Í fréttum var nýlega greint frá 10 ára stúlku sem fann nýja óþekkta sprengistjörnu sem kallast öðru nafni supernova, í M100 stjörnuþokunni. Um er ræða sól sem springur og getur tekið áratugi fyrir ljósið að berast til jarðar. Í nóvember fannst önnur sprengistjarna sem sennilega var milljónsinnum stærri en sólin okkar og sem samkvæmt útreikningum sprakk árið 1979 (sjá meðfylgjandi mynd). Þar er nú í dag væntanlega stórt svarthol í geimnum.

Stundum heldur maður að það sé betra að vita ekki of mikið því þá verður maður oft svo agnarsmár. En gamalt máltæki segir, fjarlægðin gerir fjöllin blá og mennina mikla. Verst samt hvað við leysum oft einföldustu verkefni í daglega lífinu illa af hendi, þrátt fyrir stóra drauma. Einhverntíman á samt það sama fyrir okkar sólu og sólkerfi að liggja og sýnt er á þessari ógnarfallegu mynd, að enda í endalausu svartnætti og algleymi.

Ef hins vegar 10 ára stúlka getur séð stóru myndina sem við sjáum ekki, er ekki öll nótt úti. Það eitt gefur vonir um betri framtíðarlausnir fyrir mannkynið, þegar þar að kemur.

Nýárið er komið eins og flestir spáðu að myndi koma. Árið 2011 er auðvitað aðeins ein tala í endalausri talnaröð sem var núllstillt af hentisemi fyrir rúmlega tvöþúsundum árum síðan. Samt finnst okkur einhvernvegin hvert ár byrja sem byrjun á nýrri atburðarrás en sem í raun telur aðeins árstíðar sem að lokum verða að ári. Og við eldumst að sama skapi um eitt ár í senn. Hvert ár er okkur dýrmætt enda höfum við ekki úr allt of mörgum að spila. Nýjustu spár herma þó að eftir um hálfa öld megi búast við að yfir 50.000 Íslendingar nái að verða 100 ára og eldri.

Í kvöld drynur í Eyjafjallajökli og sveitungunum þar er ekki sama. Það hafa reyndar komið einkennileg garnahljóð frá jöklinum sl.mánuði þótt gosið sé fyrir nokkru afskrifað og skjálftavirkni mælist þar engin. Á sama tíma og miðbær Reykjavíkur líkist meira síðbúnu haustkvöldi í London með dimmri þoku og ævintýralegum skuggum í húsasundunum. Túristar samt á hverju horni að taka myndir af húsunum, gömlu trjánum og jólaljósunum, sælir minninga frá því í fyrrakvöld þegar okkur tókst að lýsa upp himininn og fá þá til að gleyma sjálfum norðurljósunum. Sjáum nú til hvað hversdagsdagurinn ber í skauti sér og rétt er að hlusta eftir öllum spádómum því það eru ekki alltaf jólin.

Sennilega endurspeglar hátíðarhöld áramótanna hug þjóðarinnar betur en nokkuð annað, jafnt til fortíðarinnar og framtíðar. Spennan magnast upp síðustu daga ársins sem endar svo með át- og sprengiveislu á sjálft gamlárskvöld og langt fram á nýársdagsmorgun. Börnunum í okkur sjálfum hlakkar mikið til og nú loks fáum við að sletta ærlega úr klaufunum eftir að hafa þurft að sitja á honum stóra okkar yfir jólin. Nú er flest leyfilegt, tími útrásar fyrir mannlegar tilfinningar þegar mannheimar mæta álfheimum kringum áramótabrennurnar.

Sprengjuregnið er heimsfrægt á Íslandi um hver áramót. Jafnvel harðsvíruðum hermönnum bregður í brún þegar þeir koma í heimsókn til landsins og nálgast fer áramótin þegar bomburnar springa fyrirvaralaust við fæturna á þeim um leið og þeir njóta himinhvolfsins og grænu norðurljósanna sem dansa darraðardansinn. Öfgar í allar áttir eins og allt annað á friðhelga landinu okkar góða. Sennilega er það ein skýringin á sprengjuæði Íslendinga að þeir þurfa ekki að óttast raunverulegt sprengiregn á sjálfum vígvöllunum úti í hinum stóra heimi þar sem menn hræðast sprengihvelli hverskonar, ekki síst á göngugötum í sjálfum miðbænum.

Sjálfur man ég þó þann tíma þegar friðarsólirnar lituðu himininn rauðan eða grænan ásamt björgunarblysunum á miðnætti áramótanna í gamla góða vesturbænum. Uppgjör farsælla ferða veiði- og kaupskipaflotans um heimsins höf, oft í vafasömum veðrum, um leið og menn fögnuðu nýju ári og þökkuðu fyrir árið sem var að líða. Menn og konur minntust líka þeirra sem féllu í okkar baráttu, baráttuna við sjálf sjávaröflin og flaut skipanna heyrðust langar leiðir.

Saklausar fílubombur og stjörnuljós fram eftir kvöldi. Nokkrum árum síðar eða fyrir um hálfri öld komu síðan kínverjarnir og þá var fjandinn laus, enda voru þeir öflugustu kallaðir bandýttar. Löngu á undan tívolíbombunum sem síðar voru bannaðar sem ásamt kínverjunum, enda stórhættuleg sprengitól og sem slysadeildin mátti oft annast afleiðingarnar af þegar illa fór. Nú eru það sérinnfluttar tertur og kökur sem sjá um ljósadýrðina í boði hjálpasveitanna sem við öll styrkjum af þessu tilefni, en við fáum að kveikja í.

Sennilega eru samt fá ljós fallegri og meira táknræn fyrir gamlárskvöldið og sérstaklega nýárið en sem sjást á meðfylgjandi mynd, mynd af jólatrénu heima í Túnunum í Mosó. Flest bæjarhverfi hafa sem betur fer svipuð tré þótt staðsetningin heima sé einstök undir svarta skugganum af Hamrahlíðarbjörgunum og sem blasir við vegfarendum á leið í bæinn og sem keyra Vesturlandsveginn. Uppröðun ljósanna sem öll skína jafn skært, en eins og gengur hjá okkur mönnunum í misjafnri hæð. Eins og risastór eldflaug sem stefnir til himins á nýju ári. Ljósin lítil hvít og björt en bakgrunnurinn stór og svartur þar sem litlu húsin okkar standa, ljós sakleysis og vonar í brigðulum heimi.

Gleðilegt nýtt ár.

Í lok árs er gott að rifja upp þann atburð sem valdið hefur manni mestum heilabrotum og undrun. Í gamla daga kunnu menn að lýsa því sem fyrir augu bar. Ekki síst þegar framkvæmdir höfðuðu til almennrar þekkingar og verkvits en sem í dag kallar á verkfræðikunnáttu. Þrýstingur landsbyggðarpólitíkusa við gæluverkefni sín er sjálfsagt að einhverju leiti um að kenna að þeir teygja sig í það ómögulega í von um vinsældir heima fyrir. Ekkert toppar þó framkvæmdirnar við Landeyjahöfn og endalausar sanddælingar úr henni sem fyllist strax aftur af sandi eins og meðfylgjandi mynd ber glöggt með sér. Þannig heldur hún ekki sjó frekar en keraldið hjá Bakkabræðrum forðum. Gæti verið að svipað sé upp á teningnum með aðrar framkvæmdir hjá því opinbera í dag?

„Einu sinni fóru Bakkabræður suður. Þar keyptu þeir kerald sem þeir slógu í sundur og fluttu norður. Þegar heim kom að Bakka settu þeir það saman og fóru að ausa það upp við lækinn. Það hélt ekki einum einasta dropa og skildu þeir ekkert í því. Loks sagði annar: Ekki er kyn þó kjaraldið leki; botninn er suðrí Borgafirði.“

Áramót eru alltaf sérstök. Þá renna saman minningar af atburðum sem allir verða að horfast í augun við öðru hvoru, áföllum og sorgum. Ár sem hlýtur að hafa verið okkur öllum eftirminnilegt á einhvern hátt, og sem vekur upp væntingar þess sem koma skal og söknuð þess sem aldrei getur komið aftur. Áramótin er líka tími loforða um að gera betur. Tímamót uppgjörs og fyrirgefningar í ljósi eða skugga ástar og vonar. Það bólar þannig alltaf á vissri angurværð á nýársdeginum, jafnvel örvæntingu, að okkur takist ekki ætlunarverkið eins og mörg árin á undan.

Heimurinn hrundi líka einn góðan veðurdag eftir ný áramót sem voru árið 2008. Þrátt fyrir allar ræðurnar og góð fyrirheit sem þá voru gefin. Hrun væntinga sem náðu til skýja en stóðust auðvitað ekki áætlunina út árið um bjartari framtíð með blóm í haga og forsætisráðherrann varð að biðja Guð að blessa Ísland. Uppgjör sem síðan enn er óuppgert hjá þjóðinni og varðar hag flestra fjölskyldna í landinu. Tímamót sem kippti fótunum undan traustri velmegun og gildi góðrar menntunar þar sem sjálft háskólasamfélagið bar mestu ábyrgðina ásamt æðstu embættismönnum landsins. En við erum samt reynslunni ríkari og tökum nú þess vegna nýársloforðum stjórnmálamannanna með varúð.

Í hópíþróttum skiptast leikmenn alltaf í  lið sem síðan keppa sín á milli. Um leik er að ræða þar sem farið er eftir ákveðnum leikreglum. Ef reglur eru brotnar eru menn ávítaðir eða reknir útaf. Flestir fá fyrst áminningu nema brotið sé mjög alvarlegt. Flestir fá þannig að vera með í næsta leik og sem byggir á jafnræðisreglunni og hvað við erum fljót að fyrirgefa hvort öðru. Sumir skammast sín þó stundum fyrir frammistöðu sinna liðsmanna eða hátterni en sem breytist eins og hendi sé veifað í ofsafengið stolt í næsta leik. Ekki síst gilda þessar reglur þegar þjóðir heims keppa sín á milli. Þá er þjóðarstoltið að veði og heimatilbúnar leikreglur mega sín lítils. Að geta verið með sem þjóð meðal þjóða.

En er lífið sjálft er ekki alltaf leikur og allra síst kappleikur. Góður félagsskapur byggir á góðum og gildum liðsanda þar sem jafnræðið ríkir. Klíkuskapurinn og smákóngaveldið er það versta í okkar litla þjóðfélagi sem alið hefur á fyrirgreiðslupólitík þar sem leikreglurnar eru vísvitandi brotnar. Stjórnmálaflokkarnir hafa spilað á liðheildina undir formerkjum sem henta þeim hverju sinni. Treystum við nú aftur þessu sama fólki til að leiða pólitíkina í landinu? Landsbyggðarpólitíkina og stjórnmálamanna sem fyrst og fremst hafa unnið undir þrýstingi þrýstihópa sem vilja fá sínu framgengt og að dómarinn blási ekki í flautuna eða ætlast til að hann líti undan. Atvinnurekendur og eigendur stórfyrirtækja rísa enda upp frá dauðum sem aldrei fyrr eftir afnám einokunarverslunarinnar á Íslandi, frá bankahruni sem þeir sjálfir áttu stærstan þátt í að skapa. Stefnir ásýnd nýja lýðveldisins á Íslandi í að verða eins og í ævintýrinu um nýju föt keisarans forðum? Við hljótum því að fagna nýjum stjórnmálaflokki sem skerpir línurnar milli þess gamla og nýja, þess mögulega og ómögulega.

Kirkjan hefur líka alið á spillingu innan sinna eigin raða. Fordómar ríkja jafnvel milli trúfélaga, sem þó snertir það heilagasta meðal okkar flestra. Og undanfarið ár hafa verið spurðar margar áleitnar spurninga um siðferðisþrek þjóðkirkjunnar, kirkju sem þjóðin var tilbúin að fyrirgefa ef rétt hefði verið brugðist við í byrjun. Ljótum málum hafði verið stungið undir stól í áranna rás en fórnarlömbin þorðu að lokum að stíga fram á árinu og knýja fram réttlæti og hálfan sigur hjá þjóðinni. Hátt í 4000 einstaklingar hafa þess vegna flúið kirkjuna sína á síðasta ári. Kirkju sem brást illilega trausti sóknarbarna sinna. Framundan er mikið uppgjör sem leiðir hugsanlegan til aðskilnaðar ríkis og kirkju, þar sem þjóðkirkjan sjálf á ekki síðasta orðið, heldur þjóðin.

Hvað heilbrigðismálin varðar ber hæst fyrir utan dapurlegan niðurskurð til heilbrigðismála, stefnumörkun sem styrkja á heilsugæsluna í landinu. Heilsugæslu sem var vanrækt á höfuðborgarsæðinu og hefur orðið sumum öðrum heilbrigðisstéttum en læknum tilefni til sóknartækifæra á kostnað læknisþjónustunnar. Málefni öryrkja hefur líka verið til mikillar umræðu á árinu. Á tímum eins og við nú lifum þar sem hópuppsagnir fyrirtækja er daglegt brauð er sérstaklega mikilvægt að að vera á verði þannig að ekki sé verið að rugla saman félagslegum rétttindum vegna atvinnumissi og endurhæfingar- og örorkumati vegna heilsubrests til vinnu sem getur verið af ólíkum toga, ekki síst sálfræðilegum. Megin takmark læknisaðstoðar er lækningin sjálf og stuðningur en ekki endalaus vottorðaskrif fyrir þriðja aðila. Alls ekki má ekki sjúkdómsvæða félagsleg úræði þótt málaflokkurinn í heild heyri nú undir sameinað ráðuneyti heilbrigðis- og félagsmála. Heilsugæslan hefur mikið meira en nóg með sitt og þarf að styrkjast mikið ef hún á að geta tekið við auknum verkefnum. Fjölga þarf strax félagsráðgjöfum og sálfræðingum. Í sumum tilvikum verður að vera hægt að leita strax lögbundins réttar sjúklings á bótum sem ekki getur unnið. Það telst til mannréttinda að slíkur ferill gangi sem fljótast fyrir sig og sé ekki auðmýkjandi fyrir skjólstæðinginn.

Á næsta ári á síðan að hefja bólusetningar fyrir börn sem getur skipt heilsu barna meira máli en nokkuð annað sem við höfum upp á að bjóða í dag. Ef hægt væri að draga verulega úr tíðni alvarlegrar eyrnabólgu sem er algengasta bakteríusýking meðal barna og sem skýrir yfir helming af allri sýklalyfjanotkun þeirra væri miklum áfanga náð. Um leið og ef við förum að nota sýklalyfin af meiri skynsemi eins og alþjóðlegar leiðbeiningar gera ráð fyrir, gefst vonandi tækifæri að draga verulega úr þeirri ógn sem stafar af þróun sýklalyfjaónæmis helstu sýkingarvaldanna í þjóðfélaginu og sem er ein mesta heilbrigðisógnin í dag og þegar ekki tekst að meðhöndla alvarlegar sýkingar á öruggan hátt.

Eitt ár í lífi hvers manns er alltaf dýrmætt. Stjórnmálamennirnir reyna að mjaka málum áfram fyrir þjóðina þar sem hvert ár er dýrmætara en árið á undan og mikil eftirvænting ríkir um árangurinn. Hið raunverulega lýðræði hefur nú styrkst og allur málatilbúnaður gegnsærri. Gagnrýni sem hefði aldrei verið umborin fyrir hrun er nú hlustað á. Sumar breytingar til góðs hefðu aldrei átt sér stað í okkar þjóðfélagi ef ekki væri fyrir alla uppstokkunina. En það þurfti hrun til. Réttlætið hefur samt sigrað í bili, þó svo að það hafi verið dýru verði keypt.

E.t.v. ættum við þannig að skilgreina betur leik og alvöru í okkar þjóðfélagi. Höldum okkur við gömlu liðsskipanina í fótboltanum og öðrum íþróttagreinum og leikreglurnar sem þar eru við lýði en búum til nýtt þjóðfélag þar sem við stöndum öll saman í sama liðinu, hjálpum hvort öðru og nýtum hæfileika hvors annars sem best má vera. Við þurfum á því að halda. Þjóðfundir voru haldnir á árinu og búið er að skipa Stjórnlagaþing. Við fundum grunngildin og þjóðarsálin er smá saman að vakna betur til lífsins. Nú fyrst erum við e.t.v. tilbúin að búa til fyrirmyndar fjölmenningarlegt þekkingarþjóðfélag. Nú höfum við e.t.v. forskot á allar aðrar þjóðir vegna aðstæðna okkar og hreinsunareldsins sem hefur brunnið og brennur vonandi að lokum upp til agna. Minnumst þess elds á áramótabrennunni í ár. Síðan geta ný ævintýr orðið til.

Á jólunum er við hæfi að koma með smá hugvekju enda fæðist þá jólabarnið í manni og maður lítur öðrum augum á umhverfið. Boðskapur jólanna er svo sem alltaf skýr enda hugsum við þá meira hvert um annað. Lífið er þó ekki alltaf gefið og hver og einn er sinn gæfu smiður að vissu marki. Við getum líka öll lagt ýmislegt að mörkum til að svo geti orðið. Stundum kostar það svita og tár. En eftir situr reynsla og þroski í öllum regnbogans litum, litir óskanna. Nú eru það hins vegar litabrigði jólaljósanna sem slá taktinn í hjartanu og sem maður verður næmari fyrir með hverju árinu sem líður.

„Níu nóttum fyrir jól þá kem ég til manna“ var sagt í jólakvæðinu og sem minnir á söguna okkar á Íslandi gegnum aldirnar og að ekki hafi alltaf verið alsnægtir á borðum. Börnin máttu að minsta kosti trúa á jólasveinanna, hvern og einn með sína kosti og galla eins og gengur, en sem allir vildu gleðja börnin. Móðir þeirra hafði reyndar aðra skoðun en sá í gegnum fingur sér með allt þetta flakk á strákunum til byggða í mesta skammdeginu og faðir þeirra hafði svo sem ekkert til málanna að leggja. Einhvernvegin er þessi lýsing ennþá svo sönn um íslenskt þjóðfélag, þótt vel sé hægt að hugsa sér jólaboðskapinn fallegri.

Í vikunni fór ég í göngu sem oftar eftir stígnum mínum á Lágafellstúninu, nú í síðdegisljósaskiptunum og kaldri froststillu. Með mér voru þeir sem eru það alltaf, eins og tveir skuggar af mér sjálfum, hundarnir mínir. Það var heldur ekkert nýtt að óstöðvandi hugsanir leituðu á mig þótt stemningin væri ólík en til dæmis á björtum sumardegi. Seint á jólaaðventu í sveitinni minni í allri kyrrðinni en samt svo nálægt borginni og skarkalanum. Með upplýstu kirkjuna mína upp í brekkunni á aðra hönd í rökkrinu en litla þorpið mitt með öllum fallegu jólaljósunum á hina, í kvosinni í stóra kvöldskugganum af Hamrahlíðarbjörgunum þar sem öll ljós eru nú jólaljós. Og yfir túnið var smá snjófok, nóg til að marka slóðann minn sem var eins og hvítur tepparenningur fyrir mig einan að ganga þessi jól.

Sami stígur og ég geng daglega allt árið um kring, á vorin þegar hann er eins og grænn flauelsrenningur, ýmist þakin villiblómum og jafnvel ánamöðkum eða á síðsumars þegar hann er á kafi í ofvöxnu grasi, sóleyjum og lokasjóðum. Hvortveggja sem minnir á hækkandi sól á nýju ári. Stígur sem á sér alltaf upphaf og endi en sem maður veit aldrei hvert leiðir mann. Og þennan dag endaði hvíti stígurinn minn í roðanum á vesturhimninum yfir gullglitrandi höfuðborginni í annan endann, en til stjarnanna og tunglsins á austurhimninum í hinn. Og maður hugsar að senn styttist í nýárstunglið og enn eitt uppgjörið. Vonandi boðaði rauða jólatunglið bara eitthvað gott, til dæmis að við megum aldrei skyggja of lengi hvot á annað.

Fyrir suma eru jólin tími sálarróts og eitt er víst að æskujólin sem við söknum koma aldrei aftur. Flestir reyna því að upplifa stemmninguna gegnum börnin sín. Því tökum út tvíbendna sorgina um leið og við gleðjumst með lífinu. Á svipaðan hátt og við segjum að sorgin er hin hliðin á ástinni og að ekkert er fallegra en sárasta sorgin. Sennilega er þetta boðskapurinn í jólaguðspjallinu og sögunni um fæðingu Jesús í Betlehem. Við endurfæðumst og finnum ástina á lífinu í hjartanu, þótt ekki sé nema í brotabrotum í stutta stund. Og þá fyrst er gaman að opna alla jólapakkana.

Þótt sagan af íslensku jólasveinunum sé eins og kuldaleg endurspeglun af raunveruleikanum og að öll séum við í vissum skilningi kreppubörnin hennar Grýlu, að þá gleðjumst við samt um jólin. Við njótum allra ljósanna og fá að vera saman. Sennilega eru fá jólalög fallegri og meira í stíl við þann tíðaranda en Klukknahreimur (SPILA) sem Haukur Morthens söng svo fallega en ljóðið er eftir Loft Guðmundsson. Hughrif ljóðs og söngs sem er vel við hæfi að hlusta á um leið og við njótum samveru með barninu í okkur sjálfum ásamt börnunum okkar.

Klukknahreim, klukknahreim
hljóma’ um fjöll og fell,
klukknahreim, klukknahreim
ber á bláskinssvell.
Stjarnan mín, stjarnan þín
stafar geislum hjarn.
Gaman er að geta’ um jól
glaðst sem lítið barn.

Gleðileg jól.

Neðanritað er yfirlýsing formanns Læknafélag Íslands, Birnu Jónsdóttur, vegna umræðu að aðrar heilgbrigðisstéttir geti gengið i störf heimilækna. Sérstaklega vill undirritaður taka undir þetta álit Læknafélags Íslands sem kom fram í bréfinu sem félagið sendi heilbrigðisráðherra, Alþingi og forstjórum heilbrigðisstofnana um landið. Því til staðfestingar sendir undirritaður einnig áskorun til allra þingmanna þar að lútandi 16.12.2010 og mótmælir um leið að skipulagsbreytingar á heilbrigðisþjónustunni séu gerðar nánast eingöngu á forsendum fjárlagafrumvarps. Allar breytingar á skipulagi heilbrigðismála þurfi að gera af mikilli þekkingu og gætni og skipta þar mestu langtímasjónarmið.

Heimilislækningar eru sérgrein innan læknisfræði:

„Aðalfundur Fastanefndar evrópskra lækna samþykkti mótatkvæðalaust á fundi sínum 27. nóvember síðastliðinn tillögu frá formönnum Norrænu heimilislæknafélaganna, sem fjallar um heimilislækningar sem sérgrein.

Sums staðar í Evrópu hefur viðgengist að heimilislækningar séu stundaðar af læknum sem ekki hafa sérfræðingsviðurkenningu í heimilislækningum Að mati Læknafélags Íslands eru heimilislækningar sérgrein eins og aðrar sérgreinar læknisfræði. Á Íslandi hefur þessi sérgrein verið til í yfir 30 ár, og nánast allir læknar sem leggja stund á heimilislækningar hafa sérfræðingsviðurkenningu.

Nauðsynlegt er að þeir sem fá sérfræðingsviðurkenningu hafi að baki fimm ára skipulagt sérnám og hágæða starfsþjálfun.

Læknafélag Íslands lýsir furðu sinni á skrifum hjúkrunarfræðinga, sem fram hafa komið að undanförnu og haldið því fram að hægt sé að kenna hjúkrunarnemum læknisfræði meðan á fjögurra ára sérhæfðu grunnnámi þeirra í hjúkrun stendur.

Hjúkrunarfræðingar sem vilja vera læknar eru velkomnir í læknadeild eins og aðrir nemar að afloknum samkeppnisprófum sem haldin eru árlega. Þar tekur við sex ára grunnnám í læknisfræði. Kandídatsár er skipulagt eins árs verknám og að því loknu fæst lækningaleyfi. Lágmark fimm ára sérhæft starfsþjálfun með lengri og styttri námsskeiðum er hluti sérfræðimenntunar. Margar sérgreinar læknisfræði hafa enn lengra skipulagt sérnám í tvö til sex ár til viðbótar ef lokið er doktorsprófi.

Fullgildur sérfræðilæknir hefur þannig a.m.k. 12-14 ára menntun og þjálfun að baki og það er á þeim grunni sem greining og meðferð sjúkdóma byggist.“

Ákveðnir hjúkrunarfræðingar, ásamt sjúkraþjálfurum og geislafræðingum, hafa talið sig í stakk búna til að sinna því sem þeir kalla einfaldari verkefnum lækna svo sem sjúkdómsgreiningu á „einfaldari sjúkdómum“ og „minniháttar áverkum“ eftir slys. Ákvörðun um lyfjameðferð í völdum tilvikum og ákvarðanir um frekari rannsóknir eins og röntgenmyndatöku geti verið á þeirra höndum.

Tala þeir um, að fyrst þeir hafi klárað háskólapróf í heilbrigðisvísindum á þá eigi þeim að vera treystandi til þessara verkefna og hugsa þurfi hlutverkaskiptinguna í heilsugæslunni upp á nýtt, ekki síst vegna skorts á heimilislæknum. Nú sé tími tækifæranna og sá tími kominn að hægt sé að fá það sem þeir hafa lengi beðið eftir. Því er rétt að skoða nánar hina læknisfræðilegu ábyrgð sem hingað til hefur fyrst og fremst verið á herðum lækna og líta um leið aðeins nánar á almenna verkaskiptingu á milli lækna og annarra heilbrigðisstétta og hvernig hún hefur þróast með tímanum.

Fyrir u.þ.b 25 árum var hin hjúkrunarfræðilega og læknisfræðilega ábyrgð aðgreind að vilja hjúkrunarfræðinganna sem vildu eingöngu bera ábyrgð á hjúkrun sjúklinga sem á sama tíma fengu meðferð lækna á sjúkrastofnunum. Gengið var að þessum vilja enda hjúkrunarfræðigreinin þá komin á háskólastig og stjórnun á sjúkradeildarekstri hluti af náminu.

Þannig var háskólanám hvati fyrir hjúkrunarfræðinga að sækja í þessa starfsgrein jafnframt sem það bætti sjálfstæði greinarinnar gagnvart öðrum innan heilbrigðisvísinda og stuðlaði að eigin ábyrgð hjúkrunarfræðinga í starfi. Undanfarin ár hafa þeir síðan gengið út frá að aðrar stéttir sem ekki eru háskólamenntaðar og aðstoða þá við hjúkrun og ummönnun sjúklinga, svo sem sjúkraliða, lúti þeirra stjórn.

Undir lækna heyra hins vegar ekki neinar aðrar starfsstéttir og hver og einn læknir alltaf endanlega ábyrgur fyrir lækningu sinna sjúklinga þótt hann sé stundum undir húsbóndaábyrgð yfirmanna stofnana. Í löndum þar sem nefnd hafa verið dæmi um starfstéttir sem vinna beint að ákveðnum læknisgreiningum og meðferð sem aðstoðarmenn lækna, svo sem í Bandaríkjunum, Bretlandi og Hollandi (practice nurses og physician assistant), starfa aðstoðarmennirnir beint undir stjórn og ábyrgð læknis í hverju tilviki og því að ólíku að jafna við umræðuna í dag.

Á Íslandi hafa ljósmæður sem er framhaldsnám í hjúkrunarfræðum, krafist að fá að vinna sjálfstætt að mæðraverndinni í heilsugæslunni og hafa fengið það með reglugerðarákvæðum sem tóku gildi fyrir rúmlega ári síðan. Sitt sýnist hverjum hins vegar um þessa ákvörðun og læknisfræðileg ábyrgð er þar oft á tíðum illa skilgreind. Þannig reynir mikið á samstarf við læknana sem síðan bera hina læknisfræðilegu ábyrgð ef vandræði koma upp og þeir eru á annað borð blandaðir í.

Oft er það hins vegar undir ljósmóðurinni komið í hverju tilviki hvenær hún hefur samband við lækni og mismunandi getur verið hvað samvinnan er góð á milli þessara aðila og hvaða traust ríkir. Þessi ákvörðunin um sjálfstæða ábyrgð ljósmæðra á mæðraverndinni var nánast gerð án samráðs við heilsugæslulækna sem er engu að síður bakhjarlinn enda með umtalsverða grunnmenntun í kvensjúkdómafræðum og mæðravernd og sem fram til skamms tíma þeir hafa unnið við, við hlið ljósmæðranna. En nú er semsagt öldin önnur og óvíst hvernig mál munu þróast í framtíðinni.

Á sama hátt geta læknar ekki borið neina læknisfræðilega ábyrgð á störfum annarra heilbrigðisstarfsmanna sem ekki heyra undir þá og sem nú er rætt um að fái lækningaleyfi. Það yrði væntanlega undir hælinn lagt hvort samráð verði haft um greiningu og meðferð ýmissa slysa og sjúkdóma ef gengið verður að vilja allra þeirra einstaklinga sem skrifað hafa hvað mest í blöðin að undanförnu og telja sig skrifa fyrir starfstéttirnar í heild. Það efast ég reyndar um og hef aldrei heyrt þessi sjónarmið svona afdráttarlaust fyrr en nú síðastliðnar 2 vikur. Vinn ég samt mikið og náið með reyndum hjúkrunarfræðingum í heilsugæslunni, skólaheilsugæslu og á bráðmóttöku LSH. Eins eftir árlanga góða samvinnu við þá í vísindarannsóknum í ungbarnaheilsuverndinni.

Hjúkrunarfræðingar á bráðamóttökum og í heilsugæslunni forgangsraða reyndar þegar í dag verkefnum og gefa ráð um hvort leita þurfi læknis og veita mikla fræðslu, m.a. með sjálfstæðri símaþjónustu sem hefur gefist mjög vel sl. ár m.a. á Læknavaktinni. Eins að mörgum öðrum verkefnum þar sem ábyrgðin er skýr t.d. með brjóstaráðgjöf. Eins í þverfaglegri vinnu eins og í ungbarnaheilsuvernd og skólaheilsuvernd þar sem þeir bera miklar skyldur þó verkefnin tengist ekki hjúkrun beint.

Í yfirlýsingunni frá Læknafélagi Íslands komur vel fram hvað fellst í námi heimilislæknis sem með grunnnámi tekur allt að 12-14 ár. Læknadeildin reynir að sinna grunnmenntun lækna vel og viðmiðið eru sömu kröfur og gerðar eru annarsstaðar í hinum vestræna heimi. Íslenskir læknar hafa síðan getað sótt auðveldlega í sérfræðinám erlendis við bestu sjúkrastofnanir og heilsugæslur sem þar eru starfræktar. Nú er því eðlilegt að spyrja, til hvers öll þessi menntun ef síðan aðrar stéttir geta gengið inn á jaðarsviðin óheft og sem tilheyrt hafa læknisfræðinni hvað varðar sjúkdómsgreiningar og meðferð sjúkdóma. Og hver er þess umkominn að segja hvenær einkenni séu það saklaus að mat læknis þurfi ekki og meðferðaáætlanirnar séu borðleggjandi, jafnvel lyfjameðferðir og geislagreiningar eins og röntgenmyndatökur.

Læknisfræðileg ábyrgð er ávalt tvíhliða eins og skyldurnar. Bæði þarf læknirinn að halda við menntun sinni og beita henni á besta máta sem völ er á hverju sinni fyrir skjólstæðinginn. Sjúklingurinn á samkvæmt íslenskum lögum líka rétt á bestu læknisfræðilegu hjálp sem völ er á og sem væntanlega er þá veitt undir ábyrgð lækna. Læknisfræðin þarf líka að skapa heilsteypta þjónustu á öllum sérsviðum læknisfræðinnar þar sem engin sérgrein er öðrum mikilvægari. Heilsugæslan sinnir þannig frumheilsugæslunni, gjarnan þar sem fyrsti viðkomustaður sjúklings er, og þar sem hann vill gjarnan fá að hitta sinn heimilislækni eða staðgengil.

Síðdegismóttökur og Læknavaktin sinna síðan í umboði heimilislækna, læknisþjónustunni á kvöldin og um helgar. Á þá þjónustu hefur því miður meira og meira reynt á þar sem dregist hefur að manna heilsugæsluna með heimilislæknum. Stjórnvalda er nú að leysa úr þeim vanda.

Hið tveggja turna vald sem stundum er nefnt, kallar þannig á náið og gott samspil þessara tveggja þjónustusviða, læknisfræðinnar og hjúkrunarfræðinnar, og sem brúar það bil sem almenningur þarf á að halda í heilbrigðisþjónustunni. Fjölga þarf hins vegar „turnunum“, ekki síst félagsráðgjöfum og sálfræðingum til að geta skapað þá þverfaglega vinnu innan heilsugæslunnar sem mest þörf er á í dag, ekki síst nú á krepputímum. (birt sem grein í Umræðunni á Vísi.is)

Á leið minni til vinnu í morgun hlustaði ég á útvarpið í bílnum eins og ég svo sem geri alltaf. Stundum flakka maður á milli rásanna, aðalega Bylgjunnar og Rásar 2. Í morgun hafði Rás 2 vinninginn. Rétt áður hafði verið fréttaumfjöllun á Bylgjunni hjá Gissuri hvaða jóalmatur væri vinsælastur í ár og að kalkúnninn væri kominn í 1 sætið, vinsælli en hamborgarahryggurinn og hangikjötið. Einhvern veginn var ég ekki í stuði að hlusta á umræðu um jólamat svona snemma morguns enda nokkuð hrifnæmur í upphafi dags. Ég varð reyndar aðeins hugsi hvað ein máltíð á jólunum getur skipt miklu máli og hvað við mannfólkið getum stundum verið nægjusamt í að gleðjast og hlakka til. Okkur tekst líka mjög auðveldlega að spíssa upp stemmninguna og tala okkur upp til skýjanna. En auðvitað á okkur öllum að líða vel á aðfangadagskvöld og gott að hafa að minnsta kosti einn dag á ári sem er sérstaklega og án undantekninga tileinkaður samverunni og góðum mat.

En hvað er það sem skiptir okkur samt mestu máli dags daglega? Útvarpsviðtalið á Rás 2 svaraði þessari spurningu betur en nokkuð annað í morgun. Viðtalið átti hin ágæta útvarpskona Margrét Marteinsdóttir við Reyni Magnússon vörubílsstjóra sem hafði lent í miklum lífsháska þegar grjótflutningabíll hans hrundi í blákaldan sjóinn við Grundartanga í vikunni. Sagt var frá atvikinu í lítilli frétt í Skessuhorninu. Hvernig hann upplifði síðustu andartökin og sá lífið fjarlægjast en koma aftur á síðustu sekúndunni. Hvernig hann barðist fyrir lífi sínu í köldum sjónum, innilokaður í tröllauknum bíl sem kenndur er við sjálfa Búkollu. Hvernig félagi hans kom honum til hjálpar að lokum í flæðamálinu, köldum og þrekuðum, með því að bjóða honum far í 50 tonna gröfuskóflu mitt í öllu öldurótinu og lyfta honum upp á kantinn. Þannig var hann kominn til okkar aftur. Lýsingin á því hvað hann hugsaði og hvað hann var innilega þakklátur í dag að fá að vera með fjölskyldu sinni um þessi jólin. Viðtal sem flestir verða að heyra til að skynja, ekki síst gleðina sem fellst í lífinu einu. Hvað frásögnin virkaði sönn og hvað hann er glaður að hafa fengið stærstu jólagjöfina sem hann gæti óskað sér á ögurstundu, sjálft lífið. Lífið sem er talið svo sjálfsagt að það gleymist í hversdagsumræðunni og jólaundirbúningnum. Og oft getur besta jólagjöfin verið ískaldur veruleikinn og bara að fá að lifa og vera með hvort öðru aðeins lengur. Jólamaturinn skiptir þannig í raun litlu máli þótt hann fái mestu athyglina þessa daganna og er númer eitt um jólin í fjölmiðlunum. Ef þessi frásögn Reynis er ekki besta jólsagan í ár að þá veit ég ekki hvað!

Umræða í fjölmiðlum af hálfu hjúkrunarfræðinga, sjúkraþjálfara og þingmanna um málefni heilsugæslunnar er sérstök þessa daganna. Ekki það, að mikið hefur vantað upp á málefnalega umræðu um uppbyggingu heilsugælslunanr sl. áratugi. Ekki síst af hálfu þeirra sem best eiga til að þekkja, sjálfum heilsugæslulæknunum. Þeir hafa sennilega allt of mikið að gera og öðrum hnöppum að hneppa en skrifa í blöðin. Þeirra völlur er heldur ekki baktjaldamakk við þingmenn og ráðamenn, heldur fyrst og fremst að sinna sjúklingum.

Umræðan hefur birst daglega fyrir alþjóð í Fréttablaðinu frá því fyrir helgi og nú síðst í dag með tveimur greinum þar sem vísað er til uppbyggingu heilsugæslunnar á nýjum tímum. „Hjúkrunarfræðingar og heilsugæslan-tími tækifæranna“. Kreppan gefi góð sóknarfæri í nýrri hugsun!.

Sóknartækifæri hjúkrunarfræðinga og sjúkraþjálfa að þeirra eigin mati, er að meðal annars að taka sér störf  lækna, sjúkdómsgreina, flokka og meðhöndla, jafnvel með lyfjaávísanirnar að vopni. Þannig þarf síður að fjölga í starfsstétt lækna, jafnvel fækka og þeir læknar sem verða eftir eiga að vera til að lliðsinna hinum með erfiðustu tilfellin. Vísað er til útlanda þar sem skortur hefur verið á heilsugæslulæknum eða þar sem þjóðfélögin hafa ekki haft efni á að mennta lækna. Nú er skarð fyrir skildi í kreppunni en kanski nákvæmlega það sem búast mátti við þegar fer að harðna á dalnum og einstaklingar og jafnvel hópar fara að ráðist á aðra fyrir eigin hagsmuni. Nú fyrst reynir á þingmenn og stjórnvöld að standa vörð um öryggiskröfur og staðla norræna velferðarþjóðfélagsins eins og ég fjallaði um um daginn. Fljótráðar skyndilausnir nú mega ekki eyðileggja áratuga uppbyggingu í nýjustu sérgrein læknisfræðinnar, heimilislækningunum og sem á rætur í gamla góða heimilislækninum og héraðslækninum, jafnvel löngu fyrir tíð annarra sérgreina og sem leggur megináherslu á að vinna þverfaglega með öðrum heilbrigðisstéttum í heilsugæslunni.

Í sjálfu sér ber alltaf að fagna hjálp í neyð, ekki síst þegar undirmönnun í heilsugæslu er orðin pínleg. Þannig höfum við Íslendingar stundum komið að miklu gagni, m.a. með aðstoð hjúkrunarfræðinga víða út um heim þar sem neyðin er mest hverju sinni eins.  T.d. eftir náttúruhamfarirnar á Haíti fyrr á árinu þar sem sárlega vantaði hjúkrunarfræðinga til að hlúa að veikum og slösuðum, m.a. við að setja upp vökva og til að aðstoða lækna til að veita stórslösuðum og alvarlega veikum hjálp. Um mikilvægi þeirra þjónustu er ekki deilt né heldur að íslenskir hjúkrunarfræðingar með 4 ára háskólamenntun og jafnvel viðbótamenntun í heilsugæsluhjúkrun er vel menntaður starfskraftur sem getur sinnt góðri heilbrigðisþjónustu á því sviði sem þeir eru menntaðir til. Það er fyrst og fremst á sviði hjúkrunar og til sérhæfðari starfa við hlið lækna sem bera alltaf hina læknisfræðilegu ábyrgð og til sjálfstæðrar ráðgjafar í heilsugæslu, bráðamóttöku og í ungbarnaeftirlit. Vaxandi fjöldi þeirra hefur að vísu lagt fyrir sig nám í stjórnun til að geta stjórnað okkur hinum sem vinnum í heilbrigðsiþjónustunni, en það er önnur saga.

Læknisfræðimenntun er 6- 7 ára grunnnám í læknisfræði og sérnám í heimilislækningum tekur síðan önnur 4-5 ár. Greining sjúkdóma, læknismeðferð með lyfjum og skurðaðgerðum eða öðrum inngripum ásamt geðviðtölum og sálfræðihjálp er þeirra sérsvið. Sú var tíðin þegar ég átt sæti í stjórn Félags íslenska heimilislækna (FÍH) fyrir rúmlega 15 árum að til greina kom að sjúkraliðar gætu nýtst betur sem aðstoðarmenn lækna við einfaldar rannsóknir svo sem að taka hjartalínurit. Sjúkraliðarnir höfðu vissa grunnmenntun í umönnun sjúklinga og hefðu getað farist þessi störf vel úr hendi. Hjúkrunarfræðingar mótmæltu harðlega þessum vilja sjúkraliðanna að koma meira fram á gólfið og vildu að sú stétt væri alfarið undir þeim einum sem aðstoðarmenn við hjúkrun. Félag íslenskra heimilislækna (FÍH) studdi þessa ákvörðun hjúkrunarfræðinganna á faglegum forsendum og að þeim væri betur treyst til að sinna verkefnum sem þær höfðu menntað sig til að sinna en sem sjúkraliðarnir í sjálfu sér hefðu getað sinnt með örlítilli sérhæfingu eða viðbótarmenntun. Þetta viðhorf hefur m.a. orðið til þess að sjúkraliðum hefur ekki fjölgað sem skildi í heilbrigðisþjónustunni. Í dag virðist sem sagt öldin önnur enda komið vel fram yfir aldarmót og í stað þess að einbeita sér í að hlúa að sjúkum er farið að sparkað í liggjandi sem þurfa bara á aðstoð að halda til að komast á fætur. Sjálfum grunni heilsugæslunnar, heimilslæknisþjónustunni.

Oft er erfiðara að fjalla um persónulega reynslu en þjóðmálin, þótt hvortveggja litist af hvoru öðru. Hversdagsleikinn og neikvæðnin heur átt allt of stóran hluta í hugsunum okkar síðastliðið ár, enda geisað mikið gjörningaveður í þjóðfélaginu og sem reynt hefur mikið á okkur öll. Árin líða hins vegar hraðar og hraðar eftir sem við eldumst og sem betur fer fjölgar líka minnisvörðunum á lífsleiðinni sem auðvelt er að rata eftir til baka þegar úti er blinda og hríð. Hvergi reynir meira á ratvísina en í hjónabandinu þar sem stikurnar eru skýrar sem því miður verður ekki sagt um samfélagið í dag. Og oft toppum við þjóðfélagsumræðuna í rússíbanareiðinni okkar og lífið verður þá eins og besta skemmtun í kóngsins tívólí.

Einn slíkur dagur var um síðustu helgi þegar dóttir mín, Jóhanna gifti sig. Í sjálfu sér væri það ekki tilefni til að blogga um nema fyrir þær sakir að sagan og sem ég vil nú segja ykkur hér var eins og ævintýri. Ævintýrið af prinsessu og prinsinum, börnum þeirra og búi á íslenskri hvítri vetranóttu rétt fyrir jól á sama tíma og þjóðfélagið er nú í djúpum og dimmum dal og í raun kolvillt. Lítil saga sem er uppfull af svo mörgum persónulegum smáatriðum en sem eru stór í huganum og sem gætu verið efni og tilefni í heila bók og gefið vísbendingar um hvernig okkur getur liðið almennt betur saman flesta daga. Mikilvægi endurminninganna og mynda sem aldrei er þó hægt að festa á filmu. Stundum er lífið enda eins og sagan endalausa og hver kafli eins og saga í þúsund og einni öld og við getum sagt börnum og barnabörnunum þegar þau eldast.

Dóttir mín, Jóhanna og Hörður Birgisson voru í sjálfu sér voru löngu búin að innsigla sitt samband með þremur gullfallegum börnunum. Þau voru líka búin að byggja sér sína höll. En til að toppa tilveruna ákváðu þau að gifta sig nú á  aðventunni að helgum sið og gefa yngsta barni sínu nafn í leiðinni. Kirkjan okkar að Lágafelli varð auðvitað fyrir valinu og presturinn okkar í Fríkirkjunni var auðfenginn til að koma í heimsókn í sveitina okkar. Sögusviði var því ekki af verri endanum, Lágafellskirkja. Sögusviði raunverulegra atburða sem sagt er meðal annars frá í Innansveitarkroniku, skáldsögu þjóðskálds okkar Halldórs Laxness. Eign okkar allra sem landið búa og elska.

Á slaginu hálf fimm 4. desember sl. var allt tilbúið fyrir athöfnina. Fagra brúðurin komin í hvíta brúðarkjólinn og allir kátir og fínir. Pabbinn ég, fékk auðvitað að fylgja dóttur sinni alla leið og aka með hana til kirkju og leiða síðan inn kirkjugólfið með rauða rós í boðunginum. Veðurguðirnir sáu um útiskreytinguna, klæddu bílinn snjóhvítri slæðu og sáu til þess að glitrandi hrímið hélst á jörðu um leið og jólasólin lýsti upp með síðustu dimmrauðu geilslunum sínum vesturhimininn og gaf þannig fyrirheit um það sem koma skal. Í kyrrðinni mitt á milli sveitar og bæjar.

Brúðarmeyjan Emilía 5 ára gekk prúð og falleg á eftir mömmu sinni stóru prinsessunni. Ekki var síður gaman að sjá hina prinsessuna, Ástu mína og Brynjar, Ásgeir minn Snæ og Eyrúnu og barnabörnin, Stein Andra, Hjördísi Maríu, Ingibjörgu Svönu og Veru Dögg og alla hina ættingjana og vinina sem standa okkur Ingibjörgu minni næst og vildu samgleðjast með brúðhjónunum og litla barninnu á þessari stundu. Að sjá börn brúðhjónanna upp við altarið svo kát og hress og öll hin börnin fylgjast náið með hverri hreyfingu og öllu sem sagt var. Stóri bróðir, Vilhjálmur Þór 3 ára var í fínu svörtu jakkafötunum sínum með hvítu skirtuna upp úr buxnastrengnum og heiðblá bílinn sinn í hönd. Væntanlega fyrir tilvilljun sem var ekki aðeins samlitur skónum hans bláu, heldur einnig augunum og himinhvolfinu í kirkjuskipinu. Eitt af þessum augnablikum sem ekki er hægt að festa á mynd. Hlýju orð prestsins minntu síðan á sjálfstæðið okkar og mikilvægi þess að við fáum að vaxa og dafna í skjóli hvors annars, í blíðu og stríðu.

Í lokin fékk síðan litli drengurinn nafnið sitt, Alexander Máni, rétt áður en gengið var út meðal allra systra hans, stjarnanna. Á móti okkur blöstu síðan við allir ljósakrossarnir í kirkjugarðinum, gulir, rauðir og bláir og glitrandi gullteppið sem lá í fjarska yfir höfuðborginni í bakgrunninum. Allt sem minnti á alla hina einstaklingana í kringum okkur, lífs og liðna.

Eitt augnablik hugsaði ég þá líka um þjóðina sem við erum öll skuldbundin eins og hún okkur og þegar allt kemur til alls erum við  eins og ein stór fjölskylda og þurfum öll að passa hvort upp á annað. Pólitískt þras er stundum eins og karp á milli hjóna þar sem reynir á samningslipurðina, í stíðu og blíðu. Sífeldar málamiðlanir og seigla, en aðalatriði að standa saman. Íslenskt þjóðfélag hefur verið helsjúkt en er nú sem betur fer á hægum batavegi. Þökk sé okkur öllum sem er ekki sama. Mörg vandamál eru hins vegar ekki til lykta leidd og misrétti og ójöfnuður viðgengst víða. Sótt er að okkur úr ólíklegustu áttum, jafnvel af þeim sem síst skyldi. Við verðum því stöðugt að vera á verði og reyna að rækta samböndin okkar betur.

En ekkert var síðan gefið eftir til að skapa hátíðarstemningu í hallargarðinum heima hjá brúðhjónunum síðar þessa fögru vetrarnótt undir risastóru heimatilbúnu samkomutjaldi á miðjum vetri. Rauðum bjarma slóg á umhverfið frá tjaldinu. Glóðir enda í hverju horni og logar sem héldu á fólki hita við langborðin eins og til forna, langt fram undir morgun í snjókomunni.

Í norður horfi ég á hverjum degi upp á Lágafellshlíðina góðu og kirkjuna fallegu sem  minnir á ævintýrið. Sennilega verður sú mynd eftirminnilegri en myndir á flestum öðrum jólakortum um ókomna framtíð.