Fyrir rúmlega 10 árum síðan sótti ég og félagar mínir um styrk í Rannsóknarsjóð Íslands (RANNÍS) (áður Rannsóknarráð Íslands-Vísindasjóður) og sem sætti sjálfur rannsókn nýlega sem stofnun vegna gruns um hlutdrægni í úthlutunum. Ríkisendurskoðun gerði athugasemdir við úthlutanir á styrkjunum og mælist nú til þess að sjóðurinn fái erlenda aðila til að sitja í fagráðum sem ákveða hvert styrkirnir fara í framtíðinni, fyrst og fremst til að koma í veg fyrir hlutdrægni. Ríkisendurskoðun telur samt ekki tilefni til að gera stjórnsýsluúttekt á Rannsóknasjóði af þessu tilefni (þessi síðasta setning er viðbót við fyrri færslu vegna athugsemda hér að neðan).

Sjálfur undraðist ég á sínum tíma að fá ekki styrk þar sem umsóknin sjálf fékk hæstu einkunn og eins vegna þess að ég og félagar mínir höfðum sótt um styrk áður fyrir sama verkefni og sem var komið vel á veg. Það sem réð úrslitum var að niðurstöðurnar voru ekki líklegar til að sýna fram á arðsemi, eða svo mátti skilja á innihaldi bréfsins sem mér var sent þegar ákvörðunin var kynnt. Þannig virtust að minnsta kosti mörg önnur verkefni vera arðvænlegri en okkar á þeim tíma. Og ekki þýddi að deila við dómarann í þá daga. Ég efaðist þó aldrei um arðsemina af okkar verkefni, sérstaklega þegar til lengri tíma yrði litið. Maður spurði sig samt um mælikvarðann sem að baki lá og gerir enn. Hvort vísindin eigi að vera skilgreind á mælikvarða arðseminnar og eins hvaða hagsmuni og hverja er þá verið að gæta?

Á síðasta stigi rannsóknar minnar og félaga sóttum við ekki í sjóðinn vegna brostinna forsenda í úthlutunarreglum. Og stjórnvöld sáu heldur ekki ástæðu til að styrkja rannsóknina. Það gerðu hins vegar félagar okkar og vísindasjóður Félags íslenskra heimilislækna auk síðar Rannsóknasjóður Landspítala og Vísindasjóður Háskóla Íslands. En hver var þá þessi rannsókn sem RANNÍS og stjórnvöld sáu ekki ástæðu til að styrkja. Jú, rannsóknin var á vaxandi sýklalyfjaónæmi helstu meinvalda að sýkingum barna á Íslandi og notkun sýklalyfja í þjóðfélaginu. Rannsókn sem náði til um 2.400 barna á 4-5 stöðum á landinu í þremur áföngum á árunum 1992-2003 og sýklalyfjasölu apótekanna á sama tíma. Rannsókn sem síðar varð undirstaða doktorsverkefnis míns og fjölda greina í erlend læknatímarit. Rannsóknir sem mikið er vitnað til erlendis frá m.a. til að reyna að ná tökum á heilbrigðisógn sem Alþjóðlega heilbrigðisstofnunin (WHO) hefur skilgreint sem eina af mestu heilbrigðisógnum framtíðar. Vandamál sem er verra og nærtækara hér á landi en í nágranalöndunum. Vandamál sem snertir heilsu barna og reyndar allra á Íslandi í dag. Vandamál sem eykur gríðarlega heilbrigðiskostnað í þjóðfélaginu ef ekki verður brugðist betur við en gert hefur verið á síðustu árum. Vandamál sem kallar eftir útbreiddri bólusetningarherferð meðal ungbarna gegn miðeyrnabólgu, sem viðleitni í að höndla vandamálið betur og sem rannsóknaniðurstöður gæðaþróunarverkefnis heilsugæslunnar benda til að þurfi að gera á næstu árum.

Rannsóknir í faraldsfræði ýmissa vandamála í heilsugæslunni er nefnilega oft liður í gæðaþróun, m.a. til skynsamlegri notkunar á úrræðum í heilbrigðiskerfinu og til bættrar lýðheilsu. Þetta á ekki síst við um notkun lyfja og sýklalyf gefa ákjósanlegt tækifæri á að mæla orsakir og afleiðingar óskynsamlegrar notkunar lyfja. Þær hafa því miður samt ekki verið settar á sama „stall“ og ýmsar aðrar rannsóknir í lífvísindum sem sigra áttu heiminn, meðal annars að gefa af sér ný og fullkomin lyf. Hagsmunahóparnir eru þarna líka ólíkir, almenningur annars vegar og atvinnufyrirtækin hins vegar. Stundum fer þetta ágætlega saman, ekki alltaf. Ef til vill er von að erlendir aðilar komi okkur nú til hjálpar og bendi stjórnvöldum á Íslandi á mikilvægustu rannsóknirnar. Oft er gleggra gestsaugað. Því áliti erlendra fagaðila fagna ég fyrst okkur er ekki treystandi að sjá um þessi mál sjálf. Því horfi ég með bjartari augum til rannsókna, m.a. í heilsugæslunni í framtíðinni og hver veit nema einhver í stjórnsýslunni hvetji til og kosti rannsóknir sem hafa sýnt sig vera þjóðhagslegar arðvænlegar!

Um helgina þegar ég mætti til vinnu á Bráðamóttökunni snemma á sunnudagsmorgni var nýfallinn snjór yfir öllu, blankalogn og þrestirnir sungu af lífsins krafti í morgunkyrrðinni, í fyrsta skipti á þessu vori. Vorið kemur þá eftir allt saman. Undir nýföllnum snjónum var samt freðin jörð og það brakaði hressilega í frosnum pollunum undir. Einhvern veginn fékk þess stund mig til að hugsa um æskuna og bjart sumarið sem er væntanlegt, en einnig um það sem í væntum var þennan daginn. Öll hálkuslysin sem voru fyrirséð að yrðu og að margir myndu brotna. Þótt auðvitað bílslysin séu oftast alvarlegust, að þá eru flest brotin hjá eldri konum sem detta, eins og hendi sé veifað í hálkunni, og sem síðan koma illa niður á hendur, mjöðm eða bakið. Sumar úrkalkaðar í beinunum fyrir aldur fram og hefðu ekki þurft að brotna við byltuna, nema af því beinin þeirra eru orðin svo stökk. Beinin sem samt byrjuðu að vaxa og beingerast á unga aldri og ef aðstæður eru réttar, sem við vitum svo vel í dag hverjar eru, myndu endast lengur og betur. Beinin sem síðar liggja lengi í jörðinni, langt yfir mörk lífs og dauða. Eftir á að hyggja túlka ég þrastarsönginn frekar sem góðan fyrirboða fyrir komandi kynslóðir kvenna og að þær sýni nú fyrirhyggju og passi betur en í dag upp á beineign sína. Burðarvirki þeirra sem hlúa þarf að og rækta alla daga. En hvað segja vísindin?

Eðlilegir beinbjálkar í frauðbeini og úrkalkaðir vegna beinþynningar (osteophorosis)

Undanfarið hefur verið mikið spurt um D-vítamínmælingar í blóði í heilsugæslunni, í kjölfar ágætis greinar í síðasta tölublaði Læknablaðsins eftir þau Elínu I. Jacobsen lyfjafræðing og Einar S. Björnsson, lækni. Hvernig á að skammta D-vítamín við skorti hjá fullorðnum? Lengi hefur verið vitað að íslenskar konur eru fremur kalkrýrar í beinum og kemur þar ýmislegt til en sennilega mest D-vítamínskortur vegna sólarleysis yfir vetrarmánuðina. Eins og bent var á í greininni í Læknablaðinu að þá er meirihluti fullorðinna á Bretlandi með lágt D-vítamín í blóði og 16% höfðu alvarlegan skort yfir vetramánuðina. Nýleg finnsk rannsókn sýndi einnig að flest börn og unglingar þar í landi vantar D-vítamín í kroppinn. D-vítamínskortur er einnig mjög algengur hjá öldruðum sem komnir eru með beinþynningu (osteophorosis). Síðast en e.t.v. ekki síst, hafa verið leiddar að því líkum að lágt D-vítamín tengist mörgum algengum sjúkdómum svo sem fjölvöðvagigt og síþreytu. Sjúkdómar sem tengjast vöðvunum okkar, álagi í þjóðfélaginu og vöðvabólgum.

Kalkstjórnun og tengsl D-vítamíns

Framleiðsla D-vítamíns verður fyrst og fremst af völdum sólarljóss og aðeins lítill hluti kemur úr fæðu, aðallega feitum fiski og lýsi eins og segir í greininni í Læknablaðinu. Sólinni er ekki mikið fyrir að fara hér á landi á löngum vetrarmánuðum, en af fiski og lýsi höfum við þó nóg. D-vítamínið er nauðsynlegt fyrir eðlilegan kalkbúskap, upptöku á kalki úr meltingarveginum og til að bein geti kalkað eðlilega fyrir tilstuðlan klakhormóns (PTH) (sjá skýringarmynd til hliðar). Ungar stúlkur sem eru mjög grannar og sem hreyfa sig ekki nóg eru í mestri áhættu á að hlaða ekki nógu kalki í beinin fyrir fullorðinsárin. Grunnur að beinheilsunni er þannig þegar lagður í barnæskunni og konur hafa í raun bara tímann til tvítugs að byggja upp mest af sínum beinmassa, sem duga þarf út lífið. Þær geta þó aðeins bætt í búið fram undir tíðarhvörf. Eftir það fer beinmassinn hins vegar alltaf að minnka og hættan á beinþynningu eykst með hverju árinu sem líður, jafnvel þótt kalkneyslan sé góð. Dagleg D-vítamíninntaka og góð hreyfing með álag á beinin er nauðsynleg og besta fyrirbyggjandi aðgerðin sem völ er á. Verst er þó þegar konur liggja þegar lágt í beinmassa við tíðarhvörfin og tapa síðan hratt kalkinu sínu úr beinunum þegar kvenhormónarnir (eostrógen) vernda þær ekki lengur. Þá eru oft tíð beinbrot af litlu sem engu tilefni. Samfallsbrot í hrygg, jafnvel við að setjast harkalega, getur orðið afleiðingin. Þarna er oft reynt að gefa ákveðin lyf til að fyrirbyggja frekari beinþynningu en sem eru því miður gefa oft töluverðar aukaverkanir. Því er til alls að vinna að byggja upp sem mestan beinmassa til tvítugs og passa alltaf upp á góða kalneyslu, D-vítamíninntöku og hreyfingu. Konur sem fara snemma í tíðarhvörf eða vantar alveg oestrógen framleiðslu einhverja hluta vegna eins og t.d. eftir að eggjastokkar hafa verið fjarlægðir, eru í verulegri áhættu og þurfa strax á estrógen-uppbótameðferð að halda. Að passa upp á beinin sín strax frá unga aldri er sennilega ein besta bankainneign sem nokkur kona getur lagt fyrir til fullorðinsáranna og eini bankinn sem treysta má þessa daganna.

Röntgenmynd af sjúklingi með beinþynningu (osteophorosis) og margbrotinn hrygg

Konum á tíðarhvarfaaldri er oft ráðlagt að fara í beinþéttnimælingu (t.d Beinþéttnirannsóknarstofu LSH í Fossvogi) til að sjá hver þeirra inneign er í beinbankanum, beinmassanum er í lærleggjum og hrygg. Ekki síst til að þær geti gert viðeigandi ráðstafanir í tíma ef þær standa illa að vígi. Eins til endurmælingar eftir nokkur ár til að sjá hvort þær tilheyra þeim hópi kvenna sem missa hratt sinn beinmassa. Sú áhætta er mjög einstaklingsbundin og að hluta bundin í erfðir. Mjög feitar konur og eins grannar konur, sérstaklega sem reykja eru almennt í meiri áhættu. Þar sem nú má reikna með að margar konur liggja lágt í D-vítamínmælingum á Íslandi að þá ættu allar konur að taka inn nauðsynlegan skammt af D-vitamíni sem getur legið á bilinu 500-1000 einingar, jafnvel aðeins meira í byrjun og ef inntakan er stopul. Lítil hætta er á ofskömmtun eða eitrun en margar konur taka inn lýsi og fá þá omega 3 fitusýrur, jafnhliða nógu A og D vítamíni sem eru fituleysanlegu vítamínin sem við þörfnumst. Ef við værum duglegri að borða fisk, sérstaklega ungu stúlkurnar, væri vandinn lítill og því endurspeglar vandinn of litla fiskneyslu hjá þjóðinni og jafnvel ónóga inntöku á omega 3 fitusýrunum sem er til jafnvægis gegn óhollu fjölómettuðu fitusýrunum sem ég fjallaði um nýlega („Góðir“ Íslendingar ).

Hver mæling á D-vítamíni í blóði kostar um 2.500 kr. Ef kona hefur ekki tekið inn D-vítamín eða forðast lýsi og jafnvel fiskafurðir að þá má fyrirfram búast við að hún sé lág í D-vítamínmælingum. Niðurstaða mælingar er því oft fyrirséð og óþörf. Allir þurfa að taka inn D-vítamín yfir vetrarmánuðina, ekki síst stúlkur og konur. Allir sem vilja hugsa vel um heilsuna, borða fisk reglulega eða taka inn lýsi með omega 3 fitusýrum og hreyfa sig daglega. Svo einfalt er það. Helstu áhættuþættir okkar til að fá alvarlegustu sjúkdómana eru nefnilega oft fyrirséðir í lífsmáta okkar og athöfnum. Við þurfum ekki að mæla þá í blóði hjá hverjum og einum. Aðrir, en sem betur fer miklu sjalgæfari sjúkdómar eru því miður ekki eins fyrirséðir. Þeir eru þá heldur ekki á okkar valdi. Síðan eru enn aðrir sjúkdómar sem eru sjálfskapavíti eins og t.d. afleiðingar reykinga. Þitt er valið.

Í haust fjallaði ég um rannsókn Hannesar Hrafnkelssonar, heimilislæknis og félaga á beinheilsu ungra skólabarna á höfuðborgarsvæðinu í tengslum við Vísindaþing heimilislækna. Í henni kom fram að inngrip kennara til að stuðla að reglubundinni hreyfingu á skólatíma, bætti marktækt þrek barnanna og beinheilsu á aðeins tveimur skólaárum. Ein klukkustund á dag var allt sem til þurfti. Tveir afskaplega mikilvægir þættir til að byggja upp góða heilsu til fullorðinsáranna. Rétt má ímynda sér hvað slík íhlutun gæti gert fyrir börnin ef inngripið ætti sér stað öll skólaárin. Kennsla í hreyfingu er ekki minna mikilvæg en bóklegt nám og tónmennt sem nú er mikið til umræðu og er fyrir allt lífið.

Hugsum um hvítu beinin okkar nú síðustu vetrardaganna, ekki síst þegar sólin fer að skína og fuglarnir að kvaka. Tími sem er ekki síst börnunum okkar mikilvægur og við fáum ef til vill einhverju að ráða um. Gefum öllum D-vítamín og lýsi, allt árið.

Sjá nýrri grein um D-vítamín á blogginu mínu, Allir þurfa „D-vítamín í stað sólar“

Til umræðu hefur verið mikið vinnuálag lækna sem farið er að segja til sín með andlegri vanlíðan, kvíða og þunglyndi. Þetta kemur meðal annars fram í rannsókn sem gerð var á andlegri líðan lækna og vinnuumhverfi þeirra sem nýlega var kynnt. Nú er svo komið, sem lengi hefur verið spáð, að ekki fást lengur læknar til starfa á deildum þar sem vinnuálagið hefur verið hvað mest undanfarið vegna niðurskurðar. Nýfallinn félagsdómur staðfestir ennfremur afnám fyrrum réttindi unglækna til námsleyfis til að afla sér sérþekkingar og viðhaldsmenntunar erlendis og er síst til þess fallinn að styrkja stöðu lækna á Íslandi.

Umræðan hefur líka lengi litast af miklum misskilningi og sögusögnum um ofurlaun lækna. Sem betur fer er umræða um ofurlaun sjómanna liðin tíð, enda skilur almenningur  vel hvaða vinna liggur þar að baki og að langar fjarverur frá fjölskyldu og ástvinum tekur sinn toll. Eins og gengur eru launin samt mismunandi og sjálfsagt einhverjir sem teljast launaháir. Bak við slík laun liggur þá gríðarlega vinna, dag og nótt. Þeir eru nefnilega líka sjómenn sem sigla í lífsins ólgusjó.

Umræðan hefur sérstaklega litast af  miklu vinnuálagi á bráðamóttökum (sjá líka bloggið  „Vígvellirnir á Íslandi„) og undirmönnun lækna í heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu. Bent hefur verið á að helmingur starfandi heimilislækna í dag muni hætta störfum fyrir aldurs sakir á næstu tíu árum. Atgerfisflótti er reyndar þegar brostinn á og áætlað er að um 10% lækna hafi hætt störfum hér á landi á síðustu 2 árum á sama tíma og læknar erlendis koma síður heim. Málið snýst einfaldlega um að léleg kjör, mikið vinnuálag og mikil ábyrgð fer illa saman og gengur ekki upp til lengdar. Nýlega var haft eftir formanni Lækanfélags Íslands, Birnu Jónsdóttur að læknaskorturinn væri stærsta vandamál heilbrigðiskerfisins í dag og að verulega bæri að hafa áhyggjur af atgerfisflótta íslenskra lækna, enda nóga vinnu fyrir þá að fá erlendis þar sem launin eru helmingi hærri. Fyrrverandi framkvæmdastjóri Læknafélags Íslands, Gunnar Ármannson benti fyrir tveimur árum síðan á þessa hættu og sem því miður er nú orðin raunin.

Mikið vinnuálag unglækna sem hafa reynt að setja fjölskyldugildin ofar launakjörum eru eftirtektarverð, ekki síst fyrir eldri lækna sem alla tíð hafa unnið meira en góðu hófi gegnir. En við hverju var að búast þegar menn komu seint inn á vinnumarkaðinn, jafnvel á miðjum aldri, með andvirði allt að hálfrar húseignar á bakinu í námslánum en eignalausir. Það er samt ekki hægt að reikna með að menn og konur með 12 ára háskólanám að baki séu tilbúnin að vinna ábyrgðarmikið starf þar sem mannlífin eru jafnvel í húfi, fyrir 2000 kr á tímann  í yfirvinnu eftir skatta, á kvöldin, um helgar og á nóttunni. Ekki heldur fulla dagvinnu fyrir rúmlega 300.000 króna mánaðarlaun eins og byrjunalaun unglækna eru í dag. Ábyrgðin og álagið er einfaldlega of mikið til að það sé þess virði og sennilega skárra að gera eitthvað allt annað. Það eina sem kemur í veg fyrir þá ákvörðun er áhuginn á starfinu, ef hann er þá ekki þegar kulnaður, og sem gefur allt annað í aðra hönd en laun. Til að átta sig betur á launum lækna bendi ég á pistil minn um daginn, „Beyglan mín og 2000 slasaðir“ þar sem grínlaust er fjallað um yfirvinnulaun sérfræðilæknis með 30 ára starfsreynslu.

Brýnt er einnig að laga vaktakerfi unglækna af fjölskyldusjónarmiðum eins og hjá öðrum launþegum landsins og eins og þeir hafa barist fyrir að fá. Lámarkið er að vinnuálagið stangist ekki á við alþjóðleg vinnuverndarsjónarmið. Á tímum sem ekki má ræða neinar launahækkanir mætti huga að öðrum sanngjörnum kjarabótum eins og námslánaafslætti, enda greiða unglæknar oft hundruð þúsunda króna af launum sínum til baka í afborganir af lánunum á hverju ári. Ekki síður að tryggja áður áunnin kjararéttindi þeirra til námsleyfis og viðhaldsmenntunar eins og var í kjarasamningi þeirra til 2008 þegar leyfið, einhverja hluta vegna, var skilyrt við vísindarannsóknir og áhugasvið atvinnurekandans. Eins vinnuaðstöðu unglækna og reyndar lækna almennt sem víða er ekki upp á marga fiska. Sem dæmi þurfa þeir oft að sæta lagi við að komast í tölvur til að ganga frá skráningu á vinnu sinni, jafnvel eftir að vinnutíma þeirra eða vöktum er lokið, ólaunað.

Löngu er tímabært að landsmenn og ekki síst höfuðborgarbúar spyrji sig hvaða læknaþjónustu þeir vilja í framtíðinni og hvort þeir séu tilbúnir að hlúa að þeirri þjónustu sem þegar hefur verið byggð upp? Áður hef ég gert grein fyrir sameiginlegri ábyrgð heilbrigðisstétta, ekki síst á viðkvæmum tímum, og að þær þurfi að standa saman og styðja hvor aðra í stað þess að líta á ástandið sem sérstakt sóknartækifæri fyrir sig og sína. Stjórnvöld verða að tryggja unglæknum bestu kjör sem völ er á í stað þess að ganga endalaust á velvild þeirra og tryggja þannig að þeir vilji starfa hérlendis. Málið sem almenningur verður að gera sér grein fyrir er hvernig heilbrigðisþjónustu við ætlumst til að fá þegar mest á reynir. Grunnheilsugæslu og bráðaþjónustu þar á meðal. Stjórnvöld hljóta nú að þurfa að spyrja sig hvort læknisþjónustan eigi að vera áfram partur af velferðarþjónustunni hér á landi.

Í kvöldfréttum RÚV í gær var sagt frá nýju hitamælingatæki sem er mjög nákvæmt og segir til um hvenær kona á frjósemisaldri sé frjó. Talar konan sem vitnað var í að aðferðin sé 99.3% örugg og megi því eins nota í stað getnaðarvarnar þegar ljósið er rautt.

P-pillan er algengasta getnaðarvörnin á markaðnum í heiminum í dag og sennilega sú öruggast ef hún er notuð rétt. Sennilega má áætla að næstum hálft mannkyn noti þetta lyf einhvern tímann á ævinni þótt auðvitað aðrar getnaðarvarnir séu til, ekki síst smokkurinn sem jafnframt er nokkuð örugg smitvörn gegn algengustu kynsjúkdómunum. Löng reynsla er komin af lyfinu. Tegundir eru orðnar fjölmagar og ólíkar hvað hormónasamsetningu varðar en sem flestar koma í veg fyrir egglos. Yfirleitt telst lyfið öruggt m.t.t. alvarlegra aukaverkana. Helst ber þó að nefna meiri áhættu á blóðtappa, sérstaklega í sumum fjölskyldum ef ættarsaga er fyrir hendi. Eins ef konur eru mjög feitar. Minniháttar hliðarverkanir hafa hins vegar oft verið nefndar en sem takmarkar samt oft notagildi lyfjanna eins og viðmælandi hjá RÚV benti á m.a. skapbrestir, kynkuldi, þyngdaraukning en auk þess jafnvel hækkaður blóðþrýstingur. Eins í sumum tilvikum höfuðverkjakasta og þunglyndi. Allar hugsanlegar aukaverkanir eru hins vegar ekki að fullu ljósar og örugglega mismunandi eftir tegund pillu og styrkleika. Sumar aukaverkanir eru jafnvel æskilegar eins og áhrif á húðbólur (acnea).

Í mörgum tilvikum er p-pillan hins vegar notuð sem lækningalyf við einkennum eins og slæmri fyrirtíðarspennu og slæmum túrverkjum, sérstaklega hjá ungum stúlkum. Eins kemur p-pillan að miklu gagni í heilkennum tengt blöðrum á eggjastokkum (polycystic ovarial syndrome) og sem allt upp undir 5-10% ungra kvenna eru haldnar og lýsir sér m.a. í óreglu á blæðingum og óreglulegu egglosi. Ýmislegt annað getur einnig valdið óreglu á blæðingum og egglosi, ekki síst hjá ungum stúlkum, svo sem mikið þyngdartap, ofþjálfun í íþróttum auk ýmissa annarra sjúkdóma. Við þær aðstæður er augljóslega hætta á að gula ljósið logi oftar en æskilegt er og því æskilegra að p-pillan fái að stýra rauða ljósinu. En lyf er lyf og valið er kvennanna sjálfra og því má oft segja að meðalið helgi tilganginn, frekar en öfugt.

Þjóðfélagið gengur á ljósum, lögum og reglu. Umferðarljósin hjálpa okkur í umferðinni og gerir umferðina örugga. P-pillan hefur gefið konum mikið öryggi gagnvart ótímabærum þungunum og þannig mikið frelsi, þegar rauðu ljósin loga. P-pillan hefur auk þess sýnt sig vera eitt öruggasta lyfið á markaðnum en sem þarf engu að síður að umgangast sem lyf og að meta notkun með tilliti til þæginda og öryggis, í hverju einstöku tilviki fyrir sig. Fjölbreytni lyfjanna á markaði er auk þess mikil og flestar konur geta fundið eitthvað við sitt hæfi. Mælirinn góði er sennilega kærkomin viðbót í vissum tilvikum, ekki síst hjá aðeins eldri konum sem geta þá notað mælirinn í öðrum tilgangi, þ.e. þegar græna ljósið logar. Því má segja að í þeim tilvikum eigi ljósið frekar við en meðalið til að helga tilganginn.

Það er áhugavert að velta fyrir sér breytingum á íslensku þjóðfélagi á einni öld. Í Kastljósþætti á mánudaginn var sagt frá einum fyrsta atvinnuljósmyndara landsins, Bárði Sigurðssyni sem tók flestar sínar myndir í Þingeyjarsýslunni í byrjun síðustu aldar. Ómetanlegar myndir sem nú eru til sýnis í Þjóðminjasafninu sem m.a. sýndu háa heimilismenningu á Íslandi í upphafi 20. aldar. Það sem mér fannst áhugaverðast við myndirnar voru svipbrigði fólksins. Svip þekkts einstaklings í ríkisstjórn Íslands brá þar jafnvel fyrir. Þrátt fyrir spariklæðnaðinn sem fólkið var í og draga átti að sér athyglina, skinu mest í há og slétt kinnbeinin og djúpar augntóftirnar hjá öllum. Flestir meitlaðir af hörku lífsins og greinilega ekki ofhaldnir. Húðin strekkt, jafnvel veðurbarin og fyllingu vantaði andlitin. Börnin svo ótrúlega lík hvort öðru með augun sín djúpsokknu, ólíkt því sem við sjáum í dag. Allt sem sagði sína sögu. Ótrúlega fallegar myndir af íslenskum heimilum fyrir einni öld. Þegar fólkið hafði reisn og saumaði fötin sín sjálft, eins og Inga Lára Baldvinsdóttir, fagstjóri Ljósmyndasafns Íslands lýsti svo vel í Kastljósþættinum. Þegar kaupstaðaferðir voru stórtíðindi og allir á bænum biðu í ofvæni eftir lífsnauðsynlegum varningi. Mættum við ekki biðja um eitthvað þarna mitt á milli.

Sjálfur man ég hálfa öld aftur í tímann, þegar ég var í sveit og ekkert rafmagn. Þá var öldin engu að síðaur allt önnur og nóg að bíta og brenna. Kaupstaðarferðin var engu að síður stórviðburður og alltaf beðið eftir henni með mikilli eftirvæntingu. Að eitthvað góðgæti bærist með varninginum. Rafmagnið kom og jafnvel sjónvarpið nokkurum árum síðar og við sáum menn stíga fæti á tunglið. Síðan hefur í raun verið góðæri og uppbyggingin hröð á flestum sviðum á Íslandi. Ótrúleg breyting á agnarskömmum tíma í Íslandssögunni og von að menn spyrji sig hvað breytingar megi yfirleitt ganga hratt fyrir sig, án þess að ein kynslóð ruglist í ríminu. Á einni ævi er gjörbreyting á okkar högum, sem betur fer til batnaðar á flestum sviðum, ekki öllum. Herinn kom t.d. um miðja öldina og Íslendingar fóru að reykja og drekka sem aldrei fyrr. Skyndibitamenningin hélt innreið sína og menn horfðu ýmist til vesturs eða austurs, eftir því sem henntaði. Til varð sér-íslensk nýmenning og á einni mannsævi vildum við komast yfir allt. Sumir líka yfir náttúruauðlindir landsins.

En hvað ef við þyrftum að snúa við, jafnvel ekki nema um nokkra áratugi. Hver yrði aðlögun okkar nú að þeim breytingum og þurfa þær endilega að vera til ills? Hætt er við að fallið yrði ansi hátt og sársaukafullt fyrir marga. Kaupmáttur yrði t.d. eins og hann var í lok síðustu aldar. Sígandi lukka hefði auðvitað verið betri fram eftir öldinni. Þá vorum bjartsýn þjóð og höfðum til alls að vinna. Nú erum við svartsýn og höfum tapað miklu. Svarthvíta myndin hér að ofan fær á sig nýja merkingu og er reyndar aftur orðin kunnuglegri. Við sem komin eru á miðjum aldur ættum þó að geta vel við unað og getum nú rifjað upp gamla tímann sem var alls ekki svo slæmur. Á sumum sviðum jafnvel betri en tíminn er í dag. Í það minnsta höfum við mikið raunhæfari væntingar til framtíðarinnar og erum reynslunni ríkari.

Hraðar menningarbreytingar hjá frumbyggjum hafa oft reynst afdrífaríkar. Yfirleitt til mikils tjóns eins og við höfum séð gerast í Grænlandi, vinaþjóð okkar. Landið sem hefði átt að heita Ísland en landið okkar þess í stað Grænland. Það getur oft verið skammt á milli feigs og ófeigs. Við þessar aðstæður kunna menn oft ekki fótum sínum fjárráð og jafnvel þjóðin fer þá fram úr sér á flestum sviðum. Þetta höfum við líka séð hjá þjóðum mikið lengra í burtu og sem búa við allt önnur lífsskilyrði en við gerum og sem ekki hafa fundið taktinn við nútímann. En lítum okkur nær. Miðað við einangrun íslensku þjóðarinnar fram á síðustu öld og það sem gömlu myndirnar áðurnefndu sýndu svo vel, var ekki við öðru að búast að eitthvað myndi gerast. Flestar aðrar nágranaþjóðir okkar fengu jú miklu lengri aðlögun. Við fengum ekki nema í raun eina til tvær kynslóðir að fara úr grárri fortíð í glansandi nútímann. Grænlendingar reyndar enn skemmri tíma. Flest sem farið hefur úrskeiðis hjá okkur má þannig eflaust rekja til vanþroska þjóðarsálarinnar. Eins og unglingur sem sigrar ætlar heiminn á einni nóttu, hraustur en reynslulaus. En við vildum líka komast fram úr öðrum þjóðum á flestum sviðum, í stað þess að taka þær til fyrirmyndar.

Heilbrigðisógnir framtíðar af okkar eigin völdum, bera þessu líka glöggt vitni eins og mikið hefur verið fjallað um áður. Ekki er endalaust hægt að treysta á ramma íslenska taug, hraustu nýfæddu börnin og unglingaheilsuna, heldur er framtíðin bundin örlagastrengjum ofáts, hreyfingarleysis, mengunar lofts, ofnotkun lyfja og jafnvel skemmdra barnatanna. Dæmi um fórnarkostnað að hafa farið allt of hratt. Á sviðum sem íslenska þjóðin stendur verr að vígi en margar vina- og nágranaþjóðir í dag.

Hvort skyldi vera verðmætara á Íslandi, efnið eða andinn, veraldagæðin eða mannauðurinn? Svar við spurningunni um líf og dauða fer þó varla á milli mála.

Ég er heimilislæknir og starfa líka sem sérfræðingur á Slysa- og bráðamóttöku LSH, 4-5 vaktir í mánuði á kvöldin og um helgar. Ég er með 16 ára sérnám í læknisfræði að baki og tæplega 30 ára starfsreynslu á Slysa- og bráðamóttökunni. Laun mín fyrir 8 tíma helgar- og kvöldvakt með orlofi fyrir skatta eru rúmlega 50.000 kr. Á 8 tíma vakt ber ég ábyrgð á deildinni og þarf að sjá um 40 sjúklinga sjálfur og bera ábyrgð á öðrum eins fjölda sem aðrir yngri læknar sjá. Beinbrotið fólk, skorið og lemstrað. Stundum stórslasað eða alvarlega veikt. Unga sem aldna úr þjóðfélaginu öllu. Sumir fara aldrei heim aftur. Erfiðar vaktir og ég gæti í raun ómögulega bætt á mig fleirum. Á veturna, sérstaklega þegar hálkan er mikil eins og fyrir 4 vikum þegar gerði mikla ísrigningu í höfuðborginni, var mikið að gera og margir duttu og brotnuðu eða lentu í árekstri, m.a. klaufinn ég.

Ég er líka stoltur Príuseigandi og hef átt bílinn minn í 6 ár. Afskaplega góður bíll sem er eins og hugur manns og sem hefur fengið topp viðhaldsþjónustu og eftirlit alla tíð hjá umboðinu. Sinni heilsugæslu ef svo má að ori komast. En svo lenti ég í þessu óhappi, rann í smá brekku á kantstein á rúmlega gönguhraða og fékk þungt högg á og undir framstuðarann. Það kom gat á stuðarann og bitinn undir skekktist þannig að vélarlokið skekktist lítillega og það kom sprunga í annað framljósið. Ég gat samt vel keyrt bílinn og varð ekki var við neitt óeðlilegt í akstri, en auðvitað þurfti að laga skemmdirnar við fyrsta tækifæri. Ekkert akútmál og pantaði tíma í dagþjónustu umboðsins. Hálfum mánuði síðar fékk ég tíma á verkstæðinu og þar var hann lagður inn til meðferðar í rúma viku. Eftir viðgerðina var bíllinn eins og áður, eins og nýr, en viðgerðin hljóðaði upp á rúmlega 800.000 kr.

Ég fór í gamni að reikna hvað ég þyrfti að sjá marga slasaða, brotna og fárveika til að getað borgað kostnaðinn. Þrjátíu og tvær vaktir eða vinnu í 8 mánuði. Erfiðar vaktir og sjá 1300 sjúklinga og bera ábyrgð á öðrum 1300. Fyrir hálkuskemmdina á bílnum mínum þarf ég þannig að bera ábyrgð á yfir 2000 slösuðum og bráðveikum. Þar á meðal að rétta allskonar mannabrot, að vísu með aðstoð hjúkrunarfræðinganna góðu. Ég þarf auðvitað að vinna tvöfalt upp í heildarupphæðina þar sem sem helmingur af laununum mínum fer í skatta og opinber gjöld.

Sem betur fer var bílinn minn samt í kaskó og því þurfti ég aðeins að borga sjálfsábyrgðina, 80.000 kr. Það er gott að vera fyrirhyggjusamur, jafnvel þótt bíllinn minn sé að verða 7 ára. Um daginn braut ég hins vegar klósettsetuna mína heima og hún var ekki í kaskó. Ný seta kostaði 50.000 í Bykó og til að hafa efni á henni þurfti ég að vinna aðra heila helgi á Slysa- og bráðamóttöku LSH.

Ég er stoltur af læknastarfi mínu,  en skammast mín mikið fyrir beygluna.

Í dag var tilkynnt hverjir eru tilnefndir til Edduverðlaunanna 2011. Kvikmyndin Brim í leikstjórn Árna Ólafs Ásgeirssonar fékk flestar tilnefningarnar og óska ég honum og Vesturporti til hamingju með þennan árangur. Kvikmynd af íslenskum veruleika eins og hann gerist kaldastur. „Hafið gefur, hafið tekur“. En það er ekki nóg að vera tilnefndur. Í fyrra var önnur saga ólíkt hjartahlýrri sem var tilnefnd til verðlauna. Saga Friðriks Þórs Friðrikssonar fyrir kvikmynd sína Mamma Gógó. Enn og aftur verður mér hugsað til hennar enda kom hún mér verulega á óvart og er ein besta bíómynd sem ég hef séð. Hún var tilnefnd sem framlag Íslands til Óskarsverðlaunanna 2011 og hefur þegar unnið til verðlauna á erlendri grundu. Vegna tilnefninganna á Eddunni í ár og að við eigum alltaf von ef við erum með og gerum betur, rifjast upp með mér það sem ég skrifaði um myndina Mömmu Gógó sl. haust. Það er skylda okkar allra að sjá þessa mynd áður en lengra verður haldið. Eins til að allir geti verið með á nótunum og borið hana saman við þær fimm erlendar myndir sem Bandaríska akademían valdi síðan til úrslita í vor. Því miður er Mamma Gógó ekki á meðal þeirra. En hver veit hvað gerist á næstu árum og við getum að minnsta kosti verið stolt með framlag okkar manna í kvikmyndaheiminum eins og reyndar öðrum listgreinum. Að því tilefni óska ég líka bókmenntaverðlaunahöfunum Gerði Kristnýju og Helga Hallgrímssyni innilega til hamingju með þeirra framlag. Listin er sjálfstæður heimur og sem betur fer er engin kreppa þar á Íslandi. Menningin, landið og hafið gefur okkur þannig alltaf von. Og eins og með sjómennina okkar, þá herðumst við, við hverja raun í brimrótinu og gefumst aldrei upp. Og vegurinn getur þess vegna líka legið til Hollywood síðar.

Uppi á heiði var frosin jörð, aldrei þessu vant. Réttara sagt, rétt yfirborðið enda sökk maður stundum niður í drulluna sem undir lá. Ýmislegt minnir þó á að vorið ætti að vera á næsta leiti. Dagurinn er orðinn lengri og bjartari og eftirvæntingin að heyra fuglasöng og kvak vaknar. Ég er jafnvel farinn að sakna mávsins. Varginum þeim arna sem stóð vaktpóstana sína á nípunum og vaktaði svæði mófuglanna eins og sá sem valdið hafði. Einhvern efa sækir þó að manni að vorið komi eins og alltaf áður. Af hverju skildi maður annars vera farinn að hugsa um vorið með angurværð í brjósti í byrjun febrúar? Og eftir vetur sem hefur verið með eindæmum mildur og góður, veðurfarslega.

Veturinn er engu að síður búinn að vera með eindæmum harður í mannheimum. Reyndar stórviðrasamur og miklar hamfarir. Fjölskyldur komnar á hálfgerðan vergang og fólksflótti frá landinu sem fer að minna á fólksflutningana miklu eftir móðuharðindin forðum. Nú halda menn reyndar austur en ekki vestur með von um betri tíð og græna haga. Velferðarþjóðfélagið riðar til falls og fyrirséð með tvöfalt kerfi í framtíðinni. Þeir efnameiri geti þá keypt sig fram fyrir röðina. Skipulagsleysi og stjórnleysi er gefinn laus taumurinn, ekki síst í bæjarpólitíkinni sem nú er farið að púa á. Ábendingum um hagræðingu ekki tekið frá grasrótinni en skammtímasparnaður látinn ráða ferð þótt það kosti langtímaaukakostnað.

Heilbrigðismálin eru að molna og hvert þjónustustigið brotið niður á fætur öðru án þess að styrkja um leið grunnþjónustuna. Sjálfsagt má spara einhverjar krónur í ár með því móti. En vandinn hleðst þá upp og ef forvarnirnar vantar verða langtímaafleiðingarnar alvarlegri. Nærþjónusta eins virtasta sjúkrahús landsins var lagt niður í dag í Hafnarfirði, starfsemi St. Jósefsspítala sem þjónað hefur íbúunum í rúm áttatíu ár, betur en nokkur önnur stofnun í bænum. Ef það telst lúxus að geta lagst inn á sjúkrahús í nokkrar daga án þess að vera upp á aðstandendur kominn, að þá hafa Hafnfirðingar búið við meiri þægindi en aðrir. Lúxus sem samt ræður oft lífi frá dauða. Magaspeglunardeild á heimsmælikvarða sem þjónað hefur öllu höfuðborgarsvæðinu heyrir þá líka sögunni til.

Þjónustusamningur Læknavaktarinnar er í upplausn og öllum starfsmönnum hennar var sagt upp störfum frá og með deginum í dag. Það beið mín ábyrðarsending í pósthúsinu eftir vinnu sem ég vonaði eitt augnablik að væri síðkomin jólagjöf en sem var auðvitað tilkynning til mín um þessi tíðindi. Vakt sem tók við lögbundnum skyldum vaktþjónustu heilsugæslunnar eins og á landinu öllu er nú sett stóllinn fyrir dyrnar og sem gæti þurft að keppa á hinum frjálsa heilbrigðismarkað í tvöföldu heilbrigðiskerfi. Sem betur fer held ég vinnunni minni í heilsugæslunni enn um sinn. Og ennþá get ég tekið vaktir þar sem þeir sárþjáðustu koma, á Slysa- og bráðamóttöku Landspítalans. Þangað sem allir koma sem ekki eiga í nein önnur heilsuskjól að sækja. En hversu lengi veit maður ekki og á meðan bíð ég eftir næsta ábyrgðarpósti. Ef til vill ætti maður að fara að líta til austurhiminsins, þangað sem allir hinir horfa þessa daganna. Á meðan ekki er hlustað og ákvarðanir teknar af þeim sem ekki vita best verður vorið að bíða. Vorið sem annars er tákn vonarinnar og tákn um að bráðum komi betri tíð með blóm í haga. Eða kannski að vorið komi yfir höfuð ekki í ár og að sólin fari að rísa í vestri eins og sagði í skáldsögu Grétu Sigfúsdóttur um árið.

Þessa vikuna stendur Lýðheilsustöð í samvinnu við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins (HH) og barnatannlækna fyrir tannverndarviku. Tilefnið er ærið enda tannheilsa barna hvergi verri á Norðurlöndunum. Tannglerungsskemmdir barna eru taldar miklar hér á landi meðal annars af mikilli neyslu kolsýrðra  og sætra drykkja. Rétt er að benda á frábært veggspjald til að átta sig á óhollustu drykkja sem við bjóðum börnum okkar.

Það virðist sama hvar komið er niður að þrátt fyrir hærri útgjöld til heilbrigðismála og mikinn lyfjakostnað að þá batnar heilsa almennings ekki, heldur á margan hátt versnar. Ofáti og of lítilli hreyfingu er m.a. um að kenna og offitan er orðin stórt heilbrigðisvandamál hér á landi eins og mikið hefur verið í fréttum í vetur. Afleiðingarnar sjáum við meira á næstu árum. Önnur ofneysla, mikil sýklalyfjanotkun barna á Íslandi hefur þegar alið af sér mikið sýklalyfjaónæmi og tíðari sýkingar í eyrum barna en þekkist á hinum Norðurlöndunum. Verkfræðikunnátta okkar Íslendinga og hyggjuvit virðist þannig að litlu gagni koma þegar byrgja þarf brunninn. Það hefur heldur ekki mátt kosta of mikla  peninga að klára uppbyggingu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu sem sinna á góðum forvörnum og ennþá síður til að tryggja góða vaktþjónustu hennar sem bjargar þó því sem bjargað verður. Það má hins vegar byggja minnisvarða hámenningar landsins sem á að vera stolt okkar allra um ókomnar aldir og auka hróður þjóðarinnar á erlendri grundu.

Meðan glerhjúpur Hörpinnar skín við sundin blá, óskabarn þjóðarinnar á krepputímum, skín ekki eins vel á tannglerung barnanna okkar. Karíus og Baktus byggja nefnilega sín hús með niðurrifi og skemmdum. En það þarf ekki mikla peninga til að koma hlutunum í lag, aðeins smá ögun, skipulag og tíma fyrir foreldra að vera með börnunum sínum. Meira af hreinu íslensku vatni og minna af kolsýru og sykri. Tannburstun kvölds og morgna. Tannheilsan er okkur öllum mikilvæg og leggur oft grunninn að almennt góðri heilsu, hvert sem litið er.

Það er löngu kominn tími til að við forgangsröðum forvörnum og heilbrigðisþjónustu barnanna okkar framar á óskalista þjóðarinnar.

Í framhaldi af umræðu um misnotkun Rítalíns hér á landi er rétt að ræða aðeins um hugsanlegar orsakir ofnotkunar lyfja almennt og sem í sumum tilfellum getur leitt til misnotkunar. Í orðinu misnotkun fellst að einhverjum er gert eitthvað til miska og höfðar til neikvæðrar verkunar. Það á ekki bara við um einstaklinginn sem slíkan heldur þjóðfélagið allt. Mælanleg áhrif eru að vísu oft ekki alltaf augljós nema þegar hætta er á að lyf leiðir til misnotkunar vegna vímuáhrifa, fíknar og ávanabindingar af sjúklingunum sjálfum sem fá lyfið ávísað eða af öðrum sem komast yfir lyfið eftir öðrum leiðum. 

Umræðan er varla dregin í efa þegar Rítalín á í hlut og þeirrar staðreyndar að meirihluti sjúklinga sem leita á Vog hafa misnotað lyfið og þeirra sorglegu staðreynda að þeir sprautufíklar sem nota Rítalín geta þekkst úr frá öðrum eiturlyfjaneytendum á fjölda stungufara og slæmum sýkingum í stungusárunum á bráðamóttökum sjúkrahúsanna. Misnotkun á lækningalyfi sem er niðurgreitt af ríkinu fyrir hundruð milljóna á ári hverju en sem síðan afleiðing misnotkunarinnar er jafnvel ennþá dýrari fyrir ríkið en beinn kostnaður af lyfinu sjálfu. Vandamál er einnig með misnotkun á róandi lyfjum eins og benzodíazepín t.d Rivotril sem gengur kaupum og sölu á svarta markaðinum. Nýlega var misnotkun taugalyfsins Lyrica einnig mikið til umfjöllunar í fjölmiðlum af sama tilefni. Misnotkun á oft góðum lyfjum þegar þau eru bundin við ávísun til sjúklings á réttum forsendum í upphafi en sem eru síðan misnotuðuð, jafnvel af allt öðrum.

Í annan stað getur allt þjóðfélagið liðið fyrir ofnotkunina eins og þegar sýklalyfin eiga í hlut, ekki síst ofnotkun breiðvirkra sýklalyfja meðal barna sem eru viðkvæmari fyrir áhrifum lyfjanna en fullorðnir. Sýklalyfjameðferð sem í upphafi var í mörgum tilfellum óþörf. Afleiðingarnar eru þannig augljósar á Íslandi þar sem upp undir helmingur algengustu sýklana eru orðnir ónæmir fyrir penicillíni og helstu varalyfjum. Bakteríur sem meirihluti barna bera eftir hvern einasta sýklalyfjakúr. Alvarlegast er síðan þegar ekki tekst að meðhöndla sýkingar sem þessar bakteríur valda og leggja þarf börn inn til sýklalyfjagjafar á spítala til að fá sterkustu lyf sem völ er á í æð eða vöðva. Það þarf ekki sterkt ímyndunarafl til að sjá til hvers slík þróun leiðir fyrir þjóðfélagið allt.

Þótt Íslendingar noti mest allra af lyfjum þarf það ekki endilega að þýða að við ofnotum öll lyf. Í einhverjum tilvikum getur verið að við séum á undan öðrum þjóðum að tileinka okkur lyf á markaðinum og að við meðhöndlum jafnvel betur sjúklingana okkar en aðrir. Við bjóðum kannski líka upp á meira og betra aðgengi að læknisþjónustu hverskonar og þá jafnframt lyfjameðferð í kjölfarið. Einmitt þarna er e.t.v. hundurinn grafinn eða skulum við segja vandinn fundinn. Getur ekki verið að of gott aðgengi að sundurlausri læknisþjónustu og skyndivöktum leiði til of margra lyfjaávísana? Það er oft auðveldasta leiðin að afgreiða mál að beita skyndilausnum og í sumum tilvikum er það jafnframt öruggasta leiðin til að baktryggja sig í leiðinni og gefa fyrirbyggjandi lyf ef eitthvað óvænt skyldi gerist í framhaldinu. T.d. ef einhver kemur með slæmt kvef og berkjubólgu er „auðveldasta“ leiðin að gefa viðkomandi sýklalyf ef svo ólíklega vildi til að hann fengi lungnabólgu í framhaldinu sem gæti gerst í hlutfallinu t.d. einn á móti 100. Þannig að í stað þess að bíða og sjá til hver þróunin verður og meðhöndla þá aðeins þann eina þegar einkenni lungnabólgu koma fram, að þá meðhöndlum við kannski alla hundrað!

Fyrir tveimur árum sendi ég þáverandi heilbrigðisráðherra bréf þar sem ég viðraði þessar hugmyndir og nauðsyn þess að grípa inn í þróunina hvað sýklalyfjanotkun barna varðaði sérstaklega en einnig hvað varðaði önnur lyf og aðra aldurshópa. Í bréfinu segir meðal annars: „…Nýta má reynslu sem okkar rannsókn á sýklalyfjunum hefur gefið til að stuðla að bættum lyfjaávísanamálum almennt enda var um gæðaþróunarverkefni að ræða sem spratt upp hjá grasrótinni sjálfri og höfðaði m.a. til skilnings almennings á virkni og gagnsemi lyfja. Héðan í frá verða ýmsar upplýsingar er varðar lyfjaávísanir aðgengilegar úr Lyfjagagnagrunni Landlæknis en eitt af meginhlutverkum Landlæknis er að fylgjast með eftirritunarskyldum lyfjum og lyfjanotkuninni almennt. Mikilvægast er þó fyrir heilbrigðisyfirvöld að vita hvernig nýta megi grunninn til skynsamlegrar lyfjastjórnunar í framtíðinni. Einhliða inngripsaðgerðir valda oftast mikill óánægju og dæmast oft til að misheppnast. Oftar er farsælla er að innleiða breyttan hugsunarhátt hjá læknum og almenningi varðandi lyfjaávísanir út frá bestu þekkingu á notkun lyfja hverju sinni t.d. með gæðaþróunarverkefnum. Þegar hefur heilsugæslan sýnt frumkvæði í þessum efnum með rannsókn á sýklalyfjanotkun, þróun sýklalyfjaónæmis yfir áratug og breytinga sem má gera þegar vilji er fyrir hendi eins og sýndi sig á héraði (Egilsstöðum  og nágrenni) þar sem sýklalyfjanotkun minnkaði um 2/3 jafnframt sem eyrnaheilsa barna virtist skána. Þetta ákveðna verkefni hefur vakið eftirtekt erlendis en því miður síður hjá stjórnvöldum hér heima þar sem þörfin er mest. Svipaðar rannsóknir má gera sem tengjast ýmsum öðrum lyfjaflokkum t.d. geð- og svefnlyfjum sem byggist þá á réttri notkun lyfjanna, fyrirbyggjandi aðgerðum og öðrum úrræðum en lyfjaávísunum. Í raun ætti að líta á öll álíka verkefni innan heilbrigðiskerfisins sem sprota- eða frumkvöðlaverkefni til að bæta hag og heilsu þjóðar sem eru ekki síður mikilvæg ýmsum öðrum stórum verkefnum í líftæknivísindum sem hlúð hefur verið að og litið upp til hér á landi hingað til. Heilsugæslan gegnir þannig ekkert síður mikilvægu hlutverki en aðrar sjúkrastofnanir í að lækna og viðhalda heilsu auk þess sem hún á að vera leiðandi í forvörnum og fræðslu.“ Bréfinu var aldrei svarað né heldur af hálfu heilbrigðisnefndar Alþingis sem fékk afrit af bréfinu.

Heilsugæslan sjálf er kjörstaður fyrir eftirlit með lyfjanotkun skjólstæðinga sinna. Gallinn er hins vegar sá að heimilislæknirinn sér aðeins það sem heilsugæslan sjálf skrifar út af lyfjum en getur ekki fylgst með hvað aðrir læknar skrifa út. Oft koma margir sérfræðingar að eftirliti sjúklings og margt gamalt fólk er með á annan tug lyfja sem það tekur inn þar sem milliverkanir geta verið margar. Það liggur því í augum uppi, sérstaklega þar sem læknabréf berast oft seint og illa frá sérfræðilæknum og jafnvel sjúkrastofnunum, að kjörið væri að heimilislæknir gæti fylgst með útskrifuðum lyfjum úr lyfjagátt apótekanna þar sem öll lyf eru skráð. Sér í lagi þar sem flest lyf eru nú send rafrænt í apótekin og sjúklingur getur átt inneign í „gáttinni“ frá mörgum læknum í einu. Lyfjagagnagrunnur Landlæknis tengist þó þessari gátt og hann á að halda skráningu og eftirliti með  ávanabindandi lyfjum samkvæmt lögum. Ómögulegt og í raun óþarft er þó að hann halda utan um lyfjanotkun allra.

Ofnotkun lyfja leiðir auðvitað líka hugann að ofnotkun heilbrigðiskerfisins almennt. Hvernig notum við heilbrigðiskerfið hér á Íslandi og getur verið að svipað eigi sér stað með þjónustuna og rannsóknir eins og lyfin? Skilar forvarnastarf sér alls staðar jafn vel eða getur verið að sumstaðar vanti forsendur fyrir þjónustunni? Ekki síst má gleyma þeirri staðreynd að ef grunnþjónustan er veikburða í heilsugæslunni eins og hér á höfuðborgarsvæðinu að þá leitar fólk í aðra þjónustu sem stendur því til boða, m.a. í sérfræðimóttökur ýmiskonar og á vaktir. Fyrir rúmi ári síðan bloggaði ég um grein sem prófessor Jóhann Ágúst Sigurðsson skrifaði í Fréttablaðið sem hann nefndi „Sjúkt heilbrigðiskerfi„. Nýlega skrifaði  hann aðra grein í Fréttablaðið þar sem vorum minnt á að orsakir margra svokallaðra lífstílssjúkdóma í nútíma þjóðfélagi gætu átt rætur að rekja til fortíðar hvers og eins og aðstæðna sem einstaklingunum eru skapaðar í brigðulum heimi og hvað sé þá til hjálpar. Þegar síðan oflækningar og skortur á mannlegu innsæi leiðir til enn alvarlegri sjúkdóma, má sannarlega segja að við séum ekki sjálfbær að viðhalda góðri heilsu frá einni kynslóðar til annarrar. Þvert á móti er hætta á að heilsan versni og sem í vissum tilfellum telst til alvarlegustu heilsuógna framtíðar. Við megum aldrei gera meira ógagn en gagn. Það er meginlögmál siðfræði læknisfræðinnar.