Nú má segja að sumarið sé nánast liðið og haustið að taka við. Sumarhitinn liggur samt ennþá í loftinu og jörðin er hlý og köld í senn. Nóttin heit en dimm. Haustið sem er svo fallegt með allri sinni litadýrð, en um leið sorglegt því það markar það sem koma skal. Og eftirsjá hvað tíminn leið allt of fljótt.

Dagurinn í gær var einstaklega fallegur á höfuðborgarsvæðinu. Umræðan um okkar helstu dægurmál að sama skapi ekki. Því staldraði ég aðeins við á Laugarnesinu á milli þess sem ég heimsótti sjúkt fólk á bæjarvaktinni minni í gær. Heimsótti stórbrotinn listamann sem býr þar og dáðist af umhverfisverkum hans og nálgun við náttúruna og fortíðina. Þar sem er að finna yndislegan samtíning frá horfnum tíma, gamla ljósastaura og ryðgaða skúlptúra innan um fölnaðar risahvannir. Sem eins og allt annað í náttúrunni og höfuðborginni, bíður síns tíma. Eitt andartak var eins og maður væri útlendingur í eigin landi og maður gat horft á fortíðina og framtíðina í senn. Landið fallega, sundin bláu, hvannir eins og á hálendinu og skýjakljúfana í fjarska. Jafnvel Hörpuna okkar og sjá má á myndinni ef vel er að gáð.

Á sama tíma og Crown Princess, eitt stærast skemmtiferðaskip veraldar, sigldi út sundin bláu, á vit ævintýranna. Með þúsundir ánægðra útlendinga eftir vel heppnaðan ferðadag um landið okkar fagra. Fegursta land veraldar sem hefur upp á allt að bjóða og sem ekki er hægt að meta til fjár, eða það hélt maður.

Nú erum við samt minnt á hvað tímarnir hafa breyst frá því við vorum ung og óþroskuð. Þegar maður trúði að sumt yrði aldrei til sölu. Allra síst landið okkar sem kostaði svo mikil átök að eignast. Eins fyrir nokkrum árum þegar maður hafði þroskast og minnstu munaði að það yrði tekið af okkur. Þar sem við kunnum okkur ekki forráð. Aldrei aftur, vonandi. En það verða mikil þáttaskil í 1000 ára sögunni ef við nú seljum landið okkar í pörtum fyrir hæstbjóðendur. Ef tímabundnir ábúendur um allt land vilja ráðstafa því í hendur útlendinga til þess eins að græða.

Í þúsund ár höfum við glímt við landið og náttúruöflin og komist ágætlega af.  Á nokkrum árum töpuðum við glímunni við fjármálaöflin, og nú er úr okkur allur vindur. Hjá þjóð sem hefur byggt styrkleikan sinn á smæðinni og kunnáttu á veikleikum, en ekki stærðinni og græðginni. Hjá þjóð sem vill vera gestgjafi, en ekki þyggjandi og leiguliði í eigin landi.

Forrit sem hægt er að fá í iPhone síma

Líkamanum er oft líkt við musteri sálarinnar sem okkur á að þykja vænt um. Því er afskaplega mikilvægt að fara eins vel vel með þá byggingu eins og við getum, ekki síst yfirborð hennar og sem er mikilvægasta vörnin gegn umhverfinu. Sérstaklega sólinni sem allt elskar og vekur með kossi, eða hvað?

Engin æxli eru algengari og meira tengd umhverfinu og sólinni en sortuæxlin (melanoma), einkum hjá ungu fólki. Krabbamein sem í mörgum tilfellum meinvarpast tiltölulega fljótt í lifur, lungu, beinin og heilann. Æxli sem hefur háa dánartíðni ef greinist seint. Æxli sem tengist líka lífsháttum okkar meira en flest önnur, ekki síst sólböðum og ljósabekkjanotkun. Þegar eftirsótt útlit og jafnvel sjálfsdýrkun í stað væntumþykju breytist í andstæður sínar og stórar lýtaskurðaðgerðir eru nauðsynlegar. Jafnvel til að freista þess að ná meinvörpunum út um allan líkamann.

„Undanfarna áratugi hefur nýgengi húðkrabbameina, sérstaklega sortuæxla, aukist hratt hérlendis. Samkvæmt upplýsingum frá Krabbameinsskrá Krabbameinsfélags Íslands greindust að meðaltali 49 manns á ári með sortuæxli í húð (20 karlar og 29 konur) á árunum 2004-2008, 10 manns létust árlega.¹ Tíðni húðæxla í heild hefur tvöfaldast á síðustu tíu árum og mest er aukningin hjá ungum konum. Sortuæxlum hefur fjölgað mest, en þau eru alvarlegasta tegund húðkrabbameina og algengasta krabbameinið hjá konum á aldrinum 15-34 ára.“ Læknablaðið 07/08 2011.

Sumir eru þó í meiri áhættu á að fá sortuæxli, t.d. fólk með mjög ljósa húð og rauðhærðir. Eins ef náinn ættingi hefur greinst með krabbameinið eða jafnvel bara forstigsbreytingar í húðblettum. Samtök erlendis hafa því hvatt til sjálfsskoðunar og eftirlitis hjá læknum með öllum húðbreytingum, einkum fæðingarblettunum. Ameríska skemað hér að ofan er mjög gott að því leiti að mikilvægustu kennileitin eru áréttuð eins og reyndar líka er gert á vef Landlæknis. Óreglulegir og misdökkir blettir eða litabreyting þar sem erfitt er að greina dökkbrúnan lit frá biksvörtum.

