Um helgina kom til mín lítil veik stúlka á Læknavaktina með all sérstakt snuð sem á var áföst tuskubrúða svipuð þeirri sem sést á myndinni til hliðar og sem hún gat jafnframt haldið utan um, sér til halds og trausts.

Það er líka alltaf erfitt að segja skilið við snuðið þegar þar að kemur auk þess sem það vill oft týnast. Síður ef barnið á annan vin því nátengdu sem passar upp það og huggar jafnvel í staðinn. Nokkuð sem barnalækni nokkrum hugkvæmdist að finna lausn á og markaðssetja.

Um er að ræða margverðlaunaða ameríska gæðavöru sem hægt er að panta á netinu og sem er vel þess virði fyrir ungbarnaforeldra að skoða. Snuðið sjálft er gert úr góðu mjúku siliconi í mismunandi útfærslum og sem hægt er að smella af. Auk þess er auðvelt er að þrífa það, jafnvel skella því í  uppþvottavélina. Ekki veitir af til að geta sinnt sýkingavörnum barna betur en við gerum í dag.

Á síðustu árum hafa rutt sér til rúms ýmsar tækninýjungar sem manni hafði ekki órað fyrir að ættu eftir að sjá dagsljósið, jafnvel fyrir bara áratug síðan. Nokkrar hafa verið hér til umræðu á blogginu mínu áður og ennþá eru margar í mótun, sumar reyndar nokkuð umdeildar. Refeindatækninni hefur fleygt svo fram, ekki síst í tölvugeiranum og sífellt nálgast símarnir okkar að sameina allt sem þarf, góðan síma til að tala í, taka við skilaboðum og póstinum, horfa á sjónvarpið ef vill, hlusta á útvarp eða góða músik, nota sem myndavél eða jafnvel sem rafbók og síðan en ekki síst sem lófatalva með tengingum við allskonar forrit á netinu, til gagnaöflunar eða til úrvinnslu og greiningar hverskonar á staðnum.

Sumir hafa talað um að kynslóðin sem fædd er eftir 1980 sé að vissu leiti brautryðjandinn og sem noti mest þessa tækni, tengt flestu því sem ungt fólk gerir í dag. Þau fá upplýsingarnar fljótar og miðla þekkingu sinni hraðar en milli okkar sem eldri erum og sem eigum oft fullt í fangi með að fylgja þeim eftir. Orðið hafa til nýyrði í íslenskri tungu og stundum er talað um þessi undur eins og um væri að ræða einn úr fjölskyldunni. En stundum er hraðinn of mikill og sumir sitja hræddir eftir, kvíðnir og berjast á móti. Þróuninni sem er samt komin til með að vera, hvort sem okkur líkar betur eða verr.

Fyrir ári minntist ég á tækni til að greina eyrnabólgur á mikið markvissari hátt en áður með rafrænni myndatöku, t.d. af miðeyrnabólgubreytingum barna. Greining sem annars er oft mjög erfið. Líka til að fylgja eftir breytingum á hljóðhimnum og til að aðrir læknar geti tekið við upplýsingunum og fylgt breytingunum eftir. Nokkuð sem allir skilja sem vilja. Ekki síst foreldrar og sem furða sig oft á að slík tækni skuli ekki vera frekar reglan en undantekning á eyrnabólgulandinu Íslandi. Tækni sem býður upp á þann möguleika að þú sjáir eyrnabólgu barnsins þíns á iPhoninum þínum. Tækni sem býður upp á að spara megi óþarfa sýklalyfjagjöf sem ekki er vanþörf á hér á landi og mikið hefur verið í fréttum að undanförnu. Þegar oft betra er að bíða með slíka meðferð og sjá hver framvindan verður. Ekki síst vegna þeirra sem mest þurfa á slíkri meðferð að halda í framtíðnni og þregar við viljum að lyfin virki vel.

Hægt er að fá forrit fyrir iPhone síma til greiningar á húðbreytingum og sem ég fjallaði nýlega um. Sími og forrit sem gefur fólki kost á að taka mynd af fæðingarblettunum sínum hvar sem er til sjálfsgreingar eða til varðveislu og samanburðar síðar. Forrit sem merkir helstu form og litabreytingar sem læknar fara annars eftir þegar leitað er eftir einkennum sortuæxlis (melanoma) og sendir myndina til greiningar í forrit gegnum netið. Nákvæm greining á öllum þáttum, jaðarútliti, lit, hversu misdökkur bletturinn er og skiptur. Ráðleggur síðan hugsanlega um nánara eftirlit hjá lækni. Tæki sem getur hjálpað mörgum sem eru óöruggir með blettina sína og sem um leið hvetur til árvekni og meiri sjálfsábyrgðar. Líka til áminningar að fara varlega í sólinni og á ljósabekkjunum.

Önnur tækni sem er að ryðja sér til rúms eru einföld hljóðbylgjutæki til greiningar á fóstrum og allskyns innvortis meinum. Það sem við sjáum ekki og er bak við og fingurnir greina ekki heldur. Hættulausar hljóðbylgjur að minnsta kosti í höndum fagfólks. Jafnvel bara eins og penni sem þú tengir við iPhoninn þinn. Greiningartækni sem er að verða jafn sjálfsögð og venjuleg líkamsskoðun á bráðamóttökum og jafnvel á heilsugæslustöðvunum víða um heim. Jafnvel í heimahúsum með snjallsímanum þínum í framtíðinni.

Svona mætti lengi telja. Hjartalínurit til greiningar á bráðum hjartasjúkdómum einnig og sem kæmi sér ekki síst vel sem forrit fyrir flesta lækna og jafnvel fleiri sem eiga iPhone eða iPad. Allt tækni sem kostar ekki svo mikla peninga. Þegar oft er hægt að stefna að betri læknisfræði með tækninni í stað steinsteypu. Þegar við viljum hætta að hræðast þekkinguna og vinna með henni en ekki á móti.

http://www.alivecor.com/en

Í Kastljósþætti í gærkvöldi fengum við að kynnast afskaplega fallegri en um leið sorglegri sögu af tveimur hálfníræðum mönnum sem hittust í fyrsta skipti augliti til auglits en sem höfðu áttu sameiginlegt gamalt leyndarmál sem þjakaði þá á sitt hvorn háttinn mest allt þeirra líf. Hvor hafði sína sögu að segja, samt samofnar í örlögunum hvors annars eins og svart og hvítt. Tveir gamlir harðir menn sem höfðu 67 árum áður verið í tveimur ólíkum hlutverkum í ógnvænlegri og hatrammri atburðarrás og sem þeir þá gerðu sér engan vegin í hugalund hvert myndi leiða þá síðar á lífsleiðinni.

Annar þeirra, Horste Koske, hafði verið loftskeytamaður í þýskum kafbát aðeins 17 ára að aldri og sem sökkti Goðafossi út undan Garðsskaga 10. nóvember 1944. Hinn, Sigurður Guðmundsson, 18 ára háseti á Goðafossi og sem tók þátt í björgun þeirra sem komust af. Tuttuguog fimm Íslendingar fórust auk 19 Breta, börn og fullorðnir. Íslenskt samfélag gjörsamlega lamaðist eins og nærri má geta. Meðal fórnarlambanna sem drukknuðu var Friðgeir Ólason læknir og kona hans, Sigrún Briem ásamt 3 börnum þeirra. Friðgeir var að koma heim úr löngu sérnámi í Bandaríkjunum til starfa fyrir íslenska þjóð. Þau hjónin höfðu ásamt fleirum verið að hlúa að breskum, mörgum illa brenndum sjóliðum sem nýbúið var að bjarga úr köldum sjónum eftir árás þjóðverja skömmu áður en árásin á Goðafoss var gerð, rétt um það leiti sem þau voru nánast komin heim. Mörg líkanna rak síðan að landi, þar á meðal lík barnanna.

Við sáum gömlu  mennina fallast í faðma og gráta yfir hlutskipti sínu í lífinu. Hversu miskunnarlaust lífið getur verið en samt svo fagurt í senn. Þegar baráttan er milli góðs og ills og stundum vandséð er, í hvoru liðinu þú tilheyrir fyrr en um seinan. Menn sem síðan lifðu og þroskuðust í ólíkum löndum með minningarnar sínar, en sem að lífslokum eru eins og einn og sami maðurinn. Sem báðir grétu þegar harða skelin brotnað utan af þeim og tilfinningarnar einar réðu. Þeir voru svo líkir og gátu eftir allan þennan tíma þótt þeir hefðu aldrei hittst áður, miðlað sameiginlega því sem mestu máli skiptir fyrir okkur hin, ekki með löngum ræðum heldur einföldustu tilfinningunum og sem allir skildu.

Önnur skel brotnaði í vikunni og aðrar tilfinningarnar flæddu út yfir alþjóð þegar Guðrún Ebba sagði sína einstöku sögu og allir skildu sem á horfðu. Tilfinningar sem höfðu verið bældar allt of lengi  en voru því magnaðri þegar þær loks brutust út. Sögur af mannlegum harmleik á allt annan hátt og sem er hluti af lífinu sem við lifum hvort sem okkur líkar betur eða verr. Sögur sem hafa líka mikil áhrif á skel þeirra sem horfa og hlusta og sem stundum bresta.

Tíminn sem við lifum nú á er afskaplega sérstakur. Hvert málið af öðru er nú tekið upp og varpað á það nýju dagsljósi. Skilningur sem á mörgum sviðum átti upptök sín haustið 2008 og engan hefði órað fyrir að tekin yrðu nokkrum sinnum upp. Þegar gamla heimsmyndin okkar hrundi og þjóðfélagið sjálft neyddist til að kom út úr sinni hörðu skel og sýna tilfinningarnar sem ólguðu undir niðri. Sannleikur sem líka allt of lengi fékk að liggja undir skel en sem flæðir nú út um allt og virkar á köflum yfirþyrmandi. Of mikið í einu fyrir suma og við eigum fullt í fangi meða að átta okkur á öllu saman. Sumir verða reyndar örvinglaðir og vilja loka sig af, fá að vera í friði og fá að innbyrða sannleikann í smáskömmtum. Sumir eru ekki heldur tilbúnir að brjóta af sér sína eigin skel en gera það vonandi smá saman til að geta tekist á við sín eigin vandamál og annarra. Líka kirkjan. Smá saman raðast skelbrotin samt upp aftur en hún verður þynnri og gegnsærri og heimsmyndin skýrari en áður.

Margir velta nú fyrir sér merkingu fyrirgefningarinnar. Ekki síst þegar sá kallar eftir henni sem oftast telur sig veita hana. Þjóðkirkjan sjálf meðal þjóðarinnar. Kirkja sem hefur ekki aðeins brotið niður traust fórnarlamba kynferðisofbeldis innan veggja hennar um árabil heldur nú líka gagnvart flestum sóknarbörnum sínum. Öllum þeim sem fylgst hafa með atburðarrásinni síðastliðin ár í sinni góðu og barnslegu trú og neitað að trúa sannleikanum. Sem sér nú loks hvernig sannleikanum var haldið undan og hann jafnvel þaggaður niður af yfirstjórn kirkjunnar. Líka á mjög slæmum tíma í sögu þjóðarinnar þegar þörf á sáluhjálp er mikil. Afleiðing þess tíma þegar mikil spilling ríkti í annarri stjórnsýslu og fjármálaheiminum. Þegar maður síðan skynjar forsendubrestina til að geta fyrirgefið og skilninginn hins aðilans vantar. Alveg eins og í öllum öðrum samskiptum okkar á milli.

Ef við viljum biðja þann sem við höfum brotið trúnað á afsökunar, er auðvitað frumskilyrði að við skiljum í hverju brotið liggur. Eins og oft gerist innan fjölskyldna og jafnvel gagnvart manns eigin börnum. Aðrar afsökunarbeðnir skipta litlu máli, eru oft hjáróma og jafnvel falskar þrátt fyrir góða viðleitni og hástemmd orð. Skilningur á mistökunum er þannig frumskilyrði til að okkur verði fyrirgefið og til að við getum endurheimt trúnaðinn. Að við síðan getum bætt fyrir skaðann.

Núverandi biskup og jafnvel kirkjuráðið áttar sig þó ekki á öðru en því að nú loks sé  ljóst að skaði hafi orðið og sem ekki má endurtaka sig. Vissulega gott gagnvart þeim sem veita þarf stuðning í framtíðinni og sem brotið var á og óskuðu þess eins að vera trúað á sínum tíma. Ekki gagnvart þeim sem nú eru örvinglaðir og horfa upp á gömlu ímyndina sína á kirkjunni hrynja. Hjartfólgnar minningar þúsunda sem sjá þær nú í miklu dekkra ljósi en áður. Nokkuð sem sjálfur biskupinn hefur samt nefnt að séu engu að síður „góðu minningarnar“. Af embættisverkum prests og biskups sem gekk erinda tveggja afla svo ekki mátti á milli sjá hvoru aflinu hann þjónaði meira. Jafnvel versta aflinu í okkur öllum sem við viljum hvorki rækta eða ræða og heyrir undir geðsjúkdómana. En slíkur var áhrifamáttur hans og útgeislun í lifandi lífi að sumir geta jafnvel ekki enn annað en efast. Því meiri er þörfin á að þeir geti fyrirgefið kirkjunni sinni.

Ekkert nema skilyrðislaus viðurkenning á öllum grundvallarmistökum stjórnsýslu kirkjunnar nægir til að þjóðin geti fyrirgefið. Ekki bara gagnvart trúnaðarbresti kirkjunnar í samskiptum fórnarlamba kynferðisofbeldis innan hennar veggja, heldur öllum sóknarbörnunum sem greinilega var líka brotið á þegar þeir lifðu í góðri trú. Áfallahjálp er það kallað þegar heimsmyndin hrynur og þörfin á hjálp er hvað mest. Ekki síst fyrir trúaða sem leggja allt sitt undir. Þöggun og yfirhylming var hins vegar sú hjálp sem yfirstjórn kirkjunnar nýtti sér þegar mest á reyndi. Biskup og aðrir sem staðið hafa í vegi hjálparinnar sem við samt öll kölluðum eftir eiga því nú að víkja. Þeir vonandi skilja að sannleikurinn og hið góða verður alltaf að eiga samleið innan kirkjunnar, sama hversu vont það getur verið að viðurkenna hvað sannleikurinn getur verið ljótur.

Það er ekki á hverjum degi sem við fáum að heyra sögunna alla, leyndustu leyndarmál sem því miður fá allt of oft að liggja niðri. Þegar fólk er hreinlega efins að sannleikurinn þoli dagsljósið. Ein slík saga sem sögð var í gærkvöldi skiptir þó mig og þúsundir annarra Íslendinga afskaplega miklu máli. Ekki síst þar sem hún er samofin örlögum okkar á margan hátt og kallar á uppgjör sem því miður verður ekki umflúið.

Það sem er mér efst í huga eftir viðtalið við gömlu skólasystur mína, hana Guðrúnu Ebbu, er djúpstæð sorg hvernig fyrir henni var komið en líka okkur á þessu litla landi. Um leið aðdáun á hugrekki hennar og þroska. Þó ekkert síður að sjá hvernig stofnun sem átt að halda að okkur hlýju þegar mest á reyndi í lífinu og kuldinn var mestur, brást. Ekkert síður í lífi barns með brotna sál eða sorgmætra syrgjenda sem þurftu á hvað mestri huggun að halda, en sem löngu síðar sýndi sig byggjast á fölskum tónum og forsendubrestum. Embættisverkum prestsins okkar margra, sáluhuggara, læriföðurs og loks biskups. Ekkert síður í endurminningunum þegar við samglöddust með okkar nánustu á merkum tímamótunum í lífi okkar eða barnanna okkar. Þegar við viljum geta litið um öxl og leitað eftir gleði eða huggun.

Séra Ólafur Skúlason var presturinn minn og faðir skóasystur minnar. Stúlku sem ég öfundaði á margan hátt að eiga svona lánssamann og glæsilegan pabba. Sem tók á móti okkur í sunnudagsskólanum og sagði svo skemmtilegar sögur af Jesús, eins og Guðrún sagði svo vel frá í gær. Sögur sem voru mér mikils virði í þá daga. Hluti af annarri sögu sem er ekki til frásagnar nú.

Síðan kennari í skólanum okkar og lærifaðir í fermingarundirbúningnum. Prestur sem lagði mér lífsreglur í heilan vetur, kenndi mér fagnaðarerindið og fermdi mig loks. Presturinn minn sem síðan gifti mig og skírði börnin mín. Allt þar til fyrir nokkrum árum að áleitnar spurningar fóru að vakna um góðu minningarnar. Ein af annarri, svo að lokum var ekki hægt að líta undan. Að því er virtist fyrir flesta nema yfirstjórn þjóðkirkjunnar, núverandi biskup og kirkjuráð. Sem neituðu að trúa með hjartanu og viðurkenna sannleikann. Allt til dagsins í dag og þrátt fyrir heila sannleiksnefnd á þeirra vegum, efast þeir enn í orðum. Sem neita að horfast í augu á gömlum sóknarbörnum séra Ólafs og gangast við trúnaðarbrestunum gagnvart þeim. Sóknarbörnum sem sjá hlutina í dag í allt örðu ljósi en áður. Þúsundir sem höfðu lagt allt sitt traust á herðar þeirra fulltrúa. Gagnvart heiðarleikanum og sannleikanum.

Guðrún Ebba er aðal sögupersónan í sögunni sinni sem hún sagði í gær. Hver mesti áhrifavaldurinn var í hennar lífi og sem lagði það nánast í rúst. Hvernig ömurlegustu hvatir í mannlegu eðli getur farið með börnin sín en hvernig sannleikurinn getur líka sigrað það versta að lokum. Með mölbrotið hjarta til þess eins að hjálpa öðrum sem komnir eru með brestina. Í þeirri von að fyrirbyggja megi aðra harmleiki á heimilunum og að fórnarlömbin fari ekki bara sína leið í gröfina, með brotna sál og brotinn líkama. Líka til að kirkjan standi að minnsta kosti í veginum að svo verði. Að kirkjan vinni að heilindum sóknarbarna sinna, fyrst og síðast. Að kirkjan sjálf læri að iðrast og starfsmenn hennar taki nú höndum saman til að byggja upp traust allra sóknarbarna sina. Sem byggir fyrst og fremst á góðum mannlegum tilfinningum og trausti. Svo við öll getum sagt söguna okkar.

Það er erfitt að koma orðum að því hvernig manni líður í jarðarför ættingja,vina og samferðamanna. Nú sækja þessi hughrif á mig af öðrum orsökum. Það er ekki vegna þunglyndis heldur þess dapurleika hvernig komið er fyrir þjóðfélagi sem ég átti þátt í að byggja upp. Það getur ekki annað en reynt á tilfinningarnar svo um munar þegar maður horfir í baksýnisspegilinn og sér hvernig til hefur tekist á mikilvægum sviðum. Það breyttir þó ekki þeirri staðreynd að framið var níðingsverk á þjóðinni á sínum tíma sem átti sinn bakhjall hjá stjórnmálamönnum á Alþingi og forsetanum á Bessastöðum.

Nú vil ég reyna að segja söguna eins og hún blasir við mér. Jarðarfarirnar reyna á mann til hins hins ýtrasta og því sennilega best að byrja þar. Við þær aðstæður leggst allt á eitt. Söknuður og oft mikil sorg. Stundum grátur og vorkunnsemi gangvart þeim nánustu. Orgelspil og lagaval sem síðan hámarka hughrifin þegar maður horfir á kistuna sveipaða íslenska fánanum. Síðan ákveðinn fögnuður í hjarta yfir því hvað prestinum tekst að gera lífhlaupið merkilegt. Þetta kemur reyndar enn betur fram í minningargreinunum og þá frá fleirum sjónarhornum. Lokauppgjörið virðist þannig oftast nokkuð gott, en eftir situr samt fyrst og fremst minningin um manneskjuna eins og maður sjálfur þekkti hana. Minning samferðarmanns sem er alltaf til góðs að einhverju leiti. Eftir jarðarförina er oft eins og að lífið byrji að nýju. Ákveðið uppgjör hefur átt sér stað og áminning til okkar hinna að við getum alltaf gert betur.

Afmælin eru hins vegar önnur tímamót þar sem fólkið manns kemur saman. Þá er létt á nótunum, en innihald ræðanna oft hjáróma og fært vel í stílinn. Farið er yfir farinn veg og afmælisbarninu gjarnan hrósað í hástert. Því launahærri sem menn eru því veglegri afmæli og fleiri ræður, enda mörgum sem þakka þarf velgengnina. Menn eru hvattir til að halda áfram á sömu braut. Þegar líða tekur á skemmtunina fer samt oft ýmislegt úr böndunum og þá fjúka jafnvel fúkyrði manna á milli. Stundum endar gleðskapurinn með alsherjar upplausn.

Áminningarnar og hughrifin í lífinu eru þannig misjöfn eftir því á hvaða tímamótum við stöndum. Tilfinningarskalinn er þó sem betur fer alltaf til staðar en notaður mismunandi eftir stað og stund. Það er gott að finna hann þegar maður þarf á að halda. Tilfinningar sem segja manni oft meira en allt annað á hvaða vegferð við erum í lífinu. Brjóstvitið og heiðarleikinn blandast þessum tilfinningum sterkum böndum og sem við lærðum þegar við ólumst upp. Bestu þakkir fyrir það. Þær brjótast líka út við vissar aðstæður eins og við jarðarfarir og afmæli. En aldrei þessu vant líka við setningu Alþingis á laugardaginn var. Þegar áhrif okkar á gang mála og sem á horfðum og hlustuðum voru lítil sem engin.

Síðastliðin ár hefur mikil sorg ríkt hjá íslensku þjóðinni. Það einfaldlega dó eitthvað innra með okkur flestum. Við þurftum að ganga í gegnum áfalla- og sorgarferli eins og þegar ástvinur deyr, jafnvel þótt sá hafi verið mikið vandræðabarn alla sína ævi. Við viljum trúa því að hann hafi ekki verið alvondur og að hann hafi gefið okkur sem eftir lifum eitthvað til að læra af, aðallega samt reynsluna hvernig við eigum ekki að lifa lífinu. Aðstæður voru honum erfiðar og hann kunni ekki fótum sínum fjárráð. Við samglöddust honum samt við ýmis tækifæri, ekki síst á stórafmælum. Óreglan í bland við svik og pretti  í viðskiptum var hans mesta óhamingja. Sennilega var uppeldinu mest um að kenna. Þar erum við sem eldri erum og ólu hann upp að hluta ekki alsaklaus. En nú erum við búin að kveðjum þennan vin og við tókum sameiginlega þátt í sorginni. Við ættum að vera sterkari á eftir og reynslunni ríkari.

Fáninn var dreginn við fullan hún á laugardaginn var, eins og þegar einhver á stórafmæli. En dagurinn varð ekki neinn gleðidagur. Í raun hinn mesti sorgardagur og við sitjum auk þess uppi með skömm í brjósti. Hvernig við létum fara með kjörna fulltrúa okkar sem reyna að gera sitt besta. Þegar níðst var á þeim í beinni útsendingu og kastað í þá fúleggjum. Sjá mátti tár á kinnum og sumir voru meira en lítið slegnir. Samt ekkert orgelspil en slegið á trumbur og kveiktir eldar. Erum við að misskilja hlutina, reiðina og sorgina sem býr innra með okkur og við fáum ekki útrás fyrir? Svari hver fyrir sig. Ég er að minnsta kosti bæði reiður og sleginn.

(Endurskrif á gömlum pistli á blogginu, Afmæli og jarðarfarir og hann staðfærður til dagsins í dag.)

„Blessuð sólin elskar allt, allt með kossi vekur„. Sólin er grundvöllur lífs á jörðinni og okkar mesti lífsgjafi. En sólargeislunum er misskipt og sólin sést ekki alls staðar allt árið um hring. Á Íslandi sést hún lítið hálft árið og geislarnir oft ansi veikir og landinn því oft fölur. Framleiðsla D-vítamíns í líkamanum sem er okkur öllum svo mikilvæg er fyrir tilstuðlan sólargeislanna sem þurfa þá að skína á okkur og aðeins lítill hluti kemur úr fæðunni. En sem betur fer getum við líka tekið D-vítamínið inn í lyfjaformi til að hressa okkur og bæta.

Fyrr í vetur fjallaði ég um D-vítamínið og sterkar íslenskar konur. Upphaflega hugsanir sem kveiknuðu vegna hálkuslysanna og beinheilsu eldri kvenna á freðinni jörð. Einnig síðar undir fyrirsögninni “meðan fæturnir bera mig“ þar sem ungar konur hlupu hringinn í kringum landið til styrktar góðu málefni og til að minna á að heilsan er ekki alltaf sjálfgefin. Nú er veturinn hins vegar skammt undan og ég er enn sannfærðari en áður um nauðsyn D-vítamíns fyrir alla. Konur og karla, fóstur í móðurkviði og öll börn. Nauðsynlega þörf sem að mörgu leiti getur komið í stað sólargeislanna. Ekki síst á Íslandi sem annars hefur nóga orku til að hlýja okkur yfir veturinn. Vítamín sem snýr að flestum þáttum heilsunnar og sem eykur á alla vellíðan, ekki síst þá andlegu.

En lítum nú nánar á skuggahliðarnar og náttmyrkrið á norðrslóðum í beinunum. Lengi hefur verið vitað að íslenskar konur eru fremur kalkrýrar í beinum og þeim hætt við að styttast og brotna af minnst tilefni þegar þær eldast. Nýleg bresk rannsókn bendir til að meira en helmingur fullorðinna sé með of lágt D-vítamín og að 16% hafi alvarlegan skort yfir veturinn. Nýlegfinnsk rannsókn sýndi einnig að flest börn og unglingar þar í landi vantar D-vítamín í kroppinn. Faraldsfræðileg gögn hafa líka sýnt að D-vítamínskortur er einnig mjög algengur hjá öldruðum sem komnir eru með beinþynningu (osteophorosis) þar sem beinútlitið getur haldið sér þar til beinin brotna eða fá beinmeyru (osteomalacia) þar sem beinin aflagast. Fólk á öllum aldri getur hins vegar verið með skort. Þeir sem eru í mestri áhættu eru þeir sem eru allt of feitir, fólk af svörtum kynþætti en sem búa á norðlægum slóðum og sjúklingar með ýmsa meltingar- og efnaskiptasjúkdóma. Eins konur sem hafa átt mörg börn eða sem hafa haft börn lengi á brjósti.

Það er alltaf að koma betur og betur í ljós hvað D-vítamínið er nauðsynlegt, líkamlega sem andlega. Ekkert síður fyrir vöðvana, taugakerfið og ónæmiskerfið en beinin sem mesta athyglin hefur beinst að hingað til. Skort sem auðvelt er að fyrirbyggja með reglubundinni inntöku. Jafnvel sjávarfangið okkar góða er ekki nóg og lýsið inniheldur aðeins takmarkað magn af D-vítamíni og sem nægir okkur í besta falli að hálfu leiti, þrátt fyrir allar góðu omega fitusýrurnar sem það inniheldur. Ekki heldur grænmetið og ávextirnir sem er hlaðið öðrum vítamínum og sem eru okkur líka lífsnauðsynleg.

Ekki er síst nauðsynlegt að passa upp á ungbörnin okkar, börnin og unglingana sem byggja þurfa upp og trygga góða heilsu fyrir framtíðina. Á tímum þegar jafnvel börnin okkar eru aftur farin að greinast með hörgulsjúkdóminn beinkröm (rickets)eins ogí gamla daga og þegar börn voru send í ljós. Ekki síður er þörfin hjá ófrískum konum sem eru að ala fóstrið sitt og reyndar hjá sjúklingum sem byggja þurfa upp það sem rifið hefur verið niður.

D-vítamínið virkar eins og fituleysanlegt hormón í líkamanum í forminu D3 (calcitriol) og D2 (calcidiol) og er nauðsynlegt fyrir eðlilegan kalkbúskap, upptöku á kalki úr meltingarveginum og til að bein geti kalkað eðlilega og beingerst. Það gerist eftir að það hefur verið virkað beturí lifur og síðar í nýrum (1-25-hydroxy-vítamin D3). Kalk leysist annars upp úr beinum okkar fyrir tilstuðlan klakhormóns (PTH) sem hækkar ef kalkið er lágt í blóði. Annar góður mælikvarði á ónógu D-vítamín er því hækkun á PTH. Kalkið er líkamanum líka mikilvægt í allskonar starfsemi og það því hirt hiklaust úr helsta forðabúrinu, beinunum okkar með tilstuðlan PTH.

Ungar stúlkur eru í mestri áhættu á að líða fyrir D-vítamínskort síðar og að hlaða ekki nóg af kalki í beinin fyrir fullorðinsárin. Grunnur að beinheilsunni er lagður strax í barnæskunni og konur hafa í raun bara tímann til tvítugs að byggja upp megnið af sínum beinmassa og sem duga þarf þeim út lífið. Þær geta þó aðeins bætt í búið fram undir tíðarhvörf. Eftir það fer beinmassinn hins vegar hratt minnkandi og hættan á beinþynningu eykst með hverju árinu sem líður, jafnvel þótt kalkneyslan sé góð en síður ef D-vítamínneyslan er ónóg.

Algengasta sjúkdómsmyndin sem við sjáum dags daglega er beinúrkölkun hjá eldri konum sem kýtast saman, fá oft kryppu og brotna af litlu tilefni. En svo þarf ekki að vera. Verst er þegar konur liggja lágt í beinmassa strax við tíðarhvörfin og eins og áður segir og tapa síðan hratt kalki úr beinunum þegar kvenhormón (eostrógenið) vernda þær ekki lengur. Þegar greiningin liggur fyrir er þó oft reynt að gefa ákveðin lyf til að fyrirbyggja frekari beinþynningu en sem ná aldrei að bæta fyrir það sem tapast hefur. Konum í tíðarhvörfum er því ráðlagt að fara í beinþéttnimælingu (t.d Beinþéttnirannsóknarstofu LSH í Fossvogi) til að sjá hver beinmassi þeirra er. Ekki síst til að geta haft viðmið síðar og sjá hvort þær tilheyri þeim hópi kvenna sem missa hratt sinn beinmassa eftir tíðarhvörfin. Sú áhætta er mjög einstaklingsbundin og að hluta bundin í erfðir. Mjög feitar konur og eins grannar konur, sérstaklega þær sem reykja, eru almennt í meiri áhættu en aðrar.

Karlar eru ekki í eins mikill áhættu og hlaða meira upp af beini þegar þeir eru ungir enda þyngri, auk þess sem úrkölkunin gengur ekki eins hratt fyrir sig vegna verndunaráhrifa karlkynshormónsins fram eftir aldri. Dagleg D-vítamíninntaka er engu að síður nauðsynleg. Janfhliða D-vítamíninntöku er góð hreyfing nauðsynleg og kalkneysla sem samsvarar a.m.k. um 1200 mg á dag (tvö mjólkurglös).

Sl. vetur var mikið spurt um D-vítamínmælingar í blóði í kjölfar ágætis greinar í Læknablaðinu. Hver mæling á D-vítamíni í blóði kostar um 2.500 kr. Ef kona hefur ekki tekið inn D-vítamín yfir vetrarmánuðina að þá má fyrirfram gera ráð fyrir við að hún sé lág í D-vítamínmælingu. Niðurstaða mælingar er því oft fyrirséð og óþörf.  Annað gildir auðvitað ef verið er að leita skýringa á hinum ýmsu krankleikum sem rekja má e.t.v. til skortseinkenna. Ekki síst vöðvaslappleika, vöðvaþreytu og annarra sjúkdóma og ýmissa lyfjameðferða. En lítum nú aðeins nánar á ráðlagða skammtastærðir af D-vítamíni.

Í nýjum bandarísku leiðbeiningunum frá því í sumar er ráðlagt að D3-vítamín magn í blóði (25-hydroxy-vítamin D (25[OH]D)) haldist milli 40-60 ng/mL bæði hjá fullorðnum og börnum.  Samkvæmt tölum úr rannsókn sem birtist í Læknablaðinufyrir nokkrum árum er um þriðjungur fullorðinna Íslendinga undir 30 ng/mL en helmingi fleiri ef neikvæð fylgni við hækkun á PTH hormóni er notað sem viðmið yfir vetrarmánuðina sem samsvaraði engu að síður daglegri inntöku á D-vítamíni upp á 15-20 µg/dag (600-800 einingum). Ráðlagður dagskammtur af þorskalýsi fyrir fullorðna eru 10 ml. en sem innihalda aðeins 18,4 µg af D-vítamíni (735 einingar) og sem eru svipaðir skammtar og manneldisráð hefur hingað til ráðlagt og sem eru þá ekki nógu stórir.

Dagleg D3-vítamíninntaka þarf því að lágmarki að vera allt að helmingi hærri (um 2000 einingar) til að hægt sé að fyrirbyggja nokkuð örugglega skort og skortseinkenni. Síðan þyrfti að tvöfalda þá skammta (um 4000 einingar) við erfiðar aðstæður. Eins og t.d. þegar konur eru ófrískar og þegar sjúklingar þurfa að glíma við alvarleg veikindi enda lítil sem eingin hætta af ofskömtun á D-vítamíni þó skammtar séu hærri í skamman tíma. Alvarlegur D-vítamín skortur er hins vegar skilgreindur þegar 25[OH]D gildið fer undir 20 ng/mL og sem ætla hefur mátt að um 10% þjóðarinnar sé haldinn. Þá þarf mikið hærri skammta í byrjun til að hlaða líkamann upp af D3-vítamíni og bæta fyrir skortinn eins og greint var frá í greininni í Læknablaðinu í vetur. Ekki er hægt að ráðleggja of mikla inntöku af lýsi sem myndi þá innihalda allt of mikið af A-vítamíni og hættu á A-vítamíneiturun.

Hvernig væri nú að bæta sólargeislum við í lífið í vetur og taka inn D-vítamín daglega. Ekki veitir af á þessum verstu og erfiðustu tímum.

http://www.medscape.com/viewarticle/803417?nlid=31003_1048&src=wnl_edit_dail&uac=12227BT

Skortur á sólarljósi eykur hættuna á heilablóðfalli  Visir.is 10.2.2012

Hvað kemur í stað sólar? Samfélagið í nærmynd 11.10.2011 (viðtal)

Fréttir á Stöð 2, 16.10.2011

Síðdegisútvarpið á Rás 2, 20.10.2011

Kastljós 21.10.2011; viðtal við Dr. Michael Holick frá Boston University.

Þorskalifrin og hunang norðursins (23.10.2011)

Stóra „D“ málið (25.10.2011)

D-vítamín gegn veirusýkingum

http://www.laeknabladid.is/2004/1/fraedigreinar/nr/1515/

http://www.laeknabladid.is/tolublod/2011/02/nr/4111

http://www.laeknabladid.is/tolublod/2011/09/nr/4303

http://www.mbl.is/frettir/taekni/2010/03/08/d_vitamin_mikilvaegara_en_talid_var/

Holick M. High Prevalence of Vitamin D Inadequacy and Implications for Health. Mayo Clin Proc 2006; 81: 353-73

Pearce S, Cheetham T. Diagnosis and management of vitamin D deficiency. BMJ 2010; 340: 142-7.

http://jcem.endojournals.org/content/early/2011/06/03/jc.2011-0385.abstract?rss=1

Það er einkennilegt að vera staddur í uppáhalds stórborginni minni, New York á þessum degi. Borg sem ég hef oft heimsótt áður og sem hefur að mörgu leiti verið tákngervingur hins vestræna heims og alþjóðlegri en flestar aðrar, að minnsta kosti í mínum huga. Þar sem þú getur gengið á milli ólíkra menningarheima og flestir finna eitthvað við sitt hæfi. Stóra eplið með alla sína grænu hliðar, en sem hvergi er að finna meira af stáli og steinsteypu. Borg sem er að sumu leiti eins og mauraþúfa þar sem milljónir ganga um strætin og bílaumferðin er hvergi meiri en gengur samt eins og ein vel smurð vél. Öll á iði, en samt svo regluföst og skipulögð. Stórborg sem aldrei þagnar og aldrei sefur. Borg sem hefur sinn sérstaka ilm sem samanstendur af öllu þessu, stóra eplið.

Fyrir ekki svo voðalega löngu síðan naut ég útsýnis úr öðrum tvíburaturnanna í World Trade Center og sem var meðal helstu kennileita borgarinnar. Í turni sem ásamt í bróður sínum þúsundir saklausra manna voru síðar drepnir í, í einni andrá fyrir 10 arum og sem voru bara að sinna sínum daglegu störfum, eins og þú og ég. Á degi sem við flest munum líka nákvæmlega hvað við sjálf vorum að gera og gátum sídan fylgst með í sjónvarpinu, eins og límd við skjáinn. Þegar tíminn fraus og heimurinn varð agnar smár. Þegar tvær af hæstu byggingum veraldar voru rústaðar í loft upp af yfirborði jarðar, með farþegaþotur að vopni.

Á sama stað, nú 10 árum síðar, er búið að reisa gosbrunna þar sem turnarnir stóðu og safn fyrir komandi kynslóðir að minnast. En ég hafði líka komið að rústunum nokkrum árum eftir árásirnar, kolsvörtu holunni sem þar var og sem turnarnir höfðu staðið áður. Byggingar sem voru taldar eitt af stórvikjum mannsins og minnisvarðar nútíma viðskiptalífs. Úr þeim efnum sem við töldum þau sterkustu, stáli og steypu. Tímabundinn minnisvarði hvað mannvonskan getur verið öflugt afl en ósanngjörn, ef hún fær tækifæri til að þrífast. En nú löngu síðar, líka sem breytst í jákvæðan minnisvarða um að önnur gildi eru sterkari og sem verða ekki auðveldlega sigruð. Hvað samstaðan er mikilvæg og að samkennd okkar mannanna er öflugast aflið þrátt fyrir allt. En það þarf engan minnisvarða úr stáli eða sterkari efnum fyrir eldri kynslóðirnar í dag í New York. Þeir minnast fyrst og fremst dagsins eins og hann var og hvernig hann getur orðið á morgun.

Aftur og aftur erum við hin minnt á í sögunni hvað er mikilvægast, en hvað fórnarkostnaðurinn getur verið mikill. Hrun á allskonar heimsmyndum og þegar við töldum okkur hafa verið í skjóli sem ekki var til. Eitthvað sem á eftir að gerast aftur og aftur í síbreytilegri mynd um leið og við þroskumst  vonandi örlítið. Og vonum að heimurinn verði aðeins betri en hann var í gær.

Það var þungbúið í New York í dag og skýin dimm yfir höfuðborginni. Það rigndi og það mátti sjá tár á vöngum. New York breyttist fyrir 10 árum, líka til góðs. Fólkið er kurteisara og skilningsríkara hvort við annað. Meira eins og þar sem gamall góður þorpsandi ríkir. En það kostaði samt sára reynslu. En á morgun fer sólin aftur að skína, í borginni sem aldrei sefur, en grætur gærdaginn meira en flestar aðrar borgir gera í dag.

Heilbrigðisþjónustuna hefur tekið langan tíma að byggja upp á Íslandi, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu með sjálfan Landspítalann í fararbroddi og þangað sem flestra leiðir liggja einhvern tímann á ævinni. Fátt er okkur mikilvægara í mestri neyð lífsins en gott sjúkrahús með góðri bráðaþjónustu, en líka góðri heilsugæslu og dvalarstofnunum fyrir aldraða um allt land auk nauðsynlegrar sérgreinalæknisþjónustu. Um þessi atriði eru allir landsmenn sammála, en bara ekki skipulagi þjónustunnar og forgangsröðun verkefna sem fyrir liggja. Allra sýst þegar við höfum nú ekki efni á að reka sjúkratryggingakerfið okkar eins og lög gera ráð fyrir og þar sem vísir er þegar orðinn að tvöföldu sjúkratryggingakerfi á Íslandi. Að þeir efnameiri geti notið þjónustu sem þeir efnaminnstu geta ekki enda gjaldskrá ýmissa sérfræðinga óháð hámarksgreiðslu Sjúkratrygginga í sjúkrakostnaðinum í dag. Sérgreinalækna sem leggja tuga prósenta kostnað ofan á greiðslur sem þeir fá frá Sjúkratryggingum Íslands á sjúklinginn sjálfan, enda enginn nýr samningur í gildi.

Leikskólinn sem ég dvaldist á sem smákrakki hét Grænaborg og var staðsettur á Landspítalalóðinni, rétt hjá hringtorginu við gatnamót Hringbrautar og Snorrabrautar. Þar sem áður hafði staðið bær með sama nafni, löngu áður en Landspítalinn var reistur. Sennilega vegna þess hve svæðið var grænt, fallegt og opið. Leikskólinn minn var hinsvegar smíðaður 1931 og er nú löngu búið að rífa, enda var hann alltaf hálfgerður bárujárnshjallur. Þótt hann reyndi að bera nafn sitt vel og var alltaf málaður af því tilefni grænn. Í sandkassanum þar voru fyrstu skóflustungurnar mínar teknar og ég byggði mér draumahallir. Þegar framtíðin var óráðin og löngu áður en maður átti eftir að vitskast, eða svo átti það að heita. Nú þekki ég mikið betur til staðarins þar sem leiksólinn minn stóð áður enda starfað á spítalanum stóran hluta af lífi mínu. Draumaspítala síns tíma sem varð að veruleika. En hins vegar ekki draumahöllin sem nú á að byggja, á sama stað og ég byggði forðum.

Nú hefur engu að síður verið nánast ákveðið að byggja nýjan sameinaðan spítala á höfuðborgarsvæðinu sem á að vera hátæknisjúkrahús og háskólasjúkrahús í senn samkvæmt fyrirliggjandi byggingartillögum á þessum stað, Landspítalalóðinni við Hringbraut. Fyrsti áfangi hljóðar upp á rúmlega 40 milljarða króna og byggingarnar eiga að flæða um allt þar í kring. Mér finnst reyndar leiðinlegt að geta vera ekki verið sammál mörgum ágætum kollegum mínum á Landspítla um þessi áform, en í veikri von malda ég nú í móinn. Áður en allt verður um seinan og vona ég að ennþá megi koma í veg fyrir stórkostlegt skipulagsslys sem er í raun hluti að afkróuðum vesturbæ Reykjavíkur, Miðbænum svo og Þingholtunum. Sem á eftir að valda miklu óhagræði í aðgengi sjúklinga og starfsmanna að mikilvægasta sjúkrahúsi landsins ef tillögurnar ná fram að ganga.

Sigurður Guðmundsson forseti heilbrigðisvísindasviðs Háskóla Íslands og fyrrverandi Landlæknir og félagi minn skrifaði ágætis grein í Fréttablaðið sl. haust um milvægi tengingar hátæknisjúkrahúsins við háskólasamfélagið og er ég honum þar hjartanlega sammála í veigamiklum atriðum. Sérstakalega er varðar menntun, vísindi og kennslu í teymisvinnu í stað einyrkjavinnu, eiginlega öllu nema því sem mikilvægast er í dag að taka ákvörðun um og varðar  staðarvalið á sjúkrahúsinu og að endilega þurfi að byrja á framkvæmdum strax í dag eins og málum er nú háttað í efnahagslífinu. Sérstaklega finnst mér vanta í grein Sigurðar að fjallað sé um það sem þó brýtur mest á heilbrigðsiþjónustunni í dag. Að halda mannauðnum í landinu og styrkja grunnþjónustuna á höfuðborgarsvæðinu. Hvar mætti frekar leggja áherslu á að bæta og laga sem er líka atvinnuskapandi, í stað þess að byggja bara nýtt úr steynsteypu, stáli og gleri.

Sagan um nýjan hátæknispítala nær frá því fyrir síðustu aldarmót með sameiningaráformum Sjúkrahúss Reykjavíkur (gamla Borgarspítalans), Landakots og Landspítalans. Áform sem m.a. var til að hagræða á rekstri og sem var mjög skiljanleg þar sem sjúkrahúsin voru þrjú á Reykjavíkursvæðinu og eins að betri tengingu vantaði við Háskóla Íslands. Byggingaráform um stækkun Landspítals nær hins vegar miklu lengra aftur í tímann og lóðir hafa verið teknar frá í það verkefni neðan Hringbrautar. Reyndar var byggt þar hús sem kallað hefur verið Tanngarður og sem átti fyrst og fremst að hýsa tannlæknadeildina, en þar sem læknadeildinni var einnig síðar komið fyrir við illan leik og húsið þá kallað Læknagarður. Hús mistaka sem fyrir löngu er komið með spangir þótt það sé í raun aðeins hálfbyggt og farið að kalla á mikið viðhald.

Það grátlega er þó, að frá sameiningu hefur maður aðallega séð yfirbygginguna í rekstri spítalans stækka, jafnhliða miklum niðurskurði á starfliðinu á gólfinu og auknu vinnuálagi þeirra sem eftir eru. Þjónustu sem er komin að þolmörkum þess ásættanlega. Þrátt fyrir marga samninga við Háskólann og nafni spítalans sem var breytt í Háskólasjúkrahús Landspítali. Jafnvel löngu fyrir hrun og þar sem góðærið kom aldrei. Þar sem brostinn er nú á mikill atgerfisflótti, enda býðst hæfasta starfsfólkinu margfalt betri kjör í öðrum löndum. Starfsfólk sem er á sínum besta starfsaldri og með mestu þekkinguna, jafnvel 6-12 ára sérnám að baki en því miður líka andvirði íbúðar í skuldahala í námslánum og húseignalausir. Þar sem tómt mál er að tala um að eignast hús, þaðan af síður að reisa nýtt.

Mér vitanlega viðhefst starfsemi „sameinaðs“ Landspítala ágætlega í núverandi húsnæði þótt starfsemin sé sannarlega dreift víða um borgina. Aðstaða starfsfólk er líka víða bágborin og oft verða sáttir þröngt að sitja. Sárast vantar hins vegar hjúkrunarrýmin, sérstaklega fyrir eldri borgarana og mikið hefur verið í fréttum. Nýta mætti sjúkrastofnanir í nálægð við höfuðborgarsvæðið mikið betur en gert er í dag. Til dæmis á Vífilstaðaspítlala og St. Jósefsspítla í Hafnarfirði sem var lokað sl. haust. Gömlu byggingarnar eru flestar fallegar byggingar sem eiga sína sögu eins og t.d. líka Heilsuverndarstöðin gamla og sem nú hefur gengið í endurnýjun lífdaga, vegna sálar sinnar og fegurðar. Eins má í dag nýta nýjar og hátæknilegar skurðstofur sem standa tómar, eins og t.d. í St. Jósefsspítala og hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja.

Það hefur verið allt of algengur ósiður hjá okkur Íslendingum, að rífa niður það sem gamalt er, til þess eins að byggja flottari hús. Jafnvel hlaupa frá hálfkláruðum húsum og verkefnum. Venjan ætti jú að vera að eiga fyrir því sem manni langar í. Draumahöllin er auðvitað bara tálsýn í augum fátæklinganna. Það ætti síðasti áratugur að hafa kennt okkur. Gömul hús þurfa einfaldega endurnýjun og í þeim felast mikil menningarverðmæti eins og áður sagði. Í það minnsta er þörfin miklu meiri nú að tryggja mannauðinn og góða menntun í landinu en byggja. Nýr draumaspítali gerir líka lítið gagn ef hann stendur síðan bara tómur og hæft starfsfólk vantar. Jafnvel þegar kreppunni loks lýkur. Húsin eiga alltaf að aðlagast aðstæðum þegar þau eru byggð en ekki öfugt. Sem kallast að sníða sér stekk eftir vexti. Tugmilljarða tvísýn byggingaráform í dag eru því glapræði.

Mín skoðun er að lóðin við gamla Borgarspítalann í Fossvogi sé miklu betur til þess fallin að byggja upp nútímalegan og stóran sameinaðan Landspítala í framtíðinni, þegar við höfum efni á. Sú skoðun fyrst og fremst af praktískum ástæðum en ekki tilfinngarlegum fyrir gömlu góðu Grænuborginni. Landsvæðið í Elliðaárdalnum er opið og staðsett miklu miðlægara í höfuðborginni, og með miklu betri aðkomumöguleikum í framtíðinni, ekki síst fyrir bráðveika á bráðamóttöku, með sjúkrabílum og í sjúkraflugi með þyrlum. Umferðaröngþveiti mun hins vegar skapast í „miðbænum“ á nýjum vinnustað fyrir þúsundir á komandi áratugum á gömlu Landspítalalóðinni. Á sama tíma og Háskólinn á allur eftir að stækka auk mikils vaxtar vonandi annarrar atvinnustarfsemi en heilbrigðisþjónustu, ekki síst ferðatengdri þjónustu. Jafnvel stækkun flugvallarins út í Skerjaförð og þéttari byggðar þar í kring. Þegar í dag eru allar helstu umferðarstofnbrautirnar til og frá miðbænum ofhlaðnar umferð á álagstímum? Flestir vita líka að margar lágar byggingar, jafnvel aðeins upp á 3-4 hæðir nýtast líka illa fyrir bráðasjúkrahús, kosta meira í viðhaldi og valda miklum töfum í ferðum á milli deilda, bæði fyrir sjúklinga og starfsfólkið.

Eitt það vitlausasta í byggingartillögunum sem nú liggja fyrir að mínu mati er samt að þar er gert ráð fyrir þyrlupalli á 3 eða 4 hæð rétt hjá gjörgæslunni og skurðstofunum sem er kjarni svæðisins og viðkvæmastur þannig fyrir stórum skakkaföllum. Það vita allir Reykvíkingar að ímyndin um þyrlupalla á húsþökum í Þingholtunum á ekki við, þar sem allra veðra er von á veturna. Slysahættan er allt of mikil og getur jafnvel stefnt allri starfsemi spítalans og byggðinni þar í kring í stórhættu. Þyrlur þurfa langa aðbraut fyrir lendingu og flugtak sem eru hættulegustu tímabilin í fluginu og því nauðsyn á opnu svæði fyrir nauðlendingar í kringum lendingarstaðinn. Góð aðstaða er hins vegar þegar fyrir þyrlur að athafna sig yfir Fossvoginum og síðan Fossvogsdalnum. Í framtíðinni þarf frekar að gera ráð fyrir fleiri lendingarstöðum enda má gera ráð fyrir mikið auknu sjúkraflugi með þyrlum.

Fyrir þremur árum voru lagðar lagðir yfir 200 milljónir króna í endurnýjun og breytingar á Slysa- og bráðamóttökunni í Fossvogi og er aðstaðan þar nú til mikillar fyrirmyndar, þrátt fyrir mikið álag á starfsfólk vegna undirmönnunnar. Álag sem að miklu leiti er líka til komið vegna þess hve heilsugæslan hefur verið svelt á höfuðborgarsvæðinu og uppbygging sem hófst fyrir tæpri hálfri öld langt í frá að vera lokið. Þvert á móti, sem nú eru komnir í miklir og stórir brestir í. Í höfuðborginni Reykjavík og nágreni þar sem flestar lækningar fara fram orðið utan dagvinnu, á læknavöktum og bráðamóttökum. Bráðamóttakan á Landspítalanum við Hringbraut þar sem meðal annars er staðsett bráðamóttaka hjartadeildar, Hjartagáttin, er einnig nýleg og fullkomin og þar sem aðeins vantar meiri peninga og starfsfólk til að geta verið starfrækt allan sólarhringinn, öllum hjartveikum til mikils gagns. Eins hafa bráðamóttökur geðdeildar og bráðamóttöka barna á nýja Barnaspítala LSH verið endurnýjaðar nýlega og stækkaðar. Starfsemi sem stendur ágætlega að vígi fyrir nánustu framtíð. Starfsemi sem með tíð og tíma gæti síðan flutt í nýjan sameinaðan spítala í Fossvogi ef draumsýn mín rættist, en sem nú er útlit fyrir að verði eins og martröð ellinnar. Eða að minnsta kosti eins og slæmur draumur í dós.  (FÆRSLA UPPFÆRÐ 6.5.2012)

Margir látast árlega í umferðarslysum hér á landi auk þess sem hundruðir slasast alvarlega, oft af því einhver fór óvarlega eða sýndi af sér vítavert gáleysi. Þar sem hraðinn var of mikill miðað við aðstæður. Á einu augnabliki breyttust þannig aðstæður þúsunda manna og sem eiga um sárt að binda. Margar fjölskyldur í landinu, nánir vinir og samstarfsfélagar fórnarlamba umferðarslysanna þekkja þá sögu vel.

Fólksbílinn er stundum kallaður þarfasti þjónninn í nútíma þjóðfélagi og sem hefur leyst gamlan vininn, íslenska hestinn af hólmi. Metnaður er síðan fyrir sífellt kraftmeiri bíla sem eiga líka að vera öruggari við verri aðstæður og meiri hraða. Skriðvörn, bremsuvörn svo eitthvað sé nefnt auk líknarbelgjanna góðu. En bíllinn getur sannarlega verið manns versti óvinur, ef ekki er farið varlega og hann misnotaður. Þar sem lögmálið um fallþyngd hundraðfaldast alltaf með hraðanum sem ekið er á.

Tölvuleikir eru sýndarveruleiki sem ganga oft líka út á sem mesta hraða. Eftirvæntingin hlýtur því að vera mikil þegar út í raunveruleikann er komið og bílprófið er í höfn hjá yngstu ökumönnunum. Að endurtaka leikina í raunverulegu umhverfi. Þar sem reynsluleysi, kæruleysi og sýndarmennskan verður hættuleg blanda í öflugum bíl. Þeir sem eldri eru vilja því miður oft einnig vera “með í leiknum”. Og þótt hæfnin til akstur sé ef til vill meiri, er pirringur og óþolinmæðin oft meiri. Reynslan kemur að litlum notum þegar stórir sénsar eru teknir. Þar sem fegurð umhverfisins er raunveruleg, en skilyrðin á veginum djöfulleg.

Sumir segja að slys séu bara ákveðin líkindi að óheppni. Að sumu leiti satt en oftar ekki, sérstaklega þegar umferðarslysin eiga í hlut og sem að í flestum tilvikum má koma í veg fyrir. Ekki síst alvarlegustu slysin þar sem hinn slasaði “var jafnvel í rétti”. Þau forðumst við best með því að keyra hægar og sýna aðgát og kurteisi. Og láta ekki náungann koma okkur sífellt úr jafnvægi, jafnvel þótt hann skori okkur á hólm, í kappakstur á stálhestinum sínum.

Áhrifaríkustu verkefni lögreglunnar og Umferðarstofu er að tryggja eins og hægt er umferðaröryggi vegfarenda og halda umferðarhraðanum ávalt niðri. Þakka má fyrst og fremst þeim þann stóra ávinning sem náðst hefur hér á landi, þrátt fyrir allt, að fækka alvarlegustu umferðarslysunum umtalsvert. Á götum borgarinnar ekkert síður en úti á þjóðvegunum þar sem hárfín brotin lína sker samt sem áður allt of oft á milli lífs og dauða.

Eftir nokkra áratuga starf á Slysa- og bráðamóttöku ætti maður að vera kominn með þykkan skráp. En sárin eru misalvarleg og víst er að sárin úr alvarlegustu bílslysunum eru ekki nein smásár. Það eina sem aldrei venst í starfinu. Ef aðstæður hefðu verið aðrar þegar mestu máli skipti í lífi fórnarlambanna. Jafnvel þegar lífið var rétta að byrja og tíminn framundan virtist svo óendanlega langur og bjartur. Ekkert er jafn ömurlegt en að sjá hvað hvað eitt andartak í fávisku getur skipt miklu máli, í lifandi lífi. Síðan er það sorgin og margir hugsa sinn gang, en því miður í allt of stuttan tíma. (endurbirting á grein í Fréttablaðinu í morgun)