lengur sé þess nokkur kostur vegna mikilla skulda heimilanna. Heimila sem þó eru tæknilega mörg gjaldþrota í dag. Gjaldþrota eins og sjálf gullgæs Reykvíkinga, Orkuveitan sem áður malaði gull en mergsýgur nú orkuna úr höfuðborgarbúum og skólakerfi barnanna okkar í staðinn.

Foreldrar, ekki síst ungir foreldrar fara síst varhluta af stressinu og álaginu í dag. Sama kynslóð og reyndar týndist að stórum hluta í Finnlandi vegna streitu foreldranna í kreppunni þar á áttunda áratug síðustu aldar. Sama hætta er nú á Íslandi ef ekki er rétt staðið að málum hjá yngstu börnunum sem fædd eru á nýrri tækniöld. Síðustu fréttir að tryggja eigi öllum framhaldsskólanemum rétt til skólasetu næsta skólaár er auðvitað skref í rétta átt en ekki má gleyma yngstu börnum með sínar þarfir sem eru nú í mestri hættu á að týnast.

Einn alvarlegastur áhættuþáttur hjartasjúkdóma (hækkaður blóðþrýstingur og hjartsláttur) er streitan sem auk þess leiðir af sér átraskanir, verri matavenjur og skyndibitamenningu. Offita er mest áberandi birtingarmynd þess ástands þar sem við Íslendingar eru fremstir í flokki, meðal feitustu þjóða Evrópu í dag og þúsundir barna eiga við að stríða. Streitan er síður eins sýnilegur áhættuþáttur annarra alvarlegra sjúkdóma svo sem heilablóðfalls, skertu ónæmiskerfi og sýkingartilhneyingu, meltingartruflana, lélegri tannheilsu, svefntruflana, kynlífstruflana, þrálátra verkja, þunglyndis, námsörðugleika og jafnvel krabbameins. Af allt of mörgu er að taka og sem hægt er að gera skil í þessum pistli en sem ég geri ef til vill síðar.

Gagnvart börnunum verð ég þó að nefna augljósar staðreyndir sem því miður virðist mörgum huldar. Óþarfa lyfjanotkun og skyndilausnir sem hafa alvarleg áhrif á heilsu ungra barna á Íslandi og eru afleiðingar lífshátta okkar eins og offita og tannskemmdir meðal þeirra. Ef foreldrar mega ekki vera að því að vera heima með veikt barn eykst t.d. þrýstingur á þessar lausnir svo sem óþarfa sýklalyfjameðferð sem síðan leiðir af sér aukna sýkingartíðni og vanþrif. Alvarlegast þó þróun alvarlegs sýklalyfjaónæmis fyrir allt þjóðfélagið og sem er talið vera meðal mestu heilbrigðisógna framtíðar að mati Alþjóðlegu heilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Ástand sem kemur sér verst þegar mest á reynir, ekki síst hjá börnum og gamla fólkinu.

Miklu síðar koma alvarleg geðræn áhrif þó fram hjá börnunum sem eru ung í dag, eins og sýndi sig af reynslu Finna í kreppunni þeirra á áttunda áratug síðustu aldar. Þar sem streita og óhamingja foreldra í kreppu var stærsti áhættuþáttur geðraskana unglinga síðar, barna sem gleymdust og týndust. Ekki má heldur gleyma öllum þeim börnum sem búa við ofbeldi hverskonar, ekki síst á heimilum og markar þau fyrir lífið. Afleiðingar sem koma hvergi betur fram en í lífstílssjúkdómunum svokölluðu og sállíkamlegum einkennum sem þegar eru svo einkennandi fyrir nútíma þjóðfélag.

Fyrir þremur árum, vorið fyrir hrun, var ég beðinn að taka þátt í málþingi Foreldrafélags Vesturbæjar í Reykjavík og kynna rannsóknir mínar og félaga um sýklalyfjanotkun ungbarna, sýkingar og þróun sýklalyfjaónæmis meðal helstu sýkingarvalda þeirra. Sólveig Eiríksdóttir (Solla græna) ræddi matarvenjur barna og hollustu. Hafliði Kristinsson fjölskylduráðgjafi ræddi helstu félagsleg vandamál skólabarnanna, tengsl við fjölskyldulífið og leiðtogahlutverk foreldra. Samnefnari niðurstaðna okkar þriggja kom okkur öllum jafnt á óvart. Niðurstöðurnar sjálfar voru þó lélegt fæði skólabarna og skyndibitamenning, mikið stress og álag barna og foreldra þeirra og mikið sýklalyfjaónæmi og há sýkingartilhneying. Samnefnarinn og orsökina sjálfa töldum við hins vegar öll þrjú ásamt frábærum fundarstjórnanda, Kristjáni Emil Jónassyni (Heilsa 107 og Fjárhagur 107), vera tímaleysið og stress í nútíma þjóðfélagi sem bregðast yrði gegn með öllum ráðum.

Skortur á tíma með börnunum okkar endurspeglaðist þannig vel í helstu meinum þeirra, jafnvel í blússandi góðæri. Samhljóma niðurstaða sem við fengum eftir að hafa nálgast vandamálin úr þremur ólíkum áttum og án fyrirfram gefins samráðs sem annars einkenndi allt okkar samfélag í meintu góðæri. Skortur á tíma var ekki það sem við fyrirfram lögðum upp með en sem að lokum skýrði flest vandamálin sem við stöndum frammi fyrir í dag, hvort heldur er varðar líkamlega heilsu eða andlega. Það að eyða tíma með börnunum sínum og ræða t.d. matargerð og hollustu skiptir meira máli en það sem endilega lagt er fyrir þau á borðið hverju sinni. Sama má segja ef þeim líður illa hvort heldur er sálarlega eða vegna líkamlegra kvilla sem læknast af sjálfu sér eins og kvefsýkingar. Samveran og að gefa sér góðan tíma með hvort öðru skiptir mestu máli. Sjá MYNDBAND og kynningu http://heilsa107.blog.is/blog/heilsa107/

Viðtal við mig um efnið á Bylgjunni, Í bítið 4.apríl 2011

Sjá viðtal við Elizabeth Blackburn í Kastljósi um áhrif stress á litningna okkar og öldrun 27.6.2011

Síðasti mánuður, mars 2011 hefur verið með afbrigðum viðburðarríkur. Helst ber að nefna fréttir af hörmungunum í Japan þar sem talið er að allt að 30.000 manns hafi farist og eignartjón þar gríðarlegt. Heimsfréttir sem snerta okkur bæði beint og óbeint. Kjarnorkuógn í ofanálag sem virðist engan enda ætla að taka og mikil óvissa á margan hátt um varanlegar afleiðingar fyrir jafnvel alla heimsbyggðina. Ekki síður auðvitað hvað varðar uppbyggingu þjóðfélagsins hjá góðum vinum okkar sem búa svo langt suður í höfum.

Söfnun til bágstaddra í Japan sem Rauði krossinn á Íslandi stendur fyrir mætti ganga betur. Ýmsir frumkvöðlar í japanskri list og tækni hafa þó minnt á sig og japanska menningu. Upp úr stendur stendur eins og svo oft áður einstaklingsframtakið. Í vikunni rann allur ágóði eins besta Sushi staðar okkar hér á landi, suZushii í Kringlunni óskiptur til Rauða krossins, heilar 600.000 kr þar sem starfsfólkið gaf líka vinnuna sína. Skorað var á aðra japanska veitingastaði að gera slíkt sama. Staði sem fær okkur til að hugsa um leið og við njótum eins af því besta sem við fáum. Þar sem hver biti er eins og lítill moli frá Japan. Önnur fyrirtæki, ekki síst þau sem tengjast Japan á einn eða annan hátt ættu að sýna frumkvæði með frumlegri söfnun í apríl.

Á sama tíma og hamfarirnar áttu sér stað stóð yfir mottumarsinn hjá okkur Íslendingum. Átak Krabbameinsfélags Íslands sem var góð áminning um að halda árveknini, okkur „til handa“, og safna fé til góðra hluta í baráttunni við krabbamein. Krabbamein sem hvergi verða algengari en í geislvirku umhverfi sem við Íslendingar erum svo  rækilega minnt á og hvað við eigum gott og að geta treyst á sjálfbæra og endurnýtanlega orku. Þrjátíumilljónir söfnuðust til átaksins hér heima sem verður að teljast góður árangur. En miklu meira átak þarf fyrir alla þá sem eru í mesti áhættu í Japan. Krabbameinsátak á heimsvísu. Ég var að sumu leiti feginn að sleppt var að hafa sjónvarpsdagskrá tileinkað okkar litla átaki í ár. Aðrar hörmungar skyggðu svo mikið á, og nú síðast líka stríð í Líbíu sem við Íslendingar erum óbeinir þátttakendur að, hvað sem hver segir, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þar sem margir hafa látist og munu deyja og kveljast af okkar og annrra þjóða völdum.

Ég tók samt heilshugar þátt í mottumarsinum í ár. Ég keypti reyndar mína „einstöku mottu“, eina staka gólfmottu í Príusinn minn. Mottu sem var á 25% afslætti tileinkað mottumarsinum og að sjálfsögðu var hægt að fá staka mottu þar sem mig vantaði aðeins eina. Umhverfisvernd eru greinilega höfð að leiðarljósi hjá japanska framleiðandanum Toyota. Nokkuð sem önnur bifreiðarumboð mega taka sér til fyrirmyndar sem selja alltaf motturnar í pörum. Og þar kom enn eitt stigið fyrir vini mína í Japan.

Höldum áfram að marsera í apríl og söfnum meira fyrir Japan og sýnum betur vinahug okkar til japönsku þjóðarinnar.

Lóan er komin að kveða burt snjóinn,
að kveða burt leiðindin, það getur hún.
Hún hefur sagt mér, að senn komi spóinn,
sólskin í dali og blómstur í tún.
Hún hefir sagt mér til syndanna minna,
ég sofi of mikið og vinni ekki hót.
Hún hefir sagt mér að vakna og vinna
og vonglaður taka nú sumrinu mót. (Páll Ólafsson 1827-1905)

Það eru alltaf ákveðin kaflaskil þegar vorfuglarnir láta sjá sig á vorin. Tjaldurinn kom í Mosó í vikunni og heyrst hefur í lóu úti í móa. Í kyrrðinni og rökkrinu sem ennþá er á kvöldin. Síðustu snjóskaflarnir að bráðna í Hamrahlíðarbjörgunum og mávurinn, vargurinn sá, löngu farinn að láta að sér kveða með kvaki snemma á morgnana. Allt hljóð sem vekja mann til lífsins og umhugsunar.

Ef bara lóan gæti nú kveðið burt leiðindi umræðunnar í dag og sem sennilega hefur aldrei verið meiri nú rétt fyrir kosningar um „mál málanna“. Mál sem þjóðin ætti að geta verið búin að segja skilið við fyrir löngu, eins og annarra þjóða er siður. En hlustum á kveðskap fuglanna okkar. Okkur hættir nefnilega til að sökkva allt of mikið niður í dægurþrasið og sjáum þá ekki heildarmyndina. Mynd dagsins sem vorfuglarnir okkar reyna eftir fremsta megni að benda okkur á með kvakinu sínu og söng.

Hver kafli í lífinu er eins og ein árstíð. Hver kafli með atburði sem standa upp úr, hver á sinn hátt. Og sagan heldur áfram sem spennuskáldsaga eða sem ljóð. Okkar er auðvitað valið að ákveðnu marki enda skrifum við sjálf þessa sögu. Oft verður mér hugsað til þess þegar skjólstæðingar mínir sem jafnvel eru komnir vel á miðjan aldur segjast vilja geta byrjað upp á nýtt. Eftirsjá yfir því liðna og jafnvel ósk um eilífa æsku í stað þess að njóta reynslunnar og gera bara betur, í næsta kafla.

Sjúkdómavæðingin er líka hluti af þessu öllu og þar sem við læknarnir ásamt lyfjaiðnaðinum ekki saklausir að hafa átt þátt í að skapa. Aðra veröld sem ruglar fólk í rýminu. Meðal annars að ætla að greina hið ómögulega og leita allra leiða til að segja okkur með örlítilli vissu í hvaða áhættu við kunnum að vera. Jafnvel með inngripsmiklum aðferðum sem skemma lífgæði okkar. Bara til vera viss sem svo þegar allt kemur til alls skiptir ekki máli en elur á ótta og hræðslu. Í stað þess að lifa eins og okkur er einum lagið, vitum best og gerum best, með góðri ráðgjöf. Okkar er valið.

Eitt sinn fyrir mörgum árum var ég og vinur minn sem einnig er heimilislæknir og reyndur sveitalæknir að ræða álagið á Slysa- og bráðamóttökunni á Borgarspítala sem þá var og hét. Tilefnið var tengt viðhorfum einstaka kollega í húsinu sem fannst vinnan sem við sinntum á gólfinu ekki mjög merkileg vísindi. Þangað kom samt slasað fólk og sjúkt í þeim tilgangi einum að fá greiningu og meðferð við bráðum vanda, hvort sem hann síðar reyndist alvarlegur eða ekki. Sameiginleg niðurstaða okkar eftir vaktina sem var mjög erilsöm, var að það væri í raun bara til einn grunnur í læknisfræðinni og hún endurspeglaðist nákvæmlega í deildinni okkar. Að geta sjúkdómsgreint, læknað og hjálpað fólki í neyð eftir bestu þekkingu, daginn þegar fólkð sjálft óskaði eftir og þurfti mest á hjálpinni að halda. Ummæli sem ég hef gjarnan eftir þegar ég ræði grunnnám í læknisfræði við nemendur mína.

Lífið þarf ekki að vera flókið og mikilvægast að lifa einn dag í einu og taka því sem að höndum ber. Sumir dagar eru góðir, aðrir slæmir. Síst af öllu viljum við lifa leiðinlegu lífi. Í dag er þjóðin sjúk, leitar eftir hjálp og þarf á bráðalækningu að halda. „Björgum þjóðinni“ og losum hana við „Icesave“ eins og við kunnum best. Nú er tækifærið til að kveða burt leiðindin með vorboðanum ljúfa og horfa með glaðlegri augum til framtíðarinnar.

Í góðærinu töldum við Íslendingar að okkur væru allir vegir færir. Við ofmátum verðleika okkar heldur betur og eftirleikinn þekkja flestir. Miklu meira var að baki því sem afvega fór en rannsóknarskýrsla Alþingis sagði ein til um. Á flestum sviðum þjóðlífsins í dag má sjá hvað hefði mátt fara betur ef skynsamlega hefði verið að málum staðið. Grunngildin og skynsemin látin ráða. Þetta á ekki síst við um skipulag heilbrigðismála og uppbyggingu heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu.

Í myndlíkingu má líkja stjórnsýslunni við glerhýsi þar sem gegnsæið og birtan á að vera allsráðandi. Auðvelt að líta bæði inn og út. Ekki þó eins og glerhús eins og sést á meðfylgjandi mynd, innantómt og kalt, engan veginn í takt við umhverfið og virðist bíða þess eins að brotna. Stjórnsýslan þarf meira að vera eins og gróðurhús, hlýtt og sem hlúir að lífi innan dyra um leið og það verndar og heldur kulda og ógnum utan dyra. Eins og heilsugæslustöðvar fullar af mannlífi og vel hæfu starfsfólki á öllum sviðum heilsugæslu.

Hann er kaldur þessi heimur ekki síst á landinu bláa. Heimur þar sem sagan getur líka endað illa, ólíkt því sem gerist í flestum ævintýrum sem við höfum lesið. Og því miður ekki eins og í martröð sem tekur enda og allt verður eins og áður. Hrunið varð samt til þess að opna augu okkar. Jafnvel eins og syndaraflausn og maður fór að skilja hlutina betur og smá saman losnaði maður við vonda bragðið sem hafði ágerst með árunum á tungunni. Bragð sem ég kannaðist fyrst við eftir að hafa verið ótuktarlegur við leikfélagana í gamla daga. Maður vissi einfaldlega að maður hafði ekki breytt rétt, heldur illa.

Í mörg ár, mörgum árum síðar eftir 5 ára sérfræðinám í heimilislækningum, barðist ég við félaga mína að fá þær fáu heimilislæknastöður sem auglýstar voru lausar á höfuðborgarsvæðinu. Ég sótti alls um 10 stöður á nokkrum árum áður en ég var svo heppinn að fá eina. Í millitíðinni hafði ég ásamt félaga mínum boðist jafnvel að koma á fót einkarekinni stöð fyrir það hverfi sem var á nokkurrar heimilislæknaþjónustu í Reykjavík, í Heima- og Vogahverfinu. Umsókn sem tekin var með vandlætingu og hálfgerðum skömmum fyrir að dirfast að troðast inn á svið stjórnsýslunnar sem henni var ætlað að sinna. Í upphafi góðærisins svokallaðs þar sem þjóðfélagið virtist ekki hafa þörf fyrir heimilislækna. Á þeim tíma sem minnstu munaði að ég færi að starfa við aðra sérgrein innan læknisfræðinnar eins og sumir félaga minna gerðu. Sérgreinar sem voru meira í tísku. Þá var ég reyndar ekki með vont bragð í munni heldur aðallega kökk í hálsi. Og nú um 20 árum síðar vantar um 50 heimilislækna á höfuðborgarsvæðið.

Heimilislæknaþjónustuna var litið á sem afgangsstærð í heilbrigðiskerfinu, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu. Öll áhersla var lögð á frjálst aðgengi að sérfræðiþjónustunni í hinum ýmsu öðrum sérfræðigreinum læknisfræðinnar. Hvaða sérfræðingur sem var fyrir utan sérfræðing í heimilislækningum gat opnað stofu og reikning við Tryggingastofnun Íslands og hafið stofurekstur. Litið var á heimilislækningarnar sem „almenna“ læknaþjónustu sem væri hægt að nálgast nánast hvar sem var. Samningur Tryggingastofnunar við heimilislækna var aðeins einskorðaður við lítinn hóp heimilislækna sem voru svo lánsamir að hafa starfað lengi á stofu sem einyrkjar, leifar frá þeim tíma sem var fyrir komu heilsugæslustöðvanna.

Heimilislæknarnir þurftu síðan sjálfur að berjast fyrir tilverurétt sínum og fóru í raun í „tvö stríð“ til að reyna að koma vitinu í stjórnvöld. Það fyrra var svokallað „tilvísunarstríð“ þar sem fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Sighvatur Björgvinsson vildi leggja áherslu á hvar eðlilegast væri að vegferð sjúklinga um heilbrigðiskerfið hæfist. Eins og reyndar í öllum öðrum löndum í kringum okkur. Það var blásið niður enda mættu hugmyndirnar kröftugri andstöðu annarra sérfræðinga sem áttu allt sitt undir stofurekstri. Seinna stríðið snerist einfaldlega að fá sömu kjör og aðrir opinberir læknar á sjúkrahúsunum með sambærilega menntun og möguleika á að starfa við önnur rekstarform en hið opinbera eins og aðrir læknar. Samningar sem að lokum náðust og áttu að opna möguleika á nýjum sóknarfærum í heilsugæslunni árið örlagaríka, 2008. Leikur sem því miður kom of seint og ríkið fallið á tíma.

Í dag er ástandið ískyggilegt og það vantar ekki bara eins og áður segir um 50 heimilislækna á höfuðborgarsvæðið. Aldurssamsetning læknahópsins sem starfar í dag við heimilislækningar á höfuðborgarsvæðinu er slík að það þarf 7 nýja lækna á ári, næstu 10 árin til að halda í horfinu. Læknar sem engan veginn eru til og sérnám í heimilislækningum tekur a.m.k. 4-6 ár. Alvarlegast í stöðunni nú er að samningar við aðra sérfræðinga er ekki í augsýn og þeir því samningslausir frá næstu mánaðarmótum. Og ennþá er ósamið um kvöld- og helgarvaktir heimilislækna á höfuðborgarsvæðinu, sjálfa Lænavaktina.

Löngum hefur maður furðað sig á ráðaleysi stjórnvalda að klára ekki uppbyggingu heilsugæsluþjónustu höfuðborgarsvæðisins í tíma, þegar vita mátti í hvaða ástand stefndi og brautryðjendurnir ennþá til staðar. Að stjórnvöld skyldu ekki vera í jarðsambandi við grasrótina. Sjálfur var maður þó farinn að efast og jafnvel halda að íslenska undrið tæki öllu öðru fram í heiminum og ekki yrði þörf fyrir heimilislækna á Íslandi, ólíkt öllum öðrum löndum. Í staðin áttu m.a. stórbrotnar hugmyndir um heilsutengda ferðaþjónustu að leysa allan vanda og að hægt væri að selja heilsuna eins og hverja aðra markaðsvöru á markaðsvirði. Hugmyndir sem því miður ríkja ennþá daginn í dag hjá allt of mörgum. Lyfja- og rannsóknakostnaður löngu kominn úr böndunum sem virtist ekki skipta neinu máli fyrir svo ríka þjóð sem við töldum okkur vera, en vorum ekki.

Í dag sjá stjórnvöld í fyrsta skipti hvar skórinn kreppir mest í heilbrigðiskerfinu. En það er ansi seint í rassinn gripið, ekki síst þar sem landsflótti er nú skollin á meðal lækna og allir samningar í uppnámi. Nú í fyrsta sinn í langan tíma verður erfitt að halda uppi lágmarks heilbrigðisþjónustu á landinu. Og draumurinn var því miður ekki slæm martröð heldur blákaldur veruleiki sem var svo mörgum hulinn og er jafnvel enn. Draumur sem endaði eftir allt saman eins og í versta ævintýri.

En við erum þó að minnsta kosti vöknuð og ég er hvorki með vont bragð í munni né kökk í hálsi lengur. En ég sorgmætur yfir því hvernig komið er fyrir heilsugæslunni í landinu.

Hver kannast ekki við þessa mynd af grátandi dreng sem einhvern veginn virðist ekki vera dæmigerður Íslendingur? Birtingarmynd sem er ósönn en hangir samt uppi á vegg á mörgum íslenskum heimilum, eða að gerði að minnsta kosti. Ekki einu sinni augu drengsins gráta þótt listamanninum hafi tekist vel að mála gervitár á fallega vanga hans. Mynd sem var seld í öllum kaupfélögunum landsins. Ef til vill var það vegna þess hve landið var kalt og harðbýlt að við þurftum að láta minna okkur á tilfinningar sem bærðust innra með okkur, en voru frosnar.

Sorgin er þó alltaf söm við sig hvar sem er í heiminum og ef til vill helgaði tilgangurinn meðalið hjá kaupfélagsstjóranum að vekja okkur til umhugsunar um að það sé allt í lagi að sýna tilfinningarnar af og til, og gráta. Angurværð og sakleysi er þó nær stemmningunni sem myndin sýnir og minnir á svo margt annað sem sagt var og gert. Ósönn mynd engu að síður, en íslensk. Mynd sem ég undir öðrum kringumstæðum ímynda mér að ætti frekar heima upp á vegg á Spáni, í Frakklandi eða jafnvel einhversstaðar í Rómönsku-Ameríku þar sem íbúarnir líkjast meira drengnum á myndinni. Þjóðum sem eiga sér tilfinningaþrúgnar sögur þar sem stríð eru jafnvel ennþá háð. Grátur almennings raunverulegur og hversdagslegur. Mynd sem einhverja hluta vegna hitti samt svo vel í mark á heimilum hér á Íslandi og passaði vel á stofuvegginn.

Nú er jörðin á fróni hins vegar farin að þiðna og fjöllin gráta með vatnsflaumi og leysingum. Raunveruleg mynd sem ég tók  í dag. Jafnvel snjóskaflarnir líta út eins og frosnir gráttaumar á vöngum hlíðanna. Sönn mynd en ekki sorgleg. Þetta er Ísland í dag og græðlingarnir farnir að skjótast upp úr gulum grassverðinum frá því í fyrra. Mynd sem minnir á liðna tíð en um leið vorið, tíma vonarinnar sem framundan er.  Og almenningur grætur ekki, hann bítur á jaxlinn og bölvar í hljóði. Hann vill frekar borga skuldirnar sínar en eiga inni greiða hjá Kaupfélaginu.

Íbúarnir verða nú að herða upp hugann til að klára dæmið. Á sama hátt og við höfum alltaf  gert. Nú leggjum við því tilfinningasemina aðeins til hliðar í nokkur ár og látum engan pranga inn á okkur óraunverulegri mynd til að hengja uppi á vegg í stofunni heima. Ekki aftur. Ef við þurfum á einhverri mynd að halda að þá er það mynd af landnemunum forðum. Hinum sönnu víkingum sem kunnu ekki að gráta og borguðu það sem þeim bar, með góðu eða illu. Og byrjuðu upp á nýtt á landinu góða.

Flestir kannast við frásögnina af plágunum sjö sem sagt var frá í Gamla testamentinu sem var vegna reiði Guðs. Á Íslandi höfum við sem betur fer verið að mestu laus við alvarlegar plágur síðan í upphafi 15 aldar þegar svarti dauði gekk yfir. Orðið pest í seinni tíð er einmitt dregin af þessari plágu en sem jafnframt hefur fengið miklu saklausari merkingu, samanber kvefpestir. Plágur koma líka yfir okkur í vægari birtingaformum í dag og sama má segja um kreppurnar sem eru nú af okkar eigin völdum. Í Fréttablaðinu sl. fimmtudag var haldið áfram að skrifa um atvinnuleysið á Íslandi og félagslegar afleiðingar í kjölfar kreppunnar okkar undir fyrirsögninni „Þolinmóður óvinur“ og hvað væri hægt að gera til varnar. Kreppa sem í vissu tilliti er líka eins og plága sem flestir hræðast og forðast með öllum ráðum.

Í kreppunni hjá Finnum í lok áttunda áratug síðustu aldar voru gerð afdrífarík mistök í stjórn velferðarmála sem menn sjá ekki framúr ennþá daginn í dag. Skólakerfið var svelt, sérstaklega framhaldsskólakerfið. Fáir fengu þannig að klára það nám sem hugur þeirra stefndi til.  Hjúkrunarfræðimenntun og ýmsar starfsstéttir aðrar sem tengdust umönnun hverskonar voru sveltar. Öll áhersla var lögð á stóriðnað og að mennta afburðarnemendur sem síðan voru m.a. undirstaðan fyrir NOKIA undrið. Hagsmunir almennings gleymdust hins vegar, atvinnuleysið varð mikið og atvinnulífið einlitt. Afleiðingarnar í dag er m.a. mikil vöntun á hjúkrunarþjónustu og viðeigandi dvalarrýmum fyrir aldraða. Eftir á að hyggja hefði verið betra að láta „finnska efnahagsundrið“ hafa hægari framgang og leggja meiri áherslu á að styrkja mennta- og heilbrigðiskerfið. Ekki síst með unga fólkið í huga sem erfa áttu landið og takast á við langtímavandamálin. Þess óska Finnar í dag, að hafa gert hlutina öðruvísi en þeir gerðu.

Hamingjuleysi foreldra, sundrung og kvíði voru þeir áhrifaþættir sem stóðu upp úr og virkuðu hvað allra verst á tilfinningaþroska ungra barna sem síðar leiddi til mikilla félagslegra og geðrænna vandamála. Vöntun var á félagslegum úrræðum og niðurskurður í skólunum var síðan áberandi í þjóðlífinu. Kvíði og þunglyndi barna og unglinga, áfengis og vímuefnavandi og síðan ofbeldishneigð unga fólksins afleiðingarnar sem endurspeglar öll þessi fyrri vandamál kreppunnar þeirra í dag.

Vandamálin sem koma til okkar kasta í dag eru lítil miðað við það sem Finnar glímdu við en samt oft orðin illleysanleg á heimavígstöðvunum, í skólunum og í heilsugæslunni þar sem úrræðin og sérfræðiþekkinguna sárlega vantar. Mikilvægast er því fyrir okkur að gleyma ekki að styðja betur við þær stofnanir sem koma að uppeldi og menntun barnanna okkar, jafnvel þótt fátækt ríki heima fyrir. Annars er að litlu að stefna í framtíðinni. Efla verður að sama skapi heilsugæsluna og möguleika á stuðningsviðtölum við sérfræðingana, lækna, sálfræðinga og félagsráðgjafa ásamt hjúkrunarfræðingum.

Heilsugæslan hefur orðið að mæta vandamálum fullorðinna tengt atvinnumissi og tímabundinni örorku í vaxandi mæli með ráðgjöf hverskonar og læknisfræðilegu mati á starfshæfni. Grunninntak hugmyndafræði heimilislækninga er heildarsýn á vanda skjólstæðingsins og því væri æskilegt að heimilislæknar tækju virkan þátt í starfsendurhæfingu. En í dag er heilsugæslan verulega undirmönnuð á höfuðborgarsvæðinu og sífellt versnar ástandið með atgerfisflótta úr stéttinni. Um 50 heimilislæna vantar miðað við sambærilega staðla á Norðurlöndunum og hátt í tug heimilislækna þarf að bætast til starfa bara á höfuðborgarsvæðið á ári til að halda í horfinu, þar sem margir hætta störfum fyrir aldurs sakir á næstu árum. Heilsugæslunni er því verulegur vandi búinn að mæta þessum aukna þrýstingi sem nú er og eins og greint er frá í greininni í Fréttablaðinu. Starfsgreinasamböndin og verkalýðsfélög verða því að koma fólkinu betur beint til hjálpar, m.a. með möguleikum á starfsendurhæfingu, milliliðalaust.

Mestu máli skiptir að vel verði búið að yngstu kynslóðinni og menntakerfinu í landinu. Að máttarstólpar velferðasamfélagsins verði ekki brotnir niður því þá verður afraksturinn enginn. Látum reynslu Finna af kreppunni þeirra vera okkur sem víti til varnaðar.

Í vikunni kom út ný bók, Þjóðfáni Íslands. Notkun, virðing og umgengni. Afskaplega vönduð bók og sem fjallar m.a. um fánareglurnar sem nú eru til endurskoðunar á alþingi Íslendinga. Til hamingju með bókina. Umræða um notkun íslenska þjóðfánans, virðingu og umgengni er alltaf vel þegin. En notum við fánann okkar of lítið og á hann að fá að hanga við hún allan sólarhringinn, jafnvel allt árið um kring? Eða er hann til spari fyrir þjóðina og okkur öll þegar við viljum gera dagamun? Eða eitthvað þarna á milli?

Fyrir um hálfri öld horfði ég löngum dreymandi augum á alla þjóðfána heims á pappastandi sem Sameinuðu þjóðirnar gáfu út og var til prýðis í stofunni heima. Þar á meðal var íslenski fáninn. Mér sem litlum snáða fannst standurinn mjög merkilegur og sérstaklega að fáninn „minn“ skyldi fá að standa með pappírsfánum stórþjóðanna. Fánaborg sem er síðan alltaf ljóslifandi í hugskoti mínu, ekki síst þegar maður hugsar til allra atburðanna sem eru að gerast úti í hinum stóra heimi.

Í dag hefur íslenski fáninn önnur sérstök áhrif á mig þegar ég sé hann blakta lifandi við hún. Helst í góðum vindi þannig að smellur í. Hvellurinn vekur þá mig til umhugsunar og að ég sofni ekki á verðinum. Uppvakning og um leið áminning hvað ég er heppinn að fá að búa á landinu góða, eylandi elds og ísa og sem litirnir standa fyrir og þarf að passa. Og sagan rifjast þá stundum öll upp. Sú tilfinning er ekki hversdagsleg og á alls ekki að vera það. Sérstakar minningar sem standa upp úr í mínu lífi. Gleðidaga og sorgardaga og reyndar oft þjóðarinnar allrar. Minningar sem ég velti alls ekki fyrir mér hersdags.

Íslenska þjóðin er lítil og ung sem þjóð meðal eldri þjóða og stundum eins og hálfgerður óþroskaður unglingur í samfélagi samfélaganna sem hatar að fara í spariföt og þykir allt svo sjálfsagt. Stofnun lýðveldisins 17. júní 1944 býr ennþá í hugum margra sem telja þá stund meðal þeirra heilögustu í sögu þjóðarinnar. Og sem við höldum upp á með veglegri afmælisveislu á hverju ári. Jafnvel við sem fæddust síðar hrífumst með. Í raun hvert sinn sem íslenski fáninn hefur verið dreginn að húni staldrar maður við. Maður veit um leið að eitthvað merkilegt hefur gerst, hjá Jóni á móti eða hjá þjóðinni sjálfri. Fáninn endurspeglar söguna okkar, og þjóðarinnar. Á öðrum tímum áminning að standa vörð. Okkar hjartans mestu mál. Engu breytir því um hvernig aðrar þjóðir vilja nota sinna fána. Það er þeirra mál.

Í fábreytni fánans felst fegurðin og mikilfengleikinn, sérstaklega ef hann er notaður til spari. Ekki síst á köldum vetrardegi í muggu og snjófoki þjóðlífsins. Þá fær umhverfið lit eins og á fegursta sumardegi ársins. Það eru nefnilega ekki allir dagar eins, sem betur fer. Við eigum að fá að vera stolt með fánann okkar eins og okkur sjálf, það sem okkur finnst vænst um og gerum best í lífinu. Þær tilfinningar eru einstakar.

Þjóðfáninn okkar er sparilegur. Hann á ekki að nota til hversdagslegra hluta og í gróðasjónarmiði. Til þess höfum við hins vegar merki fyrirtækja og félaga, dulur og veifur. Þjóðfáninn er fyrir okkur að njóta, meira en gert er í dag. Við fáum svo mikið til baka í endurminningum með honum. Og hann á að fá tækifæri til að hvetja okkur til góðra hluta. Á þeim dögum sem við þurfum mest á því að halda.

Sennilega eru fáir hlutir sem hafa jafn mikil áfhrif á daglegt líf og skapa okkur jafn mikil þægindi og bíllinn okkar. Sú bíltegund sem staðið hefur upp úr í gæðum hér á Íslandi síðastliðna áratugi er Toyota og ekkert umboð hefur getað státað að betri þjónustu gegnum árin. Hverjir geta verið betri sendifulltrúar þjóðar sem þannig standa að verki? Sjálfur gæti ég rakið mörg dæmi 18 ár aftur í tímann með Toyota-bílana mína fimm og geri kannski síðar, ekki síst þann nýjasta sem er 7 ára gamall Príus. Bestu viðskipti manna á milli áttu sér oft stað með gæðinga til forna. Nú eru það bíllinn, Príusinn minn góði.

Fáar þjóðir hafa sýnt Íslendingum og okkar frumkvöðlastarfi á ýmsum sviðum jafn mikinn áhuga og Japanir. Þeir eru stórkaupendur afurða okkar, loðnunnar, hrognanna og hvalsins. Ekki má heldur gleyma álinu sem þeir nota í nýju bílana sína. Heldur ekki áhuga þeirra á nýjum lausnum gegn orkuskorti jarðar og umhverfisvernd, þróun á endurnýjanlegri orku og nýtingu jarðvarma. Hvaða vini getum við kosið okkur betri með jafnmörg áhugumál og við sjálf eigum, jafnvel þótt langt sé þá heim að sækja.

Í síðustu viku bárust fréttir af hörmulegum atburðum vegna jarðskjálftanna í Japan sem kostuðu rúmlega 20 þúsund Japana lífið. Sennilega marga sem Íslendingar voru á einhvern hátt tengdir í viðskiptum á vesturströnd Japans. Síðan kjarnorkuógn í kjölfar flóðbylgunnar skelfilegu sem situr endalaust fast í hugskotinu eftir allar fréttamyndirnar og mun gera væntanlega um ókomna tíð. Atburða sem hafa líka leitt hugann að vanda með nýtingu kjarnorku til orkuframleiðslu í framtíðinni.

Aldrei sem fyrr verður áhersla nú lögð á þróun sjálfbærar orku frá sólinni, fallvötnum, hitanum úr jörðinni, sjávarföllunum eða bara vindinum. Þróun sem hugsanlega getur gefið af sér stóran hluta þeirrar orku sem heimurinn allur þarf á að halda í framtíðinni. Japanir þekkja manna best til þessara mála enda frumkvöðlar í þróun sjálfbærar orku og rafbílatækni (Driving Sustainability). Aðrar verksmiðjur en Toyota hafa þar líka verið í fararbroddi og sýnt íslenskum þróunarverkefnum óskipta athygli eins og t.d. Mitsubishi bílaverksmiðjurnar. Bílaiðnaðurinn eins og allur annar iðnaður í Japan er nú lamaður og langan tíma getur tekið að ná upp fyrri stöðu. Hrun í bílaframleiðslu segja sumir. Nú er skarð fyrir skildi.

Íslendingar eiga nú að að rétta fram hjálparhönd og styðja Japani á allan mögulegan máta, sem um nánustu vinaþjóð væri að ræða. Það er nefnilega svo margt líkt með líkum á eyjunum tveimur og skammt stórra höggva á milli þegar náttúruhamfarir eru annars vegar og sem við vitum aldrei hvar skella á næst. Áleitnar spurningar vakna nú hvernig við getum best komið þessum vinum okkar til hjálpar. En um leið og við sýnum hlýhug, styrkjum við vonandi vinaböndin milli þjóðanna enn frekar sem eiga svo margt sameiginlegt.

Það er yfirleitt ekki hægt að túlka nákvæmlega með orðum það sem maður sér með berum augum. Huglægt mat sem getur haft fleiri hliðar er enn erfiðara að túlka. Sífellt er maður samt að reyna að túlka skoðanir sínar fyrir aðra sem jafnvel eiga djúpar rætur í sálinni og virðast kristaltærar fyrir mann sjálfan. Sennilega eru frægustu skáldin svona fræg af því þeim hefur tekist að ljá skoðun sinni og túlkun sannfæringarkraft, þannig að maður trúir án skilyrða. Hún þyrfti samt alls ekki að vera túlkun manns sjálfs af sama tilefni, sérstaklega á öðrum stað og öðrum tíma. Upplifun atburða er nefnilega svo oft líka tengt andrýminu og stemmningunni hverju sinni. Stundum múgæsingu. Stundum jafnvel því sem maður sér og óvart girnist en getur aldrei eignast. Jafnvel það sem maður sér í hillingum eins og t.d. silfrinu á botni Peningagjárinnar á Þingvöllum og þjóðin á. Skömm sé þeim sem það reyndu.

Í daglega lífinu erum við endalaust að fást við hversdagslega hluti sem ýmist eru glaðlegir eða sorglegir. Stundum er samt hlutunum snúið við og þeir rangtúlkaðir, ekki síst þegar hagsmunir manns sjálfs eru í húfi. Hvít lygi er það kallað þegar lygin er saklaus í eðli sínu eins og við þekkjum svo vel hjá börnunum og þegar við viljum fegra hlutina til að valda ekki öðrum óþarfa áhyggjum. Og stundum trúum við jafnvel þá lyginni sjálfri. Miklu alvarlegra er þegar stjórnmálamenn, jafnvel með fréttamiðla undir, afbaka hlutina fyrir almenningi í þeim tilgangi einum að fá fólk til að trúa, ekki á réttunni, heldur á röngunni. Og glerið sem við þurfum nú að horfa í gegnum í þjóðfélagsumræðunni er orðið skýjað. Glerið sem við viljum nú fægja og pússa þannig að það verði kristaltært og gegnsætt, bilið milli þings og þjóðar.

„Björgum íslensku þjóðinni“ gæti verið bein þýðing á orðinu „Icesave“. Þýðingin gæti svo sem verið önnur eins og til dæmis sem upphaflega stóð til að erlendir aðilar gætu lagt spariféð sitt í faðm íslensku þjóðarinnar. Sumir vilja nú að dómstólarnir komist að því hverjir hafi rétt fyrir sér og hverjir rangt og fyrir hvað þýðing á orðinu raunverulega stendur. Dómsstólar sem menn treysta aðeins á þegar dómgreind þeirra sjálfra bregst. Þá verða öll málsgögn týnd til af öllum aðilum sem hlut eiga að máli, þeim til málsvarnar. Ekki bara erlendir sparifjáreigendur heldur einnig erlendir fjárfestar sem töpuðu þúsundum milljarða króna á sama tíma og Íslendingar sjálfir vörðu sitt sparifé á klaka með neyðarlögum. Hugsanlegur aðdragandi að miklu stærri málferlum en íslensk þjóðin gæti nokkrum sinnum staðið undir, ef allt færi á versta veg.

Eru slík málaferli þess virði fyrir efann hjá þeim sem nú slá sér á brjóst í stað þess að skammast sín eins og maður á að gera eftir að hafa brotið á náunganum? Óreiðumennirnir eru nefnilega við öll sem litum fram hjá regluverkinu, þó ekki síst þeir sem báru hina stjórnsýslulega ábyrgð. Á sama hátt og foreldrar eru ábyrgir fyrir óvitaskap barnanna sinna og verða að bæta nágrönunum skaðann eftir að þau hafa kastað grjóti í rúður þeirra og brotið. Barnanna okkar sem við berum ábyrgð á, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og skilja oft ekki muninn á því sem rétt er eða rangt.

Rétt hjá Peningagjánni á Þingvöllum er annar hylur sem staðsettur er í Öxará, í sjálfri Almannagjá. Þar sem ranglæti náði fram að ganga, sem menn töldu réttlæti á öldum áður. Látum ekki aðra sorgarsögu endurtaka sig hjá þjóðinni þegar enginn vill koma okkur til bjargar. Þegar og ef hægt verður að núa okkur því um nasir að þetta hafi allt verið okkur sjálfum um að kenna, að kunna ekki skil á réttu og röngu.

Nú þegar allt er að fara til fjandans er gott að geta látið sig dreyma, ekki síst dagdrauma á sunnudegi. Og kannski eigum við séns eftir allt saman. Í vikunni rakst ég á umfjöllun á SkyNews um „Eden projectið“ á Bretlandi sem þykir fyrir marga hluti sérstakt og áhugavert. Ekki síst þar sem þar er ræktaður hitabeltisgróður undir stórum hvolfþökum. Yfir 12 milljónir manna hafa heimsótt „Eden“ í Bretlandi og finnst mörgum verkefnið stórfenglegt og góð framtíðarfyrirmynd að sjálfbærni í landbúnaði og plönturæktun hverskonar. Verkefnið er 10 ára um þessar mundir og umhverfissinnar og aðrir áhugmenn sem fylgst hafa grannt með framganginum halda nú upp á afmælið með pomp og prakt enda þykir það einstaklega vel heppnað þótt margir spáðu því ekki langlífi í upphafi.

Hvert okkar ræktar sinn aldingarð heima og ég á mína Evu. En við Íslendingar áttum okkar eigin Eden í gamla daga þaðan sem við vorum gerð brottræk eftir að hafa bitið í forboðna eplið, græðgina. Eins rekstur á fyrirtæki með sama nafni sem fór á hausinn með hruninu 2008. Veitingarstaðurinn með litlu gróðurhúsi og minjagripaverslun sem opnaði reyndar aftur í breyttri mynd sl. sumar. Staður sem fékk aldrei þá virðingu sem vera bar á sínum gullaldartíma og hægt hefði verið að styrkja og efla mikið meira, ekki síst húsnæðislega séð og byggja við stærra gróðurhús, jafnvel í líkingu við það sem Bretarnir gerðu fyrir sína peninga. Tívolíð okkar fór að vísu á hausinn töluvert á undan þegar Íslendingar ferðuðust bara erlendis til að komast í tívolí. Í endurminningunni sitja sunnudagsbíltúrar á trabantinum austur fyrir fjall, þegar skroppið var í Eden í gamla daga. Aparnir heimsóttir og spjallað við páfagaukana með börnunum sem fannst fátt skemmtilegra og síðan að fá góðan ís að lokum. Þegar maður gat horft stoltur á útlendingana á staðnum, að þetta væri okkar land og okkar paradís. Flestir erlendir ferðamenn sem leið áttu um Suðurland heimsóttu enda gamla Eden og dásömuðu herlegheitin. Ekki síst vegna orkunnar sem staðurinn gaf frá sér þar sem jörðin ólgaði í bókstaflegri merkingu undir fótunum og hverlyktina lagði sterkt að vitum.

Opna þarf ferðamönnum meiri aðgang að íslensku gróðurhúsum sem eiga fáa sína líka, hvar sem þau eru á landinu, allt árið um kring og innan þeirra takmarkana sem starfsemin leyfir. Fátt jafnast á við hlýtt upplýst gróðurhús í svarta myrkri á hvítri foldu með gufubólstrana allt í kring á ísköldum degi. Á vettvangi þar sem við erum frumkvöðlar og á stað þar sem sjálfbæra orkan kemur af sjálfu sér úr iðrum jarðar, eins og ókeypis gjöf til okkar allra. Á stað þar sem hlutirnir eru einfaldlega öðruvísi. Nokkuð sem allar þjóðir öfunda okkur af, ekki síst á tímum mengunar hverskonar og hækkandi orkuverðs, hvar sem er heiminum. Nóg af sjálfbærri orku sem því miður Bretar og aðrar þjóðir hafa ekki og þar sem verkefnin snúast  mest um að minnka gróðurhúsaáhrifin á jörðinni sjálfri sem við hins vegar beislum í gróðurhúsunum okkar með bros á vör. Af hverju ekki að rækta blóm, grænmeti og ávexti fyrir alla Evrópu, jafnvel banana sem við erum fræg orðin fyrir?

Gróðurhúsin eiga sér langa sögu hér á landi og voru fyrst byggð í sveitinni minni að Reykjum í Mosfellssveit 1923. Forskot sem við höfum allt of mikið látið renna okkur úr greipum og vannýtt, þótt saga hitaveitunar sjálfrar sé ávalt stolt okkar og prýði. Allt bendir til að lífrænt ræktað grænmeti hér heima standist öðru grænmeti snúning í gæðum og markaðir ættu að geta opnast miklu meira á erlendri grundu fyrir þessar afurðir. Raforkuverð til gróðurhúsbænda hefur því miður verið allt of hátt og reksturinn því oft staðið í járnum. Miklu skynsamlegra væri að styrkja meira gróðurhúsaiðnaðinn en selja alla raforkuna í að bræða aðflutt ál og stál og sem gefur um leið miklu sannari mynd af möguleikum landsins í sjálfbærri þróun. Landi hugmynda fyrir endurnýtanlegra orku þar sem í framtíðinni rafmagnsbílarnir geta vonandi leyst aðra bíla af hólmi. Þegar Ísland allt verður að stóra aldingarðinum Eden. Og reynslan sýnir að viltustu draumar geta rættst. Af hverju ekki þessi líka?