Ef minnsti grunur vaknar um breytingu t.d. í fæðingarbletti er farsælast að fjarlægja blettinn sem fyrst. Flestir heimilislæknar gera það án aukagjalds og svo húðsjúkdómalæknarnir. Í vissum tilvikum þarf að leita aðstoðar lýtalæknis, ekki síst ef þörf er á stærri aðgerð eða húðbreytingin er á viðkvæmum stöðum. Húðbitar sem fjarlægðir eru, eru alltaf sendir til vefjagreiningar gegn vægu rannsóknargjaldi. Ef fyrr hefur fundist forstigsbreyting er rétt að hafa meiri varan á sér gagnvart öllum breytingum og jafnvel að fá þá húðsjúkdómalækni til að fylgja málunum eftir með endurteknum myndatökum af grunsamlegum blettum.

Stærsti vandinn varðandi algengi sortuæxlis hér á landi er að margir sýna ekki nógu mikla aðgát í nærveru sólar og nota ekki sólarvörn við hæfi. Greinin í Læknablaðinu í sumar sýnir að sólin er sennilega óvíða sterkari en einmitt á Íslandi yfir hásumarið. Sérstaklega ber því að varast að láta börn vera of lengi í sólinni og að þau noti sólarvörn, ekki síst á þá líkamsparta sem mest eru útsettir fyrir geislunum eins og andlit, eyru og hendur. Ljósabekkjanotkun ætti að heyra fortíðinni til nema fyrir fólk með ákveðna húðsjúkdóma og sem þurfa á útfjólubláum geislum að halda í lækningaskyni. Neðangreint myndband var gert í Bandaríkjunum til að hvetja ungt fólk til að sýna árvekni gegn þessum alvarlega sjúkdómi, sortuæxlunum, Dear 16-year-old-Me:

Möguleiki er líka á rafrænni sjálfvirkri greiningu með myndatöku af fæðingarblettum með iPhone (sjá ummæli að neðan)

Sjá nýrri umfjöllun um sortuæxli : http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2012/12/04/ljosid-i-sjalfum-sortanum/

Sumt er reyndar líka of gott til að vera satt. Gera má samt ráð fyrir að flest gott sé hollt í hófi, a.m.k. ef við treystum bragðlaukunum okkar eins og dýrin gera. Margt af því er samt erfitt að sanna. Um mikilvægi ákveðinna fæðuefna fyrir heilsuna er oft allt of lítið vitað um þótt kenningarnar séu samt margar. Jafnvel um efni sem við teljum ómissandi  hluta af fæðukeðju okkar. Þar má nefna hollustu fisks og omega 3 fitusýra. Rökin þar eru reyndar orðin nokkuð góð og sem lyfjatengdar  rannsóknir hafa gefið okkur hvað mestar upplýsingar um. Eins langtíma þýðisrannsóknir eins og rannsókn Hjartaverndar sem fylgja okkur alltaf eins og skugginn og tengir saman lífhætti okkar og venjur, í þátíð og nútíð.

Um mikilvægi hreyfingar og kjörþyngdar eru reyndar allir sammála um og sem vísindin hafa sannarlega sannað. Ýmislegt látum við hins vegar eftir okkur og jafnvel neytum sem heilbrigðisvísindin af veikum krafti reyna ýmist að sanna eða afsanna að sé gott eða vont, allt eftir fyrirfram gefnum væntingum. Sumt af því sem er hvað best er þó lítil hætta á að við ofnotum eins og gott kampavín og súkkulaðihúðuð jarðaber sem kosta mikinn pening. Neysluvörur sem geta aldrei skipt sköpum, ef við kunnum okkur hóf og sem að lokum geta jafnvel sýnt sig að lokum vera hollar eins og síðustu færslur mínar um áfengið og súkkulaðið fjölluðu um. Sama gildir um margt annað sem við neytum til að gera lífið aðeins skemmtilegra  og sem er ekki síður mikilvægt en líkamleg hollusta. Annað máli gildir um óhófið, mikla drykkju, ofát og ekki síst reykingar þar sem óhollustan er margsönnuð og sem margfaldar dánarlíkur okkar.

En hvaða sannleikslögmál gilda um lyfin sem við flest borgum sameiginlega fyrir að verulegu leiti með sköttunum okkar og sem teljast ekki alltaf nauðsynleg. Lyf sem hafa sannað gildi sitt til fyrir flesta með vísindalegum aðferðum eins og best verður á kosið. Framvirkum klínískum blindum rannsóknum með samanburðarhópi sem tekur lyfleysu. Þegar rándýr lyf koma á markað og mikilvægt er að markaðssetningin heppnist sem best frá byrjun fyrir sem flesta. Lyf gegn algengustu sjúkdómunum sem flestir fá að einhverju marki sem lifa nógu lengi. Meðferð sem við öll borgum og sem réttilega minnkar áhættuna að fá alvarleg sjúkdómseinkenni um allt að helming með stöðugri langtíma lyfjanotkun.

Þetta á til dæmis við um kólesteróllæknandi lyf sem vaxandi hluti þjóðarinnar notar og kosta marga milljarða króna ár hvert fyrir þjóðfélagið. Lyf sem fyrst og fremst í upphafi voru ætluð fólki í sérstökum áhættuhóp með kransæðasjúkdóm og sem sannarlega minnkaði líkur á nýrri kransæðastíflu og hjartadauða um allt að þriðjung. Þegar lyfjarannsóknum var lokið fyrr en ella því það þótti ekki réttlætanlegt að halda rannsóknum áfram af siðfræðilegum ástæðum og ósanngirni gagnvart samanburðarhópum sem fékk bara lyfleysu. Þegar síðan ef betur var að gáð fleiri voru með sjúkdóminn á grunnstigi og gagnaðist hugsanlega meðferð gegn allri æðakölkun.

En hvað annað höfum við gert til að minnka kólesterólið hjá þjóðinni og tíðni æðakölkunar. Hvað með allt feita lambakjötið okkar sem neytendur eru þegar búnir að niðurgreiða með sköttunum sínum eins og lyfin, hvort sem við borðum mikið af kjötinu eða lítið. Feitt kjöt sem getur hækkað kólesterólið okkar og sem með vísindalegum rökum getur stytt líf okkar. Þá er fiskurinn mikið betri og sem væri miklu nær til að niðurgreiða, ef manneldissjónarmið og heilsufarsástæður réðu til að bæta heilsu landans og spara um leið mikinn lyfjakostnað. Eins væri þá nær að niðurgreiða rándýrt grænmeti og ávexti en skatta í staðinn sykurinn og sælgætið (nema fitusnautt súkkulaðið auðvitað). Ef skynsemin bara réði en ekki bara það sem gott er fyrir suma.

Lyfjamarkaðurinn stendur enda vel að vígi þessa daganna og sem framleiðir lyf sem aldrei fyrr til að lækka kólesterólið okkar flestra og sem vissulega hefur sannað hafa gildið sitt með vísindalegum rökum. Líka jafnvel þótt þau hækki ekki góða kólesterólið sem mestu máli skiptir og aðeins hreyfing og gott mataræði gerir. Lyf sem getur dregið úr löngun okkar að gera hlutina sjálf. Lyf sem samt síðan með tíð og tíma hafa getað sýnt fram á að haft „æskilegar langtímaukaverkanir “ .

T.d. eins og kom fram í nýjustu langtímarannsóknum á kólesterolækkandi lyfinu atorvastatin, ASCOT-LLA og sem kynnt var í síðustu viku á Evrópsku hjartalæknaráðstefnunni í París. Nú átta árum eftir að rannsókninni lauk  kom í ljós aukin lifun gegn allt öðrum sjúkdómum en sem lyfin voru upphaflega gefin gegn og sem nemur um 14%. Þessi áhrif höfðu reyndar einnig komið fram í öðrum rannsóknum áður. Þarna eru sennilega fyrst og fremst talin vera um að ræða áhrif statinlyfja gegn afleiðingum og dauðsfalla vegna sýkinga eins og lungnabólgu. Greint er frá þessari athugun á vísindavefnum Medscape.com í vikunni og sem liggur við að vera of góð til að vera sönn eins og svo margt annað úr heimi vísindanna þessa daganna og væntanlega tryggir sölu lyfjanna enn frekar.

Aðrar rannsóknir á öðrum kólesteróllækkandi lyfjum man ég þó að á upphafsárum þeirra gátu sýnt aukna tíðni í dauðsföllum af ólíkum orsökum eins og slysum og sem síðar var talið bara tilfallandi tilviljun. Að minnsta kosti eru oft plúsar og mínusar í þessu dæmi eins og svo mörgum öðrum því lyf er alltaf bara lyf og ekki er alltaf fyrirséð með langtíma „aukaverkanir“. Aukaverkarnir verða þó að teljast aukaverkanir, jafnvel þótt jákvæðar séu, eða hvað?

Valið er alltaf okkar að lifa lífinu eins og við teljum best með sem fæstum „aukaverkunum“. Góð næring og hreyfing er alltaf grunnurinn að góðri líkamlegri og andlegri heilsu hvað sem öllu öðru líður. Þyngdarstjórnun á að ráðast af þessum þáttum og að við höfum val á því sem við teljum best fyrri okkur, að minnsta kosti í hóf. Við viljum helst ekki boð og bönn, heldur minna og oftar. Rannsóknir á náttúrulegri hollustu er enda oft erfitt að sanna því hver vill bjóða sig fram í framvirkri rannsókn eins og lyfjarannsóknirnar eru gerðar og þar sem við verðum þá að vera án þess sem við teljum vera hollt, jafnvel til margra ára. Það sem siðfræðin og ósanngirnin gegn samanburðarhópnum leyfir væntanlega ekki. Sönnunarbyrðin er þannig oft miklu meiri á því sem við teljum hafa verið óhollt en gæti í sjálfu sér verið aðeins hollt eins og smá vín og súkkulaði með og nýjustu rannsóknir benda til. Sumir segja reyndar að eitt af því sem gæti mælst sem hollusta við smá súkkulaði er að losna við streituna að þurfa að neita sér um smá bita þegar manni virkilega langar. En það er sama hvaðan gott kemur. Ef til vill svipað með léttvínsglasið og maður kann að segja stopp á réttum tíma. Og hver á að borga slíka rannsókn þegar hagnaðurinn er eingöngu neytendanna. Þarna kemur almenn skynsemi því meira að gagni en sem því miður okkur vantar oft. Ef bara væri hægt að framleiðana hana í lyfjaformi.

Sú hugmynd hefur reyndar skotið upp kollinum með „polypill“ pillunni sem er ein pilla við helstu og algengustu kvillunum. Kólesterol lækkandi lyf og jafnvel asperin í lágum skömtum og jafnvel blóðþrýstilækkandi lyf einnig. Sumir sjá fyrir sér fleiri möguleika í þessari framtíðarpillu svo sem að blanda helgarpillunni með fyrir karlana, hugmynd sem felur í sér mikla forræðishyggju og minni ábyrgð á eigin heilsu.

Nei, ég held ég myndi aldrei treysta þeirri pillu fremur en mörgum öðrum sem eru of góðar til að geta verið til. En eigum við samt ekki að lokum að skála fyrir okkur sjálfum, og lyfjaiðnaðinum um leið sem á að þjóna okkur. Einn súkkulaðibita samt ef til vill í stað einnar pillu.

Vísindin ríða ekki við einteyming þessa daganna og daglega birtast niðurstöður um gagnsemi áður forboðinna hluta til bættrar heilsu. Ef heilinn bilar ekki og líkamleg heilsa leyfir viljum við flest lifa sem lengst og njóta alls þess sem lifið eitt hefur upp á að bjóða. Hljómar ekki illa. Smá saman er nú heildarmyndin að skýrast og púsluspilið að ganga upp. Hvað við þurfum að gera til að njóta lífsins betur og sneiða hjá mörgum sjúkdómum sem annars myndu herja á okkur, eins og skipstjórar á fallegum seglskútum í skerjagarði á sumardegi.

Í síðustu færslu var látið liggja að því að einn eða tveir kæmi skapinu í lag og minnkaði líkur á heilabilun. Eins hækkaði það góða kólesterólið og ynni gegn þróun kransæðasjúkdóma. Gallinn varðandi áfengið fólst helst í hættunni á að við kynnum okkur ekki hóf og á aðeins auknum líkum á að fá viss krabbamein. Áður hafði ég fjallað um gagnsemi kaffidrykkju fyrir heilsuna og sem minnkaði líkur á ákveðnum krabbameinum svo og neysla á ýmsum afoxandi efnum sem forðaði frumunum okkar frá oxun, þránun og öldrun. Hreyfing og gott mataræði almennt, ekki síst neysla á fiski og omega 3 fitusýrum ásamt grænmeti og ávöxtum myndar þó heildarumgjörðina af skútusiglingunni góðu. Reglusemi og tóbaksleysi ekki síður. En nú er rúsínan í pysluendanum að súkkulaðið sé líka gott fyrir hjartað og heilann. Hvað er hægt að biðja um mikið meira.

Hið virta læknatímarit BMJ birti í gær grein þar sem teknar voru saman niðurstöður fyrri rannsókna (metaanalysa) sem gerðar höfðu verið á gangsemi neyslu súkkulaðis í hinum ýmsu formum gegn áhættunni á að fá hjartasjúkdóma og heilablóðföll. Í stuttu máli leiddi þessi athugun í ljós og þar sem teknar voru saman niðurstöður 7 stærstu rannsóknanna sem gerðar höfðu verið um efnið að áhættan á að fá hjartasjúkdóma lækkaði marktækt um heil 37% (RR 0.63 95% CI 0.44-0.90) og að fá heilablóðföll um 29% (RR 0.71 95% CI 0.52-0.98). Nánar má lesa greinina hér og umfjöllun um hana á Medscape í gær.

Það besta sem við líklega gerum í framtíðinni er þannig að fara í góðan göngutúr daglega, borða góða og holla fæðu, helst  sem mest af fiski ásamt  grænmeti og ávöxtum. Drekka kaffi í hófi og fá okkur léttvín eða bjór með matnum á kvöldin og síðan kaffi og súkkulaði á eftir. Ráðleggingar sem slá við kúrnum hans Sigmundar með vísindalegum rökum. Verði ykkur að góðu.

Það er erfiðara að sanna það góða en slæma

http://www.medscape.com/viewarticle/748688

http://www.bmj.com/content/341/bmj.c4229.full

http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/work-less-and-eat-more-chocolate-say-heart-experts-2346047.html

http://www.nhs.uk/news/2011/08August/Pages/chocolate-heart-protection.aspx

http://www.dailymail.co.uk/health/article-2031283/Its-official–chocolate-IS-good-health-Treats-cut-heart-disease-diabetes-stroke-risk.html

http://news.sky.com/home/uk-news/article/16058687

http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8729306/Chocolate-cuts-heart-risk-by-a-third.html

http://www.cbc.ca/news/health/story/2011/08/29/chocolate-heart-health.html

http://www.medscape.org/viewarticle/749142?src=cmemp

http://www.ruv.is/frett/enn-af-hollustu-sukkuladis

Áfengisneysla á sér margar hliðar. Margir kunna sér ekki hóf og sumir eru viðkvæmir að ánetjast vímugjafanum. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að áfengi, sérstaklega léttvín og bjór hefur tengst neysluvenjum flestra þjóða og menningu um aldir, oft meira en hjá okkar litlu víkingaþjóð sem lærði seint með áfengi að fara eins og svo margt annað.

Áfengisneysla Íslendinga hefur hins vegar aukist mikið á seinni árum á sama tíma og tíðni lifrarbólgu tengt áfengisneyslu og reyndar lifrarbólgu C hefur stóraukist. Vaxandi bjórdrykkja og neysla léttvína á síðustu árum er því verulegt áhyggjuefni, þótt ennþá getum við ekki talist meðal mestu víndrykkjuþjóða veraldar. Og vissulega ber að fagna að vissu leiti breyttu drykkjumynstri landans þar sem slysum og ofbeldisverkum tengt ölvun hefur ekki fjölgað í takt við aukna neyslu sem nálgast að vera að meðaltali um 8 alkóhóllítrar á ári. En tölurnar tala sínu máli og í dag hafa þegar um 7% fullorðinna þurft að leggjast inn á meðferðarheimilið Vog til áfengis- og vímuefnameðferðar.

Nýlegar rannsóknir sýna engu að síður að hófleg áfengisneysla getur dregið úr tíðni ýmissa sjúkdóma sem við viljum gjarnan vera laus við, ekki síst þegar aldurinn færist yfir og hætta á að fá sjúkdómana eykst. Þannig er vitað um hagstæð tengsl hóflegrar alkóhólneyslu gegn áhrifum hækkaðs kólesteróls (LDL),  þ.e. það hækkar góða kólesterólið (HDL) sem dregur úr hættu á kransæðasjúkdómum. En jafnvel lítil neysla áfengis hefur líka sýnt sig verið tengt aukinni tíðni ákveðinna krabbameina, sérstaklega í brjóstum kvenna svo það eru greinilega bæði plúsar og mínusar í þessu dæmi. Í síðustu viku birtust hins vegar athyglisverðar niðurstöðurað um jákvæð áhrif áfengis gegn heilabilun sem vert er að skoða betur.

Alzheimer´s sjúkdómurinn og heilabilun (dementia) eru alvarlegir sjúkdómar sem valda því að fólk hættir að geta séð um sig sjálft og þar sem tíðnin eykst eftir því sem meðalaldur þjóðfélaganna hækkar. Þessir sjúkdómar kalla á mikla umönnun og þjónustu og valda því heilbrigðisyfirvöldum um allan heim miklum áhyggjum. Í dag eru um 20% einstaklinga á aldrinum 65-74 ára með einkenni heilabilunar, langflestir með Alzheimers sjúkdóminn og yfir helmingur 85 ára og eldri.

Lítil en dagleg drykkja áfengis virðist hins vegar minnka líkur á heilabilun og skerðingu á vitrænni getu ef marka má greinina sem birtist í nýjasta hefti Neuropsychiatric Disease and Treatment. Rannsóknin náði til niðurstaðna 143 fyrri rannsókna sem gerðar höfðu verið á áhrifum áfengis á heilann og sem samsvarað neyslu undir 2 glösum á dag (< 20 gr. af hreinum vínanada) hjá körlum og einu glasi á dag (<10 gr.) hjá konum. Þessar nýju niðurstöður sýndu minnkaðaðar líkur á að fá Alzheimers sjúkdóminn og aðrar heilabilanir um 23%. Fjallað er ítarlega um greinina á Medscape.com og m.a. rætt við íslenskan geðlækni í Bandaríkjunum, Anton Pétur Þorsteinsson af því tilefni.

Kenning rannsakenda sem höfðu áður gert rannsóknir á rottum sem virtust þola álag eiturefna á heilann betur ef þær höfðu áður verið fengið vínada í litlu mæli daglega, var að hugsanlega gæti áfengi í takmörkuðu magni undirbúið taugafrumur betur með „passlegu áreyti“ gegn áhrifum álags á heilann síðar, javel áhrifum efna sem kynnu að geta skaðað taugafrumur. Þetta vildu þeir því skoða betur í ljósi fyrri rannsóka sem gerðar höfðu verið á mönnum.

Því má ef til vill segja að flest sé gott í hófi, að minnsta kosti hvað áfengi og heilann varðar. Ekki má þó gleyma því sem e.t.v. mestu máli skiptir og sem er eðlileg örvun á heilann, góð samskipti, gott mataræði ásamt góðri hreyfingu. En e.t.v. má spara eitthvað rándýr lyf gegn heilabilun í framtíðinni og fá sér í staðinn einn eða tvo.

http://www.medscape.com/viewarticle/748617?sssdmh=dm1.713439&src=nldne

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/09/02/erfidara-ad-sanna-thad-goda-en-slaema/

http://www.ruv.is/frett/dagleg-hofdrykkja-betri-en-bindindi

Það er tvennt sem ég lít á sem mikla afturför í verslun- og þjónustu í dag miðað við „í gamla daga“. Þróun sem sumir telja þó framför í viðskiptaháttum og staðir sem í fljótu bragði fátt eiga skylt, eða hvað? Þarna á ég við benzínstöðvarnar sem hafa þróast í að verða meira sjoppur og skyndibitastaðir í stað þjónustustaða til að afgreiða á öruggari og betri hátt viðkvæmt eldsneyti og apótekin sem hafa þróast meir og meir út í verslun á horninu með snyrtivörur og smávöru í stað megináherslunnar á betri og öruggari lyfsölu. Hvortveggja þróun sem er réttlætt með kröfu eigendanna um meiri arðsemi af verslun sem selur allt milli himins og jarðar í stað gæðaafgreiðslu á viðkvæmum nauðsynjavörum. Enda hafa bensínstöðvar og apótek sprottið út um víðan völl í seinni tíð, eins og gorkúlur í haga.

Ég hef áður skrifað um hvað „handarbandið“ má kosta, ekki síst þegar maður heldur sjálfur í bensíndæluna og þarf að afgreiða sig sjálfur. Um leið og maður lætur blekkjast að það sé gert í boði olíufélganna til að þú sparir. Hið rétt er auðvitað að þetta er gert til að eigendurnir sjálfir græði meira innan dyra. Afgreiðsla á rándýru eldfimu eldsneyti, jafnvel upp á tugþúsundir króna í hvert skipti, getur aldrei talist ódýr verslunarvara sem ekki verðskuldar góða þjónustu. Þegar þú ætlast til að þjónustan sé til fyrir þig, en ekki öfugt.

Apótekin í „gamla daga“ voru virðulegar stofnanir þar sem virðing var borin fyrir starfsfólki eins og á öðrum heilbrigðisstofnunum, ekki síst lyfjafræðingnum sem maður vissi að var alltaf bak við þilið. Þegar apótekin voru til að afgreiða af nákvæmni lyf sem var manni fyrir bestu, hvort heldur læknir hafði skrifað upp á lyfseðil eða þau voru seld sem lausasölulyf við minniháttar kvillum. Þegar lyfjafræðingurinn var síðan ávalt tilbúinn að ráðleggja hvað passaði með hverju. Þetta var áður en „rafræna gáttin“ opnaðist upp á gátt. Áður, þegar apótekin á höfuðborgarsvæðinu var líka skylt að hafa næturvaktir fyrir sjúklinga sem bráðvantaði lyf að nóttu, sem á degi. Nú er öldin sem sagt önnur og oft ekki einu sinni ráðnir lyfjatæknar til að sinna afgreiðslunni á lyfjunum þínum á daginn, heldur ófaglært fólk á lægstu laununum og snyrtifræðingar. Þegar þú ætlast til að þjónustan sé til fyrir þig til að afgreiða lyfin þín, en ekki öfugt.

Nú eru skólarnir að byrja aftur eftir allt of stutt sumar og búið að skipa leikskólakennurum á bekk þar sem þeir áttu alltaf heima, með öðrum kennurum með sambærilega menntun. Stórum áfanga var náð enda fékk málstaður þeirra mikinn stuðning almennings. Sennilega eigum við enda leikskólunum hvað mest að þakka þegar kemur að grunnmenntun barnanna okkar, að minnsta kosti undirbúningnum. Stofnanir sem hafa tekið að sér flókið hlutverk, oft frá brotnum heimilum þar sem sundrung og óvissa var allsráðandi. Áhersla á góða leikskóla og vel menntað starfsfólk til að annast börnin okkar á viðkvæmasta aldrinum hefur sjaldan verið mikilvægari en einmitt í dag.

Óvissa um framtíðina og fjárhagslega afkomu heimila er því miður yfirþyrmandi hér á landi og því eins gott að bretta upp ermarnar. Það er alltaf jafn sorglegt að sjá hvað þjóðin hefur farið illa að ráði sínu á flestum sviðum síðastliðna áratugi og að það skuli nú væntnalega taka marga áratugi að byggja upp aftur heilbrigt samfélag. Eins um ágæti virtustu menntastofnana landsins sem geta ekki einu sinni kennt okkur að fara vel með peninga. Og að það skuli vera til margskonar háskólar, til þess eins að kenna viðskipti og lögfræði sem hentar hentar hverju sinni á meðan listaskólar eins og Kvikmyndaskóli Íslands er lagðir fyrirvaralaust niður. Í landi þar sem sérhagsmunagæslan hefur verið allsráðandi og flokkspólitískir hagsmunir settir ofar öllu öðru allt of lengi. Siðfræði sem sýndi best sinn innri mann eftir hrun, þegar sá hinn sami stóð allsnakinn frammi fyrir alþjóðasamfélaginu og lét gera grín að sér. Þann mann sem við áttum fyrir löngu að vera búin að mennta en ekki bara að fæða og klæða í sparifötin.

Góð umgengni hvort við annað er sennilega mikilvægasta kennsluefnið þetta skólaár. Þar sem grunnurinn er lagður á heimilunum en sem skólarnir kenna síðan best. Samanstaður fyrir börn og ungt fólk til að þroskast og menntast á jafnréttisgrundvelli. Á sama tíma og þeir eru forsenda þess að foreldrar ungra barna geti klárað sitt nám eða farið á vinnumarkaðinn eins og þjóðfélagið gerir kröfu um. Sennilega má segja á vissan hátt að Lýðveldið Ísland hafi aldrei fengið sitt tækifæri til að ganga í leikskóla, þrátt fyrir ástríkt uppeldi fyrri kynslóða. Barn sem var síðan hálf umkomulaust á viðkvæmum tíma og vildi fullorðnast allt of fljót. Þar sem nærgætnina síðan vantaði í nærveru sálar og græðgi náði yfirhöndinni.

Í sumar var viðtal við mig um Sjálfbæra heilsu í þættinum Heilshugar á Rás 1. Sjálfbærni í heilsu er hugtak sem ætti að vera Íslendingum auðvelt að læra og sem ætti að geta verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar, enda forsendur hinar ákjósasamlegustu hér á landi ef betur er að gáð. En það vantar því miður grunnskilninginn á þeim fræðunum hér á landi og því er auðvitað erfitt að kenna börnunum okkar fræðigreinina í dag svo vel sé. Ekkert síður þar sem okkur er svo gjarnt að velja oft léttustu leiðina að gefnu takmarki í stað þeirra bestu og vönduðustu. Þar sem gefið takmark er ekki besta takmarkið en þar sem endatakmarkið góða getur fjarlægst meira og meira út í himinblámann með tímanaum. Og að við viljum öll skila af okkur landi og þjóð í ekki verra ástandi en við ólumst upp við sem börn.

Sennilega á engin þjóð meira af hreinu vatni á hvern íbúa eða fisk í sjó. Eingin þjóð eyðir samt meiri orku á mann og hvergi er mengun lofts jafn mikil á hvern íbúa og hér á landi. Segja má að ofnotkun sýklalyfja vegna skipulagsleysis í heilbrigðisþjónustunni og varanleg áhrif á sýklaflóruna af hennar völdum hér á landi með sýklalyfjaónæmum stofnum langt umfram það sem þekkist meðal nágranaþjóðanna sé gott dæmi um ósjálfbæra hegðun hvað almennt heilbrigði varðar. Heilbrigðissóðaskapur sem er glöggt dæmi um hvar við getum bætt okkur gagnvart nánasta nærumhverfi, flóru okkar sjálfra. Og hvernig í ósköpunum getur staðið á því að íslenska víkingaþjóðin sé orðin meðal feitustu þjóðum veraldar og að hreyfingarleysi meðal hennar sé orðið þjóðarböl. Lyfjanotkun þjóðarvandamál og að ekki sé talað um áfengissýkina og lyfjamisnotkun sem er þjóðarskömm. Í landi sem hafði meira að bjóða en flestar aðrar þjóðir fyrir ekki svo löngu síðan.

Það er farið að halla að að hausti og langur vetur framundan. En síðan kemur aftur sumar með blóm í haga. Íslendingar hafa sýnt áður hvers þeir eru megnugir og hvar sérþekking þeirra nýtist best allra í vistvænni þróun og snýr að náttúruöflunum. Við skulum því nota tímann vel í vetur og treysta sem aldrei fyrr á menntun og mátt þjóðarinnar. Þrátt fyrir allt og svigna geta eins og gulnuð strá sem bera fræ í haustvindinum.

Nýlega skrifaði ég um göngu á fjall norður í Skagafirði sem nefnist Þríhyrningar. Nú vill svo til að ég hef verið að ganga kringum vatn hér í Svíþjóð sem einmitt heitir sama nafni eða Trehörningen og eins og nafnið ber með sér eru hornin þrjú. Vatnið tilheyrir Huddinge kommune og er mikil náttúruperla sem margir nýta sér.

Þar er þó ekkert Skessusæti og eingin Heljarskriða eins og á nafnanum heima á Íslandi, en stór skógur er hinsvegar umhverfis vatnið. Gjörólíkt umhverfi á allan hátt og í raun ekkert líkt nema litirnir í náttúrunni og sólin á himninum. Gangan sem slík líka ólík og lítið á fótinn. Rótarflækjur og sleipir bjargkollar sem helst ber að varast. Stóru trén eru mikið fyrir augað, en sárt að komast ekki á toppana og njóta útsýnis ofan frá eins og við eigum að venjast á fjöllunum okkar heima. Og vatnið frýs á veturna og höggormar geta bitið við strendurnar á sumrin. Aðstæður sem geta verið allt aðrar og varhugaverðari en á mörgum öðrum stöðum sem við eigum að venjast.

Lífið er reyndar ólíkt eftir löndum, eins og það er ólíkt í sjálfu sér hjá hverju og einu okkar. Hættur og sjúkdómar geta leynst við hvert spor, sumar og vetur, haust og vor. Göturnar í næsta nágreni vatnsins Þríhyrnings bera þó nöfn sældarlífsins og ávaxtanna en ekki víkinga og frægra sögupersóna. Sennilega til að minna á þegar allt er í blóma og allt gengur svo vel. Eins til að geta hlakkað til góðra sumra eftir langan og kaldan vetur.

En því er ekki að neita að Svíar kunna vel að njóta þess sem þeir hafa. Og mannlífið er líflegra og opnara þegar allir eru úti í góðu veðri og ræðast við, um heima og geima. Ekki síst í görðunum sínum oft undurfallegu. Mannlífið í bænum er þó ólíkt því sem er heima og innflytjendur halda sig oft í hópum, hver hópur með sína siði og sitt tungumál. Fjölþjóðlegt samfélag sem á samt eftir að þroskst mikið. En nú held ég frá Sólfögrugötu og Eplavegi, heim í Hamratúnið mitt á Fróni og þakka kærlega fyrir mig.

Sumri er aðeins farið að halla á Íslandi. Dagarnir eru samt heitari og landslagið fallegra en nokkru sinni. Tilvalinn tími til að leggja land undir fót. Ganga á fjöll og sjá betur landið sem við búum á. Ekki síst á þau fjöll sem við horfum dreymandi á allan veturinn. Þótt ekki væri nema einu sinni á ævinni. Kynnast betur þriðju víddinni, samspili ljós og skýja, kletta og blóðbergs sem nú er í fullum blóma. Finna lyktina af grjóti og mold á toppi veraldar þar sem ekkert annað spillir. Vera nær skýjunum og rigningunni sem allt nærir. Þar sem litirnir eru óteljandi, í bland, á alla vegu. Á íslensku fjalli, Esjunni góðu.

Móskarðshnjúkarnir eru sérstaklega skemmtilegir á að ganga. Þar sem sólin er alltaf í norðri, og jafnvel þótt hún sé langt á bak við skýin. Þar sem mosinn er hvegi mýkri og alla steinana klæðir. Í efstu og neðstu hlíðunum og sem sker sig af svo mikilli nærgætni frá gulu líparítinu. Sem dregur að sér orku sólarinnar, en gefur hana frá sér um leið. Aðdráttarafl sem engin mannleg vera stendst. Og maður skynjar þetta allt eins og að geta gengið inn í málverk málverkanna.

Hins vegar er ekkert raunveruleikanum framar, ekki einu sinni listin, með öllum þeim möguleikum sem hægt er að leika á skynfærin okkar. Skynja návígið með íslenskri náttúru. Samspil landslags og birtu á landi sem gefur fjarlægðinni vídd sem er miklu meira en þrívídd. Þar sem þó svo ótrúlega erfitt er að eiga heima þessa daganna af allt annarri ástæðu. Baráttan í mínus og framtíðin ótrygg fyrir unga fólkið. Þar sem daglega er haft áhyggjur af gengisþróun og falli verðbréfa en ekki af og til náttúruhamförunum eins og hér áður. Þar sem álögurnar hækka stöðugt og mest er rætt um hvar næst verður skorið niður af velferðarþjóðfélaginu. Á landi sem stór hluti þjóðarinnar lifir orðið undir fátæktarmörkum. Þar sem fleiri og fleiri eru fastari í skuldafeni heimilanna en í rótum ættjarðarinnar. Sem skulda miklu meira en þeir eiga, án þess að hafa okkuð um það að segja.

Nú nokkrum dögum síðar eftir fjallgönguna góðu á Hátind á Esjunni er ég staddur í Svíþjóð, í sænsku sumri eins og það gerist best, í Stokkhólmi nánar tiltekið. Nýt alls þess sem stórborgin hefur að bjóða í góðu yfirlæti fjölskyldumeðlima sem búa í úthverfi, í sveit í borg eins og heima í Mosó á Íslandi. Þar sem velferðin drýpur af trjánum og blómunum og sérlega vel fer vel um börnin. Örugg leiksvæði og opin græn svæði um allt þar sem allt önnur náttúra skartar nú sínu fegursta en sú íslenska. Öryggi í fyrirrúmi og hvert sem litið er, er mannlífið eins og best verður á kosið. Allir rólegir og kurteisir og njóta stundarinnar umfram allt.

Þá verður manni hugsað heim og hversu ólíkir heimarnir eru í raun. Hvernig dægurþrasið um lífsbjörgina frá degi til dags hverfur í sumarylnum, undir sterkri sænskri sól. Þar sem umræðan snýst um menntun og gildi hennar til framtíðar. Þar sem himininn og hafið er álíka blátt og á Íslandi og sólin er líka jafn gul. Hulinn heimur samt fyrir mörgum Íslendingum í dag og líka ólíkur heiminum sem ég heimsótti um daginn, bak við Esjuna mína. Þar sem ég get þó unað sáttur við mitt, í versta falli. Á gulu Móskarðshnjúkunum og í græna lynginu og mosanum sem klæðir hörðu steinana heima.

Nú eftir langa og rigningasama fríhelgi flestra landsmanna, flyst starfsemi Landlæknis og Lýðheilsustöðvar í gömlu Heilsuverndarstöðina við Barónsstíg og starfsemin um leið sameinuð undir einum hatti Landlæknisembættisins. Það verður ánægjulegt að sjá nýjar rætur heilbrigðisvísinda skjóta föstum rótum með þeim gömlu í þessu húsi. Í húsi sem var vagga heilsugæslunnar í landinu og hýsti miðstöð sóttvarna, heilsuverndar ungbarna og verðandi mæðra fyrir allt landið hálfa síðustu öld. Starfsemi sem er okkur öllum sérstaklega mikilvæg og kær en sem var engu að síður flutt í ófullkomið iðnaðar- og verslunarhúsnæði í Mjóddinni, þáverandi stjórnvöldum til lítils sóma. Rétt er að benda á umræðu um þessi mál hér á Eyjunni fyrir rúmlega ári síðan og því meiri er ástæða að fagna þessum tímamótunum, sem segja má að sé líka síðbúin afmælisgjöf heilbrigðisyfirvalda á 25o afmælisári Landlæknisembættisins.

Í gamla daga horfði ég oft með stolti á turninn góða og rauðbrúna litinn á húsinu sem gaf frá sér svo góð hughrif og mikla hlýju. Þangað var líka leitað með mig 4 ára gamlan þegar ég datt á hjólinu mínu og slasaðist á öxlinni. Þar fékk ég bólusetninguna mína með kúabóluefni gegn stórubólu sem nú er útdauð drepsótt en lagði tugþúsundir Íslendinga að velli gegnum aldirnar, áður en þeim var komið til hjálpar. Þökk sé bólusetningunum, mikilvægum hornsteinum nútímalegrar heilsuverndar á stað þar sem elstu börnin mín fengu líka sínar bólusetningar. Jafnvel sótthreinsunarlyktin í húsinu er ennþá sterk og sennilega föst í stífbónuðum linoleum gólfdúkunum. Þangað sem ég var einnig sendur í ljósaböð forðum, þegar íslensk börn voru flest talin vera með hörgulsjúkdóma og D-vítamín skort. Á landi sem vantaði bara meiri sól.

Í dag minnir rauði liturinn og turninn einkennilegi á framandi slóðir. Á framandi staði þar sem sólin er hins vegar of sterk og jörðin rauðbökuð af þurrkum. Í löndum þar sem ríkir hungursneyð og börnin kinnfiskasogin og með þanin kvið af vannæringu. Þar sem býr fólk sem þarf á lífsnausynlegri hjálp okkar að halda sem allra fyrst, meðal annars í Sómalíu. Þar sem tug þúsundir streyma dag hvern yfir eyðimerkurnar til hjálparbúða hverskonar og milljónir geta dáið ef hjálp berst ekki tímanlega. Þar sem þúsundir barna njóta umönnunar í tugum næringarmiðstöðva Rauða krossins og Rauða hálfmánans. Þar sem Rauði krossinn rekur líka heilsugæslustöðvar víðsvegar um allt landið og vinnur að vatnsveituverkefnum á verstu þurrkasvæðunum. Heimur eins og margir aðrir heimar sem við horfum á í sjónvarpinu og við viljum ekki eiga heima í.

Starfsfólk heilsugæslunnar grét sölu Heilsuverndarstöðvarinnar á sínum tíma, íslenskum tárum. Stjórnsýslan skildi þá ekki hlutverk hennar til fulls eða rætur. Tapið hefði geta orðið mikið fyrir komandi kynslóðir, en um leið sárt fyrir okkur hin sem þekkjum sögu húsins og fundum fyrir sálinni sem húsið geymir. Rauða húsið sem tekur á móti okkur nú aftur opnum örmum og er með stóra landganga eins og skip sem siglt getur til fjarlægra landa, þangað sem neyðin er mest. Með anddyri sem býður mann hjartanlega velkominn og er með stórum breiðum bogadregnum stiga til efstu hæða. Heilsuverndarstöðin við Barónsstíg, stolt heilbrigðsiþjónustunnar í landinu og flaggskip, sem sannarlega er sómi af og fær nú nýtt hlutverk. Endurnýjaðir lífdagar Heilsuverdarstöðvarinnar er mikið fagnaðarefni. Tileinkum þeim tímamótum nú söfnun til þeirra sem eru í mestri neyðinni, í landinu sólrauða, um leið og við samgleðjumst okkar eigin áfanga.

Söfnunarsími Rauðakross Íslands fyrir Sómalíu er 8041500 (þá færast 1500 kr á næsta símareikning).