Oft hef ég hugsað um veröld fuglanna sem fljúga rétt yfir höfuð okkar eins og ekkert sé. Önnur lögmál og aðrar hættur. Þar sem fuglarnir eru oft sjálfum sér hvað verstir innbyrðis eins og við mannfólkið oft á tíðum erum hvert öðru. Í gær í blíðunni var þó annað hljóð í fuglunum úti í móa en í sumarkuldanum undanfarna daga. Í fyrsta skipti heyrði ég líka í hrossagauk þar sem hann steypti sér niður og framkallaði það hljóð sem hámarkar sumarstemmninguna í mínum huga, með stélinu sínu einu saman. Ljóð sem á sér enga samlíkingu og lag sem er mýkra og meira víbrandi en maður heyrir úr nokkru hljóðfæri.

Þessa mynd fékk ég að láni úr myndaalbúmi Sigmunds Ásgeirssonar sem tekið hefur góðar myndir af mófuglunum okkar. Ekki spillir fyrir þessari mynd að sjá eitt af þjóðarblómunum okkar, harðgerðu fíflunum sem því miður margir hafa ofnæmi fyrir. Blómin ásamt sóleyjunum sem lita heiminn gulan á Íslandi þegar sólin lætur ekki sjá sig. Frá því fyrst á vorin og langt fram á sumar. Jafnvel strax í mars út undir húsveggjum. Áður en aspirnar og fræblar annarra trjátegunda springa út og löngu áður en punturinn og starrgrösin springa út og við förum að slá garðana okkar. Þegar gróðurofnæmið nær hámarki, og mörgum klæjar í augun, stíflast í nefi og hnerra endalaust. Sjúkdómur sem um 10% þjóðarinnar þjáist af á einn eða annan hátt og dregið getur úr sumarstemmningunni. Ekkert er algott og alltaf skal vera önnur hlið á málunum, líka sumrinu okkar. En hver veit nema við finnum fjögra blaða smára í sumar og getum þá óskað okkur eitthvað einstakt, að minnsta kosti ósk sem ég sjálfur lagði trúnað á þegar ég var ungur og trúði á betri heim.

Stundum er lífið sjálft eins og besta skáldsaga. Tveir amerískir læknar hafa gerst þekktir spennusagnarithöfundar og nýta sér þar vel læknisþekkinguna, ekki síst í  samskiptum við lyfja- og matvælaiðnaðinn. Sumar sögurnar eru lýginni líkust og mjög í anda vísindaskáldsagna þar sem ímyndunaraflinu er gefinn laus taumurinn, á meðan aðrar eru eins og verstu martraðir tengdar veikindum og óheppni í vafasömum heilbrigðiskerfum. Meðal annars oft raunsæ lýsing á því hvað getur gerst. Frægastur er sennilega Michael Crichton heitinn sem skrifaði meðal annars Jurasic Park, en Robin Cook er annar góður læknismenntaður rithöfundur sem hefur gefið út margar bækur og sem ég hef lesið nokkrar eftir m.a. Godplayer, Coma og síðast en ekki síst Toxin (1998) sem ég vil staldra nu við, enda bókin að mörgu leiti eins og kennslubók hvernig faraldur matareitrunar vegna fölsunar og nú geisar í Evrópu getur komið upp. Eins hve erfitt getur verið að finna upptökin þegar allir hagsmunaaðilar verja sinn hlut með kjafti og klóm og hversu alvarleg hún getur orðið þegar lífi manna er fórnað, ekki síst ungra barna. Að minnsta kosti gat ég ekki borðað hamborgara í mörg ár á eftir í Bandaríkjunum eftir að hafa lesið söguna og verð reyndar oft hugsað til hennar þegar ég fæ mér hamborgara hér heima, jafnvel þegar ég grilla þá sjálfur.

Saurgerillinn Escherichia coli (E. coli, af stofni O157:H7) lék aðalhlutverk í skáldsögunni Toxin ásamt lækninum og ungri dóttur sem létst af völdum matareitrunar eftir að hafa neytt hamborgara á skyndibitastað. Sýkilinn er mjög vel þekktur í Bandaríkjunum og víðar og þrífst best í saurmenguðu nautgripakjöti sem og öðru kjöti og jafnvel grænmeti. Uppsprettan er þó fyrst og fremst rakin til sóðaskaps við slátrun, þar sem kjötið er upprunalega unnið, hversu gamalt kjötið er þegar það fer í kælingu og hversu hreint vatn er notað við skolun. Nokkuð sem ber líka að hafa í huga hér á landi þar þegar slátrað er heima á bæ og smit getur alltaf borist frá okkur sjálfum.

Matareitrunarfaraldurinn nú í Evrópu og sem náð hefur til 11 landa, nú síðast til Svíþjóðar, er líka af völdum E. coli. Hann er reyndar af öðrum stofni, E. coli O104:H4 sem átti upptök sín í Þýskalandi fyrir aðeins nokkrum vikum. Vitað er síðan um yfir 2000 tilfelli veikra, þar af 520 tilfelli þar sem veikindin voru alvarleg og ollu nýrnabilun og síðan dauða 30 einstaklinga. Á annað hundrað manns er síðan með varanlegar líffæraskemmdir. Ung börn og gamalt fólk fara verst út úr sýkingunum, jafnvel nýrnabilun eftir aðeins nokkra daga veikindi. Allt þetta er rakið til eiturs sem sýkilinn gefur frá sér (toxin) og sem veldur hemolytic uremic syndrome (HUS)). Sýkingin einkennist annars í byrjun fyrst og fremst af blóðugum niðurgangi og oft krampakenndum magaverkum og uppköstum. Nýlga varaði bandaríska landlæknisembættið ameríska ferðamenn við þessari sýkingu sem þeir kalla „Super-Toxic bug„, sérstaklega ef þeir hyggðust ferðast til og frá Evrópu og sem eru í þokkabót fjölónæmir fyrir sýklalyfjum.

Á sama tíma berast fréttir af slæmri meðferð nautgripa við slátrun í Indónesíu svo sum ríki eins og Ástralía hafa hætt innflutningi á kjöti þaðan meðan forseti Indónesíu hefur fyrirskipað að sláturhús í landinu sæti rannsókn af dýraverndarsjónarmiðum. Alveg eins og í skáldsöginni góðu, Toxin, þar sem saman fór sóðaskapur og slóðaskapur ásamt illri meðferð dýra við sláturn í sjálfri Ameríku. Hvernig er hægt að ætlast til að þeir hinir sömu og sem bera ábyrgð á slæmri meðferð dýra séu ábyrgir fyrir hreinlæti og séu yfir höfuð treystandi til matvælaframleiðslu fyrir okkur mennina. Ekki síst þar sem saurgerlar koma við sögu og hreinlæti er alltaf lykilatriðið.

Í dag er víða í heiminum meira notað af sýklalyfjum til að halda dýrunum á lífi fyrir slátrun en notað er til að bjarga fólki frá sýkingum og sem er ein af megnin ástæðum hratt vaxandi sýklalyfjaónæmis helstu sýkingarvalda mannanna. Lyfjasóðaskapur ef svo má segja. Nýlega hafa borist fréttir frá Bretlandi þar sem bændur bera svokallaða MÓSA , penicillínónæmir klasakokkar sem valda m.a. algengustu sárasýkingum hjá okkur mönnunum. Bakteríur og stofnar sem þrífast sérstklega vel á nautgripum sem fá mikið af sýklalyfjum. Fyrir nokkrum árum sýndi líka dönsk rannsókn að um 20% danskra svínabænda báru MÓSA frá svínunum í nefi. Svín ofalin á sýklalyfjum til að hámarka kjötframleiðsluna. Vandamál sem Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) telur tengjast eini af mestu heilsuógnum okkar mannanna í náinni framtíð.

Í dag virðist sem tilfellum fari fækkandi í Þýskalandi og vonandi er búið að ná tökum á ástandinu. Búið er samt að eyðileggja mikið fyrir garðyrkjubændum á Spáni enda smitið í upphafi rakið fyrir misskilning til spænskra gúrkna og sem voru fluttar inn til Þýskalands. Síðar bárust böndin í upprunanum reyndar til jarðbaunaræktar í Mið-Evrópu. Ekki má þó gleyma þeim landlæga fjanda sem E.coli gerillinn er, sérstaklega stofn O157 víða í heiminum og sem þrífst hvað best í hráu og gömlu stórgripakjöti. Hreinlæti og upprunavottun á öllum stigum það mikilvægasta. Síðan heima hjá okkur sjálfum og munum að elda kjötið vel og að hitastigið fari að minnsta kosti upp fyrir 72° C í grillsteikinni.

Taka skal fram að lokum, okkur til til smá hughreystingar, aðsýkillinn E. coli O157 hefur ekki ræktast úr íslenskum nautgripum nýlega. Stöku sinnum hafa komið upp sýkingar í fólki hér á landi án þess að skýring hafi fundist. Síðasta dæmið um sýkingar í fólki var sumarið 2010 en þá tilkynnti embætti sóttvarnalæknis um tvö tilfelli af völdum bakteríunnar. Ekki tókst að finna uppruna þeirra sýkinga. Við þurfum engu að síður að vera stöðugt á verði, enda erum við sífellt á ferð og flugi og útlendingarnir streyma til landsins sem aldrei fyrr. Okkur til bjargar er þó kalda veðráttan þrátt fyrir allt og nóg af hreinu vatni. Fátt er svo með öllu illt, að ei boðar gott. Þannig lít ég að minnsta kosti á mínar martraðir, meðan þær eru bara martraðir.

Í Læknadeildinni í gamla daga var manni kennt ýmislegt um sérstöðu heilsuþátta íslensku þjóðarinnar. Gul augu var manni kennt að væir helst tengt ungbarnagulu, stíflugulu eða einkenni bráðrar lifrarbólgu (hepatitits), oftast af meinlausari lifrarbólgu A í tímabundnum veikindum og fyrri matarsýkingu. Nú eru tímarnir hins vagar allt aðrir og vaxandi fjöldi sjúklinga fá króníska lifrarbólgu af öðrum gerðum og sem enda oft með lifrarbilun fyrir aldur fram og skorpulifur (chirrosis). Jafnframt sem er algengasta ástæða krabbameins í lifur, eitt alvarlegasta krabbamein sem hægt er að fá. Mjög alvarlegur langvinnur sjúkdómur líka en sem hefur verið sjaldgæf dánorsök hér á landi, ólíkt því sem þekkist hjá flestum öðrum vestrænum þjóðum.

Lítil áfengisneysla og lág tíðni lifrarbólgu B og C var þakkað lágri tíðni skorpulifur hér á árum áður og þótti líka bera vott um góðar forvarnir gegn þessum sjúkdómum. Eins lágri tíðni offitu og sykursýki. Nú er öldin sem sagt önnur og vaxandi sambland þessarra þátta, ásamt lyfjum og fæðurbótarefnum, stórhættuleg blanda sem ekki sér fyrir endann á. Á samt tíma og áfengisneyslan hefur meira en tvöfaldast, fíkinefnavandin margfaldast, offitan að slá öll Evrópumet og þúsundir Íslendinga ganga með smit lifrarbólgu C veirunnar.

Alkóhól-lifrarbólga er almennt talin algengasta ástæða lifrarbólgu eins og áður sagði og sem er í réttu hlutfalli við magn áfengis sem er neytt í þjóðfélaginu, ekki síst sídrykkju flesta daga. Vaxandi bjórdrykkja og neysla léttvína á síðustu árum er því verulegt áhyggjuefni, þótt ennþá getum við ekki talist meðal mestu drykkjuþjóðum veraldar. Og auðvitað ber að fagna breyttu drykkjumynstri landans þar sem slysum og ofbeldisverkum tengt ölvun hefur ekki fjölgað í takt við aukna neyslu heildarmagns áfengis og sem nú nálgast að vera að meðaltali um 8 alkóhóllítrar á ári fyrir alla 15 ára og eldri. Nóg er nú vandmálið samt enda hafa um 7% fullorðinna lagst inn á Vog til áfengis- og vímuefnameðferðar.

En hætturnar eru víða. Lifrabólga B sem smitast með blóðhlutum og jafnvel skordýrabiti er ekki algeng ástæða langvinnar lifrarbólgu hér á landi eins og víða erlendis, sem betur fer, en er þó vaxandi vandamál meðal heilbrigðisstarfsfólks. Lifrarbólga C er hins vegar miklu algengari og sem sækir sífellt í sig veðrið hér á landi, þar sem vel á annað þúsund einstaklingar hafa nú smitast. Fyrst og fremst er smitið bundið við sprautufíkla sem smitast hafa aðallega af nálarhlutum sem ganga á milli í þeim hóp. Lifrarbólga sem er hvað síst auðvelt að meðhöndla eða halda niðri og sem að lokum endar oft með lifrarbilun og skorpulifur. Þriðja ástæðan sem talin er eiga þátt í vaxandi tíðni fitulifur og sem verður ekki síður áhyggjuefni í framtíðinni hér á landi, ef fram fer sem horfir, er vaxandi ofþyngd þjóðarinnar og vaxandi tíðni fullorðinssýkursýki af týpu 2 eins og áður sagði.

Áður sköpuðum við okkur sérstöðu miðað við vínmenningarþjóðir þar sem áfengi var haft daglega um hönd, þrátt fyrir slæma drykkjusiði að mörgu leiti. Á tímabili var talað um að þrátt fyrir allt væri e.t.v. bara hollara að skella í sig um helgar en sötra léttvín daglega. Þá værum við að minnsta kosti laus við skorpulifrina, sem er eitt algengasta dánarmein vínþjóðanna. En Adam var ekki lengi í paradís. Í stað þess að láta af helgarsiðum okkar, bættum við bara við okkur bjórinn og léttvínið. Hálft til eitt glas af léttvíni á dag átti svo sem ekki að vera svo óhollt og jafnvel hollt hvað æðasjúkdómana varðar. Nýjar rannsóknir benda hins vegar á að öll áfengisneysla getur verið varasöm, líka lítil, ekki síst er varðar hættu á myndun krabbameina, sérstaklega meðal kvenna. En hvað var það sem fór úr böndunum hjá okkur? Sennilega svipað og í öllu öðru, óhófið.

Í dag hélt Sigurður Ólafsson lyf- og lifrarlæknir fræðsluerindi um fitulifur og skorpulifur á Alþjóðlegri ráðstefnu um vímuefnafíkn og alvarlegar afleiðingar á vegum SÁÁ samtakanna . Erindi Sigurðar var mjög athyglisvert og kom eins og köld vatnsgusa á okkur í íslenska heilbrigðiskerfinu. Nýr toppur á stórum ísjaka þar sem vandamálin er mörg fyrir, meðferðin afskaplega dýr og flókin á alla kanta. Þar sem enn og aftur kemur til með að reyna meira á grunnheilsugæslunna, félagsráðgjöf og sálfræðihjálp og enn meiri ástæða að standa betur að forvörnum hverskonar. Að sögn Sigurðar má rekja aukningu á krónískri lifrabólgu í fyrsta lagi til almennt aukinnar áfengisneyslu, í öðru lagi til afleiðingar lifrabólgu C sem aðallega hefur breiðst út meðal sprautufíkla og í þriðja lagi til aukinnar offitu og sykursýki. Árið 2010 greindust yfir 40 nýir sjúklingar með skorpulifur sem var margfalt fleiri en við höfum átt að venjast áður. Gulum augum í íslensku samfélagi.

Viðvörun vegna lifrarbólgu C.

http://mbl.is/frettir/erlent/2011/07/28/vidvorun_vegna_lifrarbolgu_c/

http://visir.is/vilja-alheimsastak-gegn-lifrarbolgu-/article/2011110729046

Kyrrðin getur verið algjör, oftast friðsæl en stundum þrúgandi. Á veturna í froststillum, einstök, þegar norðurljósin leika sinn dans en tunglið situr á bak við, þögult og brúnaþungt. Þar sem þögnin á heima.

Nema þegar vindurinn blæs og það hvín í hríslunum í kirkjugarðinum á heiðinni. Öðruvísi þögn og angurvær. Þegar við viljum hlusta en heyrum samt ekki neitt. Fátt að gerast nema þegar íslenski fáninn blaktir við hún á hátíðisdögum og öðrum dögum í lífi okkar allra. Svo tígurlegur, sterkur og útbreiddur. Kaldur en hlýr í senn. Svo fastur og öruggur, ekki síst þegar smellur í honum eins og þöndu segli á skútu í miklu hafróti.

Í dag, þrátt fyrir nepju, norðan vind og nýfallin snjó í Esjunni er það fyrst og fremst sólin sem samt ræður ferð, enda mitt sumar. Jafnvel ískaldur hafsflöturinn, hvítfryssandi í órafjarlægð fær yfir sig allt annan blæ í allri birtunni og blikinu. Þegar himininn er sjaldan tærari og viðáttan sjaldan meiri. Þegar ég lít til allra átta og sé lítinn fána liggjandi á jörðinni við hliðina á leiði óþekkts manns í kirkjugarðinum. Á leið minni framhjá eins og alla aðra daga. Hann hafði greinilega fokið niður í öllu rokinu í nótt. Og auðvitað gekk ég inn fyrir, rétti hann við og kinkað kolli, afsakandi.

Í morgun var það samt tístið og kvakið sem vakti mig upp af morgunhöfganum eftir erfiða vakt í gærkvöldi og fram á nótt og sem ennþá situr í manni. En það er komið há sumar. Allir mófuglarnir í sínum darraðardans og baráttu lífsins og þakka sjálfsagt fyrri hverja hitagráðuna ofan við frostmark enda var nóttin köld og finna mátti að sumstaðar hafði frosið í jörðu. Svo ólíkir, en sem eru flestir að segja örugglega það sama og sem skiptir þá mestu máli. Tjaldurinn spígsporandi, svartur í hvítu, hvellur og ör. Lóan settleg og varvær. Spóinn virðulegur og sem fær mann alltaf til að undrast. Mávurinn og hrafninn komnir í slag, hátt í háloftunum, hvernig á annað að vera. Miklu meira að gerast en maður getur ímyndað sér, allt í kring.

Mál málanna síðastliðinn vetur voru mál kirkjunnar. Þöggun um áraraðir þar sem ríkt hefur kuldi. Þar sem var pískrað í hornum þar til upp úr sauð. Kerfi sem vildi verja sig út fyrir líf og dauða. Mál sem verður aftur mikið rætt um næstu daga undir hásumarsólinni og í norðannepjunni. Þar verður líka mikill darraðardans eftir erfiða, þögula, langa og kalda nótt. Svona er Ísland í dag. En fuglarnir okkar kunna ennþá að syngja og kvaka.

Um daginn var ég beðinn að koma í viðtal og ræða heildræna nálgun algengustu vandamála læknisfræðinnar sem snýr að heimilislækningum. Mikil umræða hefur verið um lyfjaávísanir og lyfjanotkun landans að undanförnu. Á flestum sviðum læknisfræðinnar höfum við Íslendingar talið okkur standa fremst meðal þjóða, læknismenntunin góð, boðið er upp á hátæknilækningar á flestum sviðum, töluvert um vísindalegar rannsóknir og síðast en ekki síst höfum við mikinn metnað til að byggja nýtt og öflugt hátæknisjúkrahús í Reykjavík. Þetta er svo sem allt gott og blessað ef ekki væru efasemdir um ágæti margra þessara þátta og forgangsröðunar á verkefnum. Ekki síst ef við lítum á afleiðingar skipulagsleysi í heilbrigðisþjónustunni svo sem hvar á að veita hvaða þjónustu, mikla notkun lyfja í flestum lyfjaflokkum og um nauðsyn byggingar hátæknisjúkrahús á sama tíma og við höfum ekki einu sinni efni á að halda í sérþjálfað starfsfólk og borga samkeppnisfær laun við erlendan vinnumarkað og mikill starfsmannaflótti blasir við í heilbrigðiskerfinu. Ofnotkun lyfja er auk þess mikið heilbrigðisvandamál út af fyrir sig og heilsuspillandi, röng notkun þjónustunar sjúkdómsvæðandi og nýbyggingar bara steypa og gler, ef mannauðinn vantar. Því er ekki vanþörf á að ræða þess mál betur, ef til vill með nýrri nálgun.

Að mörgu þarf því að hyggja þegar þarf að byggja og vissulega býr Landspítalinn við erfiðan húsakost. Vandamálin þar er þó eins og hljóm eitt miðað við æpandi þörf á lagfæringum í heilbrigðiskerfinu hingað og þangað. Heilsugæslan í höfuðborginni t.d. sveltur og það vantar um 50 heimilislækna bara á höfuðborgarsvæðið og sem fer ört fækkandi. Meirihluti erinda sjúklinga er enda orðið sinnt utan venjulegs dagtíma á vöktum hverskonar þar sem þjónustustigið er allt annað en hjá heilsugæslu eins og alþjóðlegir staðlar gera ráð fyrir að séu til staðar og sem býður upp á fræðslu og eftirfylgd með tilliti til sjúkrasögu sjúklings. Eins er erindunum oft sinnt hjá sérfræðingum úti í bæ, en þaðan sem læknabréf berast oft seint og illa. Sjúkraskrárkerfin er auk þess ekki samtengd, né heldur lyfjaskrárnar og „lyfjagátt“ apótekanna.  Allt sem býður hættunni heim og veldur miklum rugling, hvað aðrir eru búnir að gera og hugsa, milliverkunum á milli lyfja frá ólíkum læknum, ofnotkun lyfja sem oft er besta skyndiúrræðið, jafnvel misnotkun lyfja og fölsun lyfseðla sem síðan leiðir til lögleysu og glæpamennsku úti í bæ. Og það sem verst er, sjúklingurinn á hvergi heima í kerfinu og eru oft sem villuráfandi og skilyrtur á áframhaldandi skyndilausnir þar sem hana er að finna hverju sinni. Mikil vaktþjónustan ber þessu best vitni sem er allt að áttföld miðað við hjá nágranaþjóðunum. En hver skyldi hugsunin vera að baki þessu skipulagi hjá heilbrigðisyfirvöldum sem telur stundum minnstu skipta hvar þjónusta er veitt og hver skyldi framtíðarsýn stjórnvalda vera í þessum efnum í dag?

Óvinir læknisfræðinnar og okkar allra eru auðvitað sjúkdómarnir sem við viljum öll sigrast á, í það minnsta ná sáttum við eða læra að lifa með, því auðvitað vinnum við ekki alltaf  fullnaðar sigur. Þetta eru allir sammál um. Vísindin hafa skapað okkur líka ýmiss verkfæri til að svo megi verða og eru lyf stór hluti af vopnabúrinu. Bólusetningar og rannsóknir á orsökum sjúkdóma og fyrirbyggjandi ráðstafanir ekkert síður sem og tækniframfarir í gjörgæslu og skurðlækningum. Samfélagslækningar og samvinna með öðrum heilbrigðisstéttum í félagslegu tilliti og sálarlegu er ekki síst mikilvægt í flóknum samtímanum á tækniöld, enda er líkaminn aldrei eyland. Vopnin þurfa hins vegar að vera vel varðveitt og vel skilgreint hvenær á að nota þau til að þau missi ekki mátt og hætti að bíta. Mörg lyf eru í dag afskaplega mikils virði á réttum forsendum, en geta líka verið hættuleg ef þau eru ofnotuð eða misnotuð. Trúverðugleiki á notkun þeirra verður að vera fyrir hendi og annarra ráða sem jafnvel skipta meira máli í baráttu við sjúkdóma til lengri tíma litið reynd, áður en gripið er til þeirra. Skilningur á venjulegum sjúkdómsgangi sjúkdóma og mikilvægi almenns heilbrigðis er þarna ekki síst mikilvægur.

Í samskiptum læknis og sjúklings ríkir sem betur fer oftast fullur trúnaður. Læknirinn vill gera sitt besta en verður að miða við aðstæður og tíma sem samskiptunum er ætlað. Dýrasta verkfæri hans er reynsla og þekking. Huglægt mat og ráðgjöf en ekki ein lausn. Heildræn nálgun verður hins vegar því miður oft að víkja og „gæðatrygging“, að ganga sem lengst í úrræðum er oft nærtækust þegar tíminn er lítill sem enginn. Það er t.d. fljótlegra að gefa kvíða- eða þunglyndislyf við kvíða og þunglyndi en beita samtalsmeðferð eða hugrænni atferlismeðferð sem er samt miklu líklegri til að skila betri árangri til lengri tíma litið. Skipulag þjónustu sem miðar við þjónustustig skyndiúrlausna leiðir þannig alltaf til meiri lyfjanotkun en efni standa til. Jafnvel stundum með alvarlegum afleiðingum fyrir allt þjóðfélagið. Þegar síðan báðir aðilar una glaðir við sitt er lítil pressa að breyta vinnuferlunum. Þannig er viðhaldið óbreyttu ástandi allt of lengi, ekki síst á sjálfu höfuðborgarsvæðinu, í stað þess að gíra þjónustuna nú niður á þann stað sem hún í raun á fyrst og fremst heima.  Dagþjónustu heilsugæslunnar þar sem tilefnunum er gefinn sá tími sem þau þurfa. En á meðan slitna vopnin, úreldast og verða reyndar smá sama óvirk, aukaverkanir algengari og hliðverkanir dýrari. Heildarkostnaður heilbrigðisþjónustunnar eykst og heilsa þjóðarinnar versnar. Í stað heildrænnar nálgunar og að fólk beri meira ábyrgð á sjálfu sér. Og í  stað þess að alast upp við sjúkdómahræðslu og að við öllu séu til skjótvirkar skyndilausnir á að beita fræðslu.

Við læknar verðum að vera í fararbroddi, lýsa og varða þann veg í heilbrigðisþjónustunni sem við viljum að sjúklingarnir okkar gangi. Marka leiðirnar í heilbrigðisþjónustunni með öðru heilbrigðisstarfsfólki sem byggir á trúverðugleika á læknisfræðinnar. Það geta stjórnmálamennirnir aldrei gert og við verðum að passa upp á þegar þeir vilja leggja steina í götu okkar vegna markaðslögmálanna.

Viðtal við mig um efnið er í þættinum Heilshugar á Rás 1 22.07.2011

Meðan fæturnir bera mig

Eiginlega veit ég varla hvort ég á að lýsa því sem mér býr í brjósti í dag, á sjálfan uppstigningardaginn. Mér líður skítt, altekin beinverkjum, fæturnir eins og blý og þarf að liggja í rúminu og bara vona að mér batni svo ég komist í vinnuna í fyrramálið. Umræðan hefur líka verið á neikvæðu nótum og á ýmsan hátt niðurdrepandi síðastliðna dag. Ekki laust við sjálfsvorkun og ég undrast að menn  skulu fyrir löngu vera búnir að gleyma náttúruhamförunum og dimma öskskýinu sem allt vitist ætla að kæfa fyrir aðeins tæplega 2 vikum síðan. Umræðan og mál málanna hjá flestum snýst líka um allt annað en ég vildi helst getað rætt um, en geri engu að síður eins og allir hinir. Þar sem brýtur endalaust á. Það sem á að banna með lögum eða leyfa, ósiði og munað, offitu og tannskemmdir, stjórnleysi og óhóf, fíkniefni og tóbaksreykingar, misnotkun og ógnir. Við Íslendingar virðumst líka vilja nota of mikið af öllu, sama hvar komið er niður og erum heimsmeistarar í allri neyslu. Nýjasta markmiðið er að slá sjálfum Svíum við, í munntóbaksnotkun. Nýtt viðmið og að einhverju að keppa! Við virðumst alltaf við sama heygarðhornið og verjum óbreytt ástand og frjálsræði með öllum ráðum. Jafnvel til með að fyrirgefa brotalömum í stjórnsýsluni og hræðumst jafnvel að fá nýtt fólk til að taka öðruvísi á málum.

Viðvaranir út um allt virðast ekki koma okkur við, nú frekar en fyrir hrun. Efnahagslegt hrun sem við almenningur landsins þurfum nú að takast á við, eins og alltaf á endanum. Hvernig væri að við myndum nú aðeins líta í kringum okkur og reyna að bjarga því sem þó bjargað verður. Heilsunni okkar og óspilltri náttúru sem við höfum ennþá nóg af, nema á okkur sjálfum, flórunni okkar og spikinu, tjörunni í lungunum okkar svo ekki sé tala um áfengis- og vímuefnavandann sem kostar þjóðfélagið „aðeins“ 80 milljarða á ári. Eins að taka kanski aðeins minna inn af ónauðsynlegum lyfjum og allskyns óþarfa fæðubótarefnum sem markaðsöflin ota sífellt að okkur. Skyndilausnanna og einbeita okkur þess í staðinn að láta okkur batna af „pestinni“ og það sem eigum eftir af heilsunni. Langtímalausnum og fræðast aðeins meira um okkur sjálf en etja sífellt kappi hvot við annað.

Við sem þjóð erum ennþá í mikilli andlegri krísu og sjáum ekki fram úr vandamálunum á flestum sviðum. Hvernig ætti annað að vera eftir að hafa vaðið villu og reyk í áratugi og misst af sjálfum okkur og því sem okkur er kærast. Rannsóknarskýrsla Alþingis náði því miður allt of stutt en sýndi að spilling ríkti víða og kerfið var uppbyggt fyrst og fremst til að viðhalda sjálfu sér í stað uppbyggilegrar framtíðarsýnar og til  að hleypa inn nýju íslensku blóði. Fólkinu af götunni og úr grasrótinni sem þekkir oft vel til mála. Við sem lítil þjóð þurfum svo sannarlega á hjálp að halda og finna samstöðuna. Það er ekki nóg að staglast í sífelldu á auðævum náttúrauðlindanna okkar sem við eigum síðan erfitt með að stjórna og skipta réttlátlega á milli okkar. Umræðan um Evrópusambandið á vonandi eftir að ýta við okkur svo um munar og að við þurfum heldur betur að fara að klára vorhreingerninguna hjá okkur áður en kalt sumarið verður liðið og aftur fer að dimma yfir þjóðarsálinni.

Hvernig væri nú, til tilbreytingar, að fara að tala meira um það sem er hollt og gott. Skemmtilegt og uppbyggilegt til lengri tíma litið. Að við förum að átta okkur hvað við erum heppin, þrátt fyrir allt að búa á landinu góða sem við eigum öll að geta fengið að njóta. Þó að það væri ekki nema til að unga fólkið hætti að hugsa um að flýja landið. Og hvernig væri að hugsa aðeins til ungu hjónanna sem ætla að hlaupa hringinn í kringum landið til styrktar krabbameinssjúkum börnum næstu vikurnar. Sýna samstöðu til styrktar ungum börnum og fjölskyldum þeirra sem hafa minna val en flest okkar hafa.

Oft finnst mér orðatiltækið ætti að hljóða svona því ýmislegt skýrist hvernig upphaflega er staðið að verki, en ekki öfugt. Hvernig ætti svo sem endirinn að skýra það sem ekki hefur verið gert. Þannig finnst mér ýmislegt í umræðunni í dag um lyfjamál vera á blindgötum. En auðvitað má ætla hvað framtíðin ber í skauti sér eftir því hvernig við ætlum að standa að málum og þá væri málshátturinn aftur réttur. Það ætti að vera markmiðið og því verðum við að skoða bakgrunninn aðeins betur. Sérstaklega stjórnvöld sem hafa ekki viljað horfa raunsæjum augum á fortíðina. Bakgrunninn í lyfjaávísunum hef ég ásamt félögum mínum skoðað náið sl. áratugi og eins beinar langtímaafleiðingar fyrir þjóðfélagið. Því hef ég myndað með mér ákveðnar skoðanir á þessum málum almennt séð. Ekki þó síst á sýklalyfjaávísunum til barna og skýringa á þróun sýklalyfjaónæmis helstu meinvalda þeirra, pneumókokkanna sem var mitt rannsóknarefni. Þeirra hina sömu og við ætlum nú að bólusetja gegn, m.a. til að losa okkur tímabundið úr snörunni. Staðreyndin er nefnilega sú að við heimilislæknar stöndum daglega fyrir þeim vanda að þurfa að velja lyf og skammta m.t.t. sýklalyfjaónæmis, jafnvel stundum ráðþrota, þar sem skýringanna í upphafi er mest að leita til okkar sjálfra, af okkar eigin völdum, hvernig við höfum notað sýklalyfin ósparlega gegnum tíðina. Við verðum jafnvel að leggja börn inn til meðferðar á sjúkrahús þar sem lyfin okkar virka ekki lengur. Af þessum staðreyndum dreg ég líka ýmsar aðrar ályktanir um lyfjaávísanir almennt í þjóðfélaginu enda gilda um ávísanir almennt ákveðin lögmál í samskiptum læknis og sjúklings. Meðal annars um eftirspurn og þrýsting á lækni sem ég hef oft skrifað um áður. Líka gagnvart öðrum lyfjum sem gjarna eru ofnotuð í dag og sem er hluti af neyslusamfélaginu og þau jafnvel misnotuð. Þjóðfélaginu öllu til skaða og jafnvel komandi kynslóðum einnig.

„Þótt Íslendingar noti mest allra af lyfjum þarf það ekki endilega að þýða að við ofnotum öll lyf. Í einhverjum tilvikum getur verið að við séum á undan öðrum þjóðum að tileinka okkur lyf á markaðinum og að við meðhöndlum jafnvel betur sjúklingana okkar en aðrir. Við bjóðum kannski líka upp á meira og betra aðgengi að læknisþjónustu hverskonar og þá jafnframt lyfjameðferð í kjölfarið. Einmitt þarna er e.t.v. hundurinn grafinn eða skulum við segja vandinn fundinn. Getur ekki verið að of gott aðgengi að sundurlausri læknisþjónustu og skyndivöktum leiði til of margra lyfjaávísana? Það er oft auðveldasta leiðin að afgreiða mál með því að beita skyndilausnum og í sumum tilvikum er það jafnframt öruggasta leiðin til að baktryggja sig í leiðinni og gefa fyrirbyggjandi lyf ef eitthvað óvænt skyldi gerist í framhaldinu. T.d. ef einhver kemur með slæmt kvef og berkjubólgu er “auðveldasta” leiðin að gefa viðkomandi sýklalyf ef svo ólíklega vildi til að hann fengi lungnabólgu í framhaldinu sem gæti gerst í hlutfallinu t.d. einn á móti 100. Þannig að í stað þess að bíða og sjá til hver þróunin verður og meðhöndla þá aðeins þann eina þegar einkenni lungnabólgu koma fram, að þá meðhöndlum við kannski alla hundrað!“

Vandamálið hefur verið vel þekkt lengi og margsinnis reynt að fá stjórnvöld til að viðurkenna þennan „sérstaka vanda“ íslenska heilbrigðiskerfisins um árabil. Bent hefur m.a. verið á þá meinlegu galla, að flest börn sem eru veik eru skoðuð á skyndivöktum úti í bæ og ekki er boðið upp á samfellu í meðferð þeirra eða eftirliti. Ekki heldur að upplýsingar um þau úr sjúkraskrá séu aðgengilegar. Nokkuð sem nú hefur verið mikið í umræðunni, oft af verra tilefni. Það skiptir auðvitað máli, hvar þjónustan er veitt og af hverjum. Staðreyndin er að vaktþjónustan er margföld miðað við nágranalöndin og skyndilausnir að sama skapi mikið meira notaðar. Gagnstætt því sem flestar erlendar klínískar leiðbeiningar ganga út frá, þar sem lögð er áhersla á að þjónustan sé veitt á stöðum og stofnunum eins og heilsugæslunni sem geta boðið upp á eftirfylgd og fræðslu í stað skyndiúrræða eins og lyf þegar leitað er eftir hjálp. Einnig til að lágmarka þær ógnir sem fyrir hendi eru í starfsumhverfi heilbrigðisstarfsfólks þegar hætta er á að lyf séu misnotuð.

Ólíkt með flestum öðrum lyfjum, m.a. geðlyfjum, verkjalyfjum og róandi lyfjum að þá getum við mælt áhrif sýklalyfja til lengri tíma á breytingum sem verða á sýklalyfjanæmi bakteríanna okkar. Flórunnar okkar sjálfra. Á þeim mælingum byggðist rannsóknir okkar þ.e þegar þær verða síðan ónæmar fyri lyjum. Misnotkun á áfengi, geðlyfjunum og verkjalyfjum mælist fyrst og fremst í miklum heilbrigðiskostnaði vegna dýrra úræða. Ofnotkun bólgulyfja í meltingarsjúkdómum. Afleiðingar sýklalyfjanotkunar mælist hins vegar beint í breytingum á lífflórunni sem eru jafnvel óafturkræfar Að lokum geta afleiðingarnar verið skelfilegar og sem í raun ekki er hægt að reikna til fjármuna. Er hægt að hafa þetta skýrara fyrir stjórnvöld að skilja.

Heilsugæslan sjálf er kjörstaður til eftirlits með lyfjanotkun skjólstæðinga sinna. Gallinn er hins vegar sá að heimilislæknirinn sér aðeins það sem heilsugæslan sjálf skrifar út af lyfjum en getur ekki fylgst með hvað aðrir læknar skrifa út annars staðar. Oft koma margir sérfræðingar að eftirliti sjúklings og margt gamalt fólk er með á annan tug lyfja sem það tekur inn þar sem hætta er á að milliverkanir geta orið margar. Það liggur því í augum uppi, sérstaklega þar sem læknabréf berast oft seint og illa frá sérfræðilæknum og jafnvel sjúkrastofnunum, að kjörið væri að heimilislæknir gæti fylgst með útskrifuðum lyfjum í lyfjagátt apótekanna þar sem öll lyf eru skráð. Sér í lagi þar sem flest lyf eru nú send rafrænt í apótekin og sjúklingur getur átt inneign í “gáttinni” frá mörgum læknum í einu. Lyfjagagnagrunnur Landlæknis tengist þó þessari gátt og hann á að halda skráningu og eftirliti með ávanabindandi lyfjum samkvæmt lögum. Ómögulegt og í raun óþarft er þó að landlæknir haldi utan um almenna lyfjanotkun allra. Heimilislæknirinn er lögskipaður gæsluvörður sjúkraskráarinnar og því eðlilegt að hann sinni því hlutverki fyrir sína skjólstæðinga.

Fyrir rúmlega tveimur árum sendi ég þáverandi heilbrigðisráðherra og Heilbrigðisnefnd Alþingis bréf þar sem ég viðraði þessar hugmyndir og nauðsyn þess að grípa inn í þróunina hvað sýklalyfjanotkun barna varðaði sérstaklega en einnig hvað varðaði önnur lyf og aðra aldurshópa. Í bréfinu segir meðal annars:

„Vitað er að munur á ávísunum lækna á flesta lyfjaflokka ræðst af mörgum þáttum. Búsetan og venjur lækna á hverjum stað eða stofnun ræður miklu og rannsóknir sýna að hæglega getur jafnvel verið um helmings mun að ræða milli landsvæða í sama landi. Ásókn og álag í þjónustuna ræður miklu en ekki síður ásetningur og verklagsreglur á hverjum stað. Mismunandi ögun í vinnubrögðum. Læknar skrifa oft út á lyf í takt við (af sömu tilefnum) hvað kollegarnir gera til að vera ekki “öðruvísi” og til að skapa sér ekki óvinsældir. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að læknar komi sér upp vinnuferlum, stundum allt að því ómeðvitað til að samlagast straumum í heilbrigðiskerfinu og eftir kröfum almennings hverju sinni. Í nýlegri mastersritgerð Péturs Péturssonar heilsugæslulæknis á Akureyri er gerð góð grein fyrir af hverju læknar skrifa upp á lyf (sýklalyf) án þess að fyrir liggi beinar læknisfræðilegar ástæður (non-pharmalogical prescriptions). Álag og tímaleysi bæði læknis og sjúklings kemur þar inn sem áhrifaþáttur auk launakjara lækna t.d. á vöktum sem þurfa að vinna hratt til að halda uppi ásættanlegum launum. Ekki má heldur gleyma áhrifum lyfjafyrirtækja sem reyna eins og þau frekast geta að hafa áhrif á lækna, mismikið eftir sérgreinum.“

„Nýta má reynslu sem okkar rannsókn á sýklalyfjunum hefur gefið til að stuðla að bættum lyfjaávísanamálum almennt enda var um gæðaþróunarverkefni að ræða sem spratt upp hjá grasrótinni sjálfri og höfðaði m.a. til skilnings almennings á virkni og gagnsemi lyfja. Héðan í frá verða ýmsar upplýsingar er varðar lyfjaávísanir aðgengilegar úr Lyfjagagnagrunni Landlæknis en eitt af meginhlutverkum Landlæknis er að fylgjast með eftirritunarskyldum lyfjum og lyfjanotkuninni almennt. Mikilvægast er þó fyrir heilbrigðisyfirvöld að vita hvernig nýta megi grunninn til skynsamlegrar lyfjastjórnunar í framtíðinni. Einhliða inngripsaðgerðir valda oftast mikill óánægju og dæmast oft til að misheppnast. Oftar er farsælla er að innleiða breyttan hugsunarhátt hjá læknum og almenningi varðandi lyfjaávísanir út frá bestu þekkingu á notkun lyfja hverju sinni t.d. með gæðaþróunarverkefnum. Þegar hefur heilsugæslan sýnt frumkvæði í þessum efnum með rannsókn á sýklalyfjanotkun, þróun sýklalyfjaónæmis yfir áratug og breytinga sem má gera þegar vilji er fyrir hendi eins og sýndi sig á héraði þar sem sýklalyfjanotkun minnkaði um 2/3 jafnframt sem eyrnaheilsa barna virtist skána. Þetta ákveðna verkefni hefur vakið eftirtekt erlendis en því miður síður hjá stjórnvöldum hér heima þar sem þörfin er mest.

Svipaðar rannsóknir má gera sem tengjast ýmsum öðrum lyfjaflokkum t.d verkja-, geð- og svefnlyfjum sem byggist þá á réttri notkun lyfjanna, fyrirbyggjandi aðgerðum og öðrum úrræðum en lyfjaávísunum. Í raun ætti að líta á öll álíka verkefni innan heilbrigðiskerfisins sem sprota- eða frumkvöðlaverkefni til að bæta hag og heilsu þjóðar sem eru ekki síður mikilvæg ýmsum öðrum stórum verkefnum í líftæknivísindum sem hlúð hefur verið að og litið upp til hér á landi hingað til. Heilsugæslan gegnir þannig ekkert síður mikilvægu hlutverki en aðrar sjúkrastofnanir í að lækna og viðhalda heilsu auk þess sem hún á að vera leiðandi í forvörnum og fræðslu“.

Bréfinu var aldrei svarað en verður vonandi áður en tjaldið fellur alveg.

Umræða um vaxandi ofbeldi gegn heilbrigðisstarfsfólki hefur mest verið tengd bráðaþjónustunni og hvernig ástandið getur verið á Slysa- og bráðamóttöku LSH um helgar þar sem þarf orðið alltaf lögregluvakt. Í umræðunni um „læknadóp“ sem er auðvitað rangnefni að því leiti að læknirinn skrifar sjaldnast upp á lyf í þeim tilgangi að það sé notað sem dóp, má samt velta fyrir sér hvernig slæmar starfsaðstæður læknis getur stuðlað að ómarkvissari og jafnvel röngum lyfjaávísunum. Ekki síst í ljósi þeirrar staðreyndar að það vantar hátt í 50 heimilislækna á höfuðborgarsvæðið  miðað við erlend viðmið í nágranalöndunum og vaktþjónustan er allt að áttföld miðað við sambærilega stór svæði erlendis. Mikið meira en helmingur samskipta við veika einstaklinga á sér enda stað í vaktþjónustunni utan heilsugæslunnar sjálfrar og hjá ýmsum sérfræðingum úti í bæ. Margir einyrkjar í sjálfstæðum rekstri.

Auðvelt er að ímynda sér aðstæðurnar þegar sjúklingur sem á við vímuefnavanda að stríða og sárlega vantar lyf, hittir ókunnugan læknir í þeim tilgagni einum að fá hjá  honum lyf. Þegar hann reynir að notfæra sér þekkingarleysi læknis á sögu hans. Læknirinn er þannig oft undir mikill pressu að láta undan með að ávísa lyfjum gegn verkjum, kvíða og svefnleysi sem sjúklingurinn kvartar í undan. „Í góðri trú “ að hann eigi ekki við vímuefnavanda að stríða og enn síður að selja eigi lyfið á svörtum markaði síðar.

Í öðrum tilfellum skynjar hann stundum ógn gagnvart sjálfum sér, sérstaklega ef hann ætlar ekki að verða við óskum sjúklings. Vandamál  þar sem hann einn getur orðið við óskinni og er yfirleitt einn og óvarinn á stofunni sinni. Líka vegna þeirrar staðreyndar að hann gæti þurft að vinna hratt því margir sjúklingar bíða eftir honum á biðstofunni. Áhrifaþættirnir eru þannig margir en endanlega úrlausn ræðst þó ekki síst af starfsvenjum læknis á hverjum stað og vinnureglum um ávísun á sterk verkjalyf og önnur ávanabyndandi lyf eins og á Læknavaktinni ehf. og mörg þessara lyfja eru yfir höfuð aldrei afgreidd.

Enginn efast um réttar ávísanarvenjur undir réttum kringumstæðum. Dæmin sanna hins vegar að annað á við þegar lækni er ógnað. Margir heimilislæknar hafa orðið fyrir árás beint og óbeint þegar þeir neita að verða við kröfu fíkils. Sumir hafa jafnvel verið teknir kverkataki, aðrir slegnir og flestir lenti í að vera hótað öllu illu. Óvissa hefur líka skapast varðandi réttarstöðu læknisins þar sem stundum er aðeins orð gegn orði og mikið mál er að ákveða ákæru til lögreglu. Hótun um barsmíðar, tannmissi og andlitsskaða eða eitthvað þaðan af verra, jafnvel innbrot á heimilið eru allt ógnir sem flestir vilja vera lausir við. Allt bara að því að læknar vilja vinna vinnuna sína vel.

Ákveðnar verklagsreglur er á mörgum stofnunum varðandi hvernig á að standa að ógn gegn heilbrigðisstarfsfólki og árásum. Öryggishnappar til að mynda, áfallahjálp og eftirfylgd mála. Vandamálið er engu að síður ávalt yfirvofandi og rétt að almenningur geri sér grein fyrir að þessi vandi eykst í réttu hlutfalli við fjölda fíkla, sem gera allt sem þeir geta til að komast yfir efnin. Steranotkun sem einnig er algeng meða fíkla er ekki til að bæta vandann og sumir fíklar eru þá eins og tifandi tímasprengjur. Ekki má gleyma að læknar hafa í sumum tilfelum kosið að hætta störfum vegna þessarra ógnanna og fært sig um set.

Þjóðfélagið þarf  allt að sýna læknisþjónustunni meiri skilning, hvernig hún á að vera skipulögð og í hvaða stöðu heilbrigðisfólk er þessa daganna. Hvað þarf að laga og bæta, ekki síst í grunnþjónustunni og hvað varðar lyfjaafgreiðslumál. Sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu þar sem ástandið er sennilega hvað verst. Einmitt þess vegna er svo mikilvægt að hlutirnir séu gegnsæir og þoli almenna umræðu. Að tryggt verði gott eftirlit með lyfjaávísunum og að eftirlitsaðilar, sem í flestum tilvikum geta verið heimilislæknarnir sjálfir, hafi greiðan aðgang að upplýsingum um skjólstæðinga sína, úr sjúkraskrám og lyfjaupplýsingum úr gáttinni eins og ég ræddi um í síðasta pistli. Þetta á auðvitað við um öll lyf, ekki bara lyf sem hætta er á að séu misnotuð eins og dæmin sanna, heldur líka hin sem geta valdið milliverkunum hvert við annað. Nú er það ekki lengur úlfur, úlfur sem á við, heldur raunveruleg ógn eins og í ævintýrinu forðum um Rauðhettu og úlfinn. Ævintýri sem ekki endilega þurfa að enda vel og spurðar voru margar furðulegar spurningar áður en yfir lauk. Úlfurinn er að minnsta kosti mættur á svæðið, raunveruleg ógn og sem misnokun allra lyfja er.

Rafræna „gáttin“ er aðgangur fyrir rafræna lyfseðla til apótekanna. Sérstök gátt sem hægt er að leggja inn lyfseðla gegnum tölvu sem sjúklingarnir einir geta síðan sótt í með aðstoð lyfjafræðings í apóteki. Einskonar rafrænn banki sem geymir útgefnar lyfjaávísanir í allt að ár og engin hefur yfirlit yfir nema sjúklingurinn sjálfur, ef hann þá á annað borð hefur vit á og veit hvað hann hefur fengið frá hverjum og einum lækni, hvað hann hefur tekið út áður og hvað getur beðið betri tíma. Sumir lyfseðlarnir sem sendir eru, eru nefnilega líka fjölnota, gilda í allt að ár.

Það þarf ekki auðugt ímyndunarafl að sjá hvaða glundroði getur skapast með þessu fyrirkomulagi. Ekki síst hjá gömlu fólki sem t.d. hefur farið til margra lækna. Gamalt fólk sem tekur mörg lyf og enginn einn læknir hefur einu sinni heildarsýn yfir. Heimilislæknir hefur t.d. bara yfirsýn yfir þau lyf sem hann sjálfur hefur ávísað á eða aðrir læknar sem vinna á sömu stofnun. Hvað aðrir læknar úti í bæ hafa gefið út veit hann ekkert um, nema í þeim fáu tilfellum þegar læknabréf berast honum. Til að flækja þetta enn meira að þá er oft sama lyfið til og afgreitt undir mismunandi heitum enda er alltaf er verið að breyta verðlagningu lyfja og ódýrasta samheitalyfið gjarna valið hverju sinni.

Ekki er óalgengt að gamalt fólk taki þannig sama lyfið undir mismunandi heitum, í mörgum skömmtum á jafnvel sama tíma. Þannig verða lyfjaskammtarnir auðvitað allt of stórir og hætta á aukaverkunum stóreykst. Eins geta verið um að ræða alvarlegar milliverkanir á milli lyfja sem læknar ávísa ef þeir vita ekki hvaða önnur lyf sjúklingarnir taka á sama tíma, eða réttar sagt þeir gera ekki ráð fyrir að séu til staðar í lyfjaumhverfi sjúklingsins. Stundum á inntakan auðvitað líka aðeins við varðandi ákveðin tímabundin veikindi. Að taka út lyfið síðar þegar viðkomandi er batnað á auðvitað ekki við. Dæmi er nefnilega um að fólk taki út lyf sem lá í gáttinni frá fyrri tíma í góðri trú að það sé við nýja kvillanum. Allt ein endalaus vitleysa.

Hætt er við að sjúklingar sem á annað borð misnoti lyf, safni í gáttina lyfseðilsafgreiðslum frá eins mörgum læknum og þeir geta. Lyfjagagnagrunnur Landlæknis nær aðeins yfir heildarmagn útleystra lyfja sem eru undir sérstöku eftirliti. Apótekin geta ekki séð hvað hin eru búin að afgreiða, aðeins það sem liggur inni í rafrænni bið hjá þeim og í allsherjar „gáttinni“. Það hljóta allir að sjá að þetta kerfi býður hættunni heim um misnotkun og allsherjar rugl, ekki síst þegar gamalt fólk á hlut að máli. Öryggi sjúklinga og almennings er þannig stefnt í mikla hættu.

Skyndilausnir og afgreiðslur hingað og þangað veldur líka því að heimilislæknirinn fær ekki heidarsýn á lyfjanotkun eins og ætti að vera og er varðandi sjálfa sjúkdómana í sjúkraskránni. Heimilislæknirinn á nú einu sinni að kallast gæsluvörður sjúkraskráarinnar. Persónuverndarsjónamið standa hins vegar í veginum fyrir að hann fái þessar upplýsingar, eins og úr sjálfri „gáttinni“. Gátt er auðvitað ekki gátt nema hægt sé að kíkja að minnsta kosti inn fyrir. Að minnsta kosti fyrir þá sem eiga þangað erindi. Annars er um gildru að ræða, meðal annars fyrir aðila sem nýta sér sakleysingjana eins og Hans og Grétu. Okkur heilbrigðisstarfsfólkið.

Hvað er betra en góður kaffibolli á morgnana. Uppáhellingin sjálf er sem morgunbæn fyrir góðum degi og ilmurinn gefur fyrirheit um að draumarnir geti jafnvel rættst. Fyrir utan að vakna kemur kaffið blóðinu til að renna betur gegnum æðakerfið, þótt eflaust hækki blóðþrýstingurinn eitthvað aðeins tímabundið. En hvað segja vísindin og getur verið að þetta „lyf“ sem flestir neyta sé „allra meina bót“?

Sennilega ekki, en margar rannsóknir benda þó til að í hæfilegu magni bæti kaffi (koffein) heilsuna á ýmsan hátt. Jú, kaffið örvar aðeins hjartsláttinn og hækkar aðeins blóðþrýstinginn tímabundið, en ef viðkomandi er ekki sérstaklega viðkvæmur fyrir þeim áhrifum kemur það ekki að sök. Getur eins og áður segir bara virkað jákvætt og örvað aðeins það sem við reynum oft of lítið á. Hjartað og blóðrásina. Svona eins og að hreyfa sig aðeins meira í dagsins önn í kyrrsetunni. Reyndar ef fólk er óvant kaffidrykkju að þá getur borið á „aukaverkunum“ ef hratt er drukkið, hjartslætti, höfuðverk, ógleði og jafnvel kvíða eða spennu. Hjartveikir og fólk með háan blóðþrýsting skyldu líka alltaf fara varlega í kaffidrykkjunni.

Rannsóknir hafa hins vegar sýnt fram á að konur sem drekka reglubundið 6 bolla eða meira af kaffi á dag séu ekkert líklegri að þróa með sér háþrýsting síðar en þær sem drekka minna  (American Journal of Clinical Nutrition). Ég man reyndar alltaf eftir viðtali við gamla konu frá Rússlandi sem ég sá í erlendum fréttum fyrir nokkrum árum og sem var þá talin elsta konan í heiminum. Hún þakkaði langlífinu aðllega mikla kaffineyslu allt sitt líf og að kaffið væri allra meina bót! Hún hefur örugglega haft eitthvað til síns mál, sú gamla.

Læknavísindin hafa líka sýnt að reglubundin og hófleg kaffineysla minnki líkur á að fá ýmsa sjúkdóma svo sem Parkinsonsjúkdóm, áunna sykursýki, langvinna lifrarbólgur og jafnvel hjarta- og æðasjúkdóma tengt æðakölkun. Ekki nóg með það, heldur eykur kaffið brennsluna í líkamanum og heldur þá væntanlega aðeins niðri kílóunum og offitunni, faraldri okkar Íslendinga númer eitt. Koffein sýnir sig líka skerpa athyglisgáfuna sem okkur Íslendingum veitir heldur ekki af. Annað gildir á kvöldin því kaffineysla þá getur truflað svefninn á nóttunni, jafnvel í litlu magni.

Rúsínan í pylsuendanum eru þó niðurstöður nýrrar rannsóknar sem náði til um 50.000 karlmanna allt frá árinu 1986 (Health Professionals Follow-up Study) og sem birtar voru í síðustu viku í J Natl Cancer Inst. er sýndu að kaffi verndar fyrir algengasta krabbameininu hjá okkur körlunum, nánar tiltekið krabbameini í blöðruhálskirtli. Krabbamein sem flestir karlar vilja sem minnst vita af enda lækning oft erfið og ávinningur meðferðar tvísýnn. Reglubundin kaffineysla sem samsvarar um 6 kaffibollum á dag sýnir sig minnka líkur á að fá krabbameinið um 18% en um heil 60% að fá illvíga formið sem leitt getur til dauða fyrir aldur fram. Það er stór ávinningur og spurning hvort ýmislegt annað hangi þá ekki á spýtunni varðandi kaffi og krabbamein almennt.

Sum efni úr náttúrunni eru heilsusamleg og má jafnvel nota sem lyf, önnur ekki. Kaffi er sennilega eitt örfárra örvandi efna sem við eigum að leyfa okkur að neyta enda ekkert sem sýnir fram á skaðsemi, ef neyslan er hófleg. Ekki má þó auðvitað gleyma öllu öðru sem miklu hollara er frá henni móður náttúru og sem hefur sýnt sig geta heft þróun krabbameins, ýmiss afoxunarefni og ljósefni sem finnast í rauðu tómötunum okkar og öðru grænmeti, ekki síst gagnvart krabbameini í ristli og blöðruhálskirtli. Þar sem hins vegar steiktur matur og brasaður, reyktur og mikið kryddaður eykur líkurnar. Því er einmitt gott að neyta einhvers til mótvægis sem okkur finnst líka gott.

Vara ber hins vegar við mikilli neyslu koffeins í neyslu drykkjavörum barna og sem eru hvað vinsælastar í dag en að sama skapi óhollar. Fita börnin og skemma í þeim tennurnar. Í hálfum líter af gosdrykk eins og kóki eru upp undir sama magn koffeins og í 3 kaffibollum. Börn þurfa auðvitað síður á örvandi efnum að halda en fullorðið fólk og getur þvert á móti truflað einbeitingu þeirra og samskipti við önnur börn. Einnfjórði kaffibolli sem fylltur er síðan með mjók og smá sykri skaðar þó varla nokkurt barn, eða þannig var það að minnsta kost ekki í sveitinni minni þar sem notaður var jafnframt kaffibætir.

Kaffið virðist henta okkur Íslendingum sérstaklega vel fyrir margra hluta sakir. Þó ekki væri nema til að ná úr okkur hrollinum, vakna betur og halda okkur vakandi í baráttu lífsins. Ekki síður okkur til heilsubótar, gegn kvillum sem nú sliga þjóðina og er öllum til ama. Gegn angurværð og einsemd og sem stuðlar að betri og fleiri samverustundum með vinnufélögunum og fjölskyldu. Þar sem samskiptin eru oftast góð og góðar hugmyndir verða til. Eitthvað sem er þó leyfilegt að njóta í þessum heimi, hressir mann og kætir.

Sjá grein í dag í the Guardian http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2013/jul/13/change-your-life-coffee-creativity