Í sjálfu sér er einstakt að ég rúmlega miðaldra kallinn skuli velja slíkan titil á pistil. Ekki vegna þess að titilinn sé verri en hver annar, heldur vegna þeirrar staðreyndar að undirritaður hefur seint verið talinn rómantískur að eðlisfari. Frekar sjálflægur, en jarðbundinn. En það er landið okkar enn einu sinni og ákveðin tímamót nú sem eru tilefni skrifanna. Samsvörun íslenskrar náttúru við lífið sjálft og sjá má í svo mörgu. Skynjun á óendanlegri fegurð í okkar nánasta umhverfi, ef því er gefinn gaumur. En líka daglegt amstur sem er mörgum erfitt og viðkvæmt. Flókinn heimur sem spannar allt frá dýrslegu eðli mannsins, til hins fullkomna heims þar sem maður og jörð virðast geta runnið saman í eitt. Þar sem við viljum alltaf eiga heima en okkur vantar sárlega leiðsögn. Og því fer oft sem fer, jafnvel hjá heillri þjóð.

Fyrir  nokkrum árum gekk ég ásamt konu minni og yngstu dóttur, svokallaðan Öskjuveg. Ein af mörgum gönguferðum um ævina og sem allar hafa verið gefandi, þótt á ólíkan hátt sé. Andlegur efniviður í málverk hugans sem breytt getur oft nútíð og þátíð í nýja vídd. Þessi ferð var einstök fyrir nýja skynjun og sem mér hefur lengi langað að reyna að koma í orð, en látið hjá líða vegna fátæktar í ræðunni. Líkt og í lífinu getur augnablik á göngu í hrjóstugu íslensku landslagi verið óútreiknanlegt. Bak við svarta gjáandi klöpp eða mosabarð er alltaf eitthvað nýtt að sjá og framandi, en samt svo kunnuglegt. Stundum eins og þér sé einum ætlað að skynja.

Öll víðáttan til allra átta, kallar á sterkar tilfinningar. Öll fjöllin og jöklarnir fyrir þig og íslenska þjóð að njóta. Eins og þau hafa verið í þúsundir ára. Sjóðheitur sumarvindurinn sem þú finnur best inni á beru hálendinu eða ísköld rigningin sem þvær þér um vangann. Gulur og grænn mosi, lyng og ilmandi kjarr. Jökulár og stundum illvígt apalhraun yfir að fara. Jafnvel í hópi með útlendingum sem við viljum getað deilt landinu okkar með, því eingin þjóð er eyland. Á tveimur fyrstu dagleiðunum var gengið í þetta sinn frá Hvannalindum og yfir í hina öskugráu Öskju. Þar sem síðan var hægt að baða sig í heitu og djúpbláu gígvatninu. Degi síðar var gengið eftir kolsvörtum líflausum jökulsandi austan Öskju, eins og hann hefur alltf verið og áður en nokkurt líf varð til. Allt þar til komið er að hundruðára gömlum jökuluppsprettum, sem nú er lindarvatn og ölkeldur og vatnið tærara en nokkuð annað. Þar sem síðan fagurgrænar hávaxnar hvannir vaxa eins og lítil pálmatré í íslenskri eyðimörk, en þar sem sumarið varir aðeins í nokkrar vikur. En rétt áður en en vatnið seytlar upp úr svörtum sandinum má sjá stakt blóm. Hvaðan það í ósköpunum kemur, eitt lítið hvítt blóm með græna vanga, er hulin ráðgáta nema þú þekkir landið þitt og lífsviljann sem að baki býr.

Allt niður í þingeysku dalina sem smá saman verða grænni og grösugri eftir sem neðar dregur og líf í öllum myndum verður augljósara. Lömb og hross í haga og birkigrænir lundir. Ganga sem endar í stígum og þar sem að lokum má sjá sveitabæi. Gangan okkar er á enda eftir sjö frábæra sumardaga. Ganga sem gaf okkur sýnishorn á því hvernig jörð og líf verður til, og allt þar á milli. Nákvæmlega þetta sérstaka samband sem er svo dæmigert fyrir íslenska nátttúru. Vegna þess hvað við Íslendingar eru heppnir þrátt fyrir allt. En um leið dæmigert um viðkvæmt samband og lífsneista lítillar þjóðar sem ekki má fórna fyrir skammtíma gróða.

Til fararinnar góðu í upphafi þurfti góðan og vinnusaman farastjóra, sem kunni vel til verka, þekkti leiðina, náttúruna og landið. Góðan ræðumann, skipulagðan og fróðan. Í okkar ferð var sá maður Ingvar Teitsson, læknir, hjá Ferðafélagi Akureyrar. Landbúnaður um aldir og sjósókn, hefur gert okkur að þeirri þjóð sem við erum. Að varðveita gömlu gildin, tryggja menntun og tækifærin í nýsköpun og ferðamennsku, gerir okkur hins vegar að þeirri þjóð sem við viljum vera. Til þeirrar leiðsagnar kýs íslenska þjóðin nú um úr hópi nokkra ágætra forsetaframbjóðenda. Og segja má að forseti íslenska lýðveldisins sé einskonar þjóðarblóm í landi elds og ísa, friðar og ófriðar á viðsjárverðum tímum í heiminum öllum. Og við eigum að velja persónuna með bestu hæfileikana sem ég tel að þessu sinni tvímælalaust vera Ari Trausti. Þjóðin og landið okkar á aðeins það besta skilið.

Á undanförnum vikum höfum við fengið að kynnast ágætum forsetaframbjóðendum sem allir boða nýja tíma, en hver á sinn hátt. Í miðri kreppu og á viðsjárverðum tímum, um það eru allir sammála. Sitjandi forseti er hins vegar tákn síns eigin tíma, tíma sem við viljum öll gera upp sem fyrst. Gamla bóndans þar sem búskapurinn stóð ekki undir sér. Sem sló sér á brjóst en særði þjóðarsálina og tefldi framtíð búsins og landstólpans í mikla tvísýnu. Forseti sem vill treysta meira sitt eigið vald, meðan aðrir treysta meira á þingræðið og samvinnu á ögurtímum. Einskonar sameiningartákni þjóðarinnar og embættismanni sáttaumleitana í stóru þjóðmálunum, eins og á Alþingi til forna. Ekki þann sem vill horfa á einskonar vindhana á Bessastöðum og skynja á draumkenndan hátt þær bylgjur sem stundum kallast þjóðarvilji.

Til að ná sáttum milli ríkjandi stríðandi afla og hagsmuna í þjóðfélaginu þarf sterkan og vinnusaman bónda. Enginn er betur til þess fallinn í dag en Ari Trausti. Á stórbýlinu Íslandi sem allar þjóðir horfa til, ekki síst í vistvænu tilliti sem fyrirmynd annarra landa. Sem stendur með Alþingi en ekki á móti. Bóndans sem öll þjóðin kýs nú til starfsins. Því bóndi er bústólpi.

Oft veltir maður því fyrir sér hvar allur heilbrigðiskostnaðurinn liggur sem er að verða þjóðinni allt of dýr. Á sama tíma og fólk sem annars hefur verið heilsuhraust hefur ekki efni á að viðhalda tönnunum sínum, kaupa sér heyrnartæki og jafnvel að láta fylgjast með sjón og augnþrýstingi. Þegar tennurnar hrynja, heyrnin tapast og sjónin er smá saman að hverfa. Þegar mesta áherslan er hins vegar lögð á ódýra lækninshjálp og meðferð lífstílstengdra sjúkdóma sem við sjálf höfum ráðið mestu um. Sjúkdómum tengt heilbrigðisfaraldri 21. aldarinnar, offitu, sykursýki auk reykingatengdra sjúkdóma og sem allt stefnir í að sé að verða heibrigðiskerfinu ofviða. Eins í þjóðfélagi þar sem minna er rætt um kostnað af tilfallandi alvarlegum sýkingum eða þegar við viljum sýna fyrirhyggju og láta bólusetja okkur eða börnin okkar en sem kostar umtalsverðar fjáhæðir sem við höfum ekki öll efni á (t.d. gegn pneumókokkasýkingum barna eða leghálskrabbameini ungra kvenna og kynfæravötum unglinga). Eins þegar geðlyfin eru talin meira nauðsynleg en sálfræðihjálpin sem kostar meira. Eru þetta e.t.v. fyrstu merkin um hrakandi heilbrigðiskerfi þar sem aðeins þeir efnamestu eru vel tryggðir?

Nýlega var hjá mér hálf níræður hress maður sem hafði verið nær blindur sl. 10 ár vegna skýjamyndunar í augnsteinum. Löngu hættur að fylgjast með í sjónvarpi og lesa blöðin en heyrði þó sæmilega og gat þannig fylgst með fréttum. Hann lýsti vel fyrir mér þeirri guðsgjöf sem það í raun var og hann fékk sjónin aftur eftir augnsteinaaðgerð og sem hann taldi sig búinn að missa fyrir lífstíð. Hátækniaðgerð sem þegar allt kom til alls var ekki svo flókin eða kostnaðarsöm.

Oft gleymum við hins vegar því sjálfsagðasta og einfaldasta. Að viðhalda góðri heilsu með lágmarkshjálp læknisfræðinnar og heilbrigðiskerfisins. Annarra aðgerða en endilega stórskurðlækninga á hátæknisjúkrahúsi og flókinna rándýrra lyfjameðferða sem oft eru auðvitað mjög þarfar líka. Góð tannheilsa skiptir alla jafnmiklu máli og léleg tannheilsa getur sannarlega rústað annars góðri heilsu. Það er í raun stóralvarlegt mál að þurfa að draga allar tennur úr annars hraustum einstaklingi á besta aldri, einfaldlega af því hann hefur ekki efni á að sækja tannlæknaþjónustu og sem getur kostað hann milljónir króna í dag. Þar sem hver tannfylling með einni krónu getur kostað hundruðir þúsunda króna í peningum talið.

Víða á Norðurlöndunum er farið að ræða rándýran tannlæknakostnað og að hann sé að verða almenningi ofviða. Helst er rætt um aukna aðkomu sjúkratrygginga sem létt gætu mörgum róðurinn og sem þegar upp er staðið, skilað sér til baka í betri heilsu síðar og þannig minnkað kostnað þess opinbera í öllum læknis og lyfjakostnaði. Ekkert síður til að auðvelda þeim hinum sömu betri lífsgæði og réttlátan heilsujöfnuð.

Heyrnarleysi er auðvitað líka afskaplega alvarlegur sjúkdómur sem einangrar fólk félagslega og veldur kvíða og depurð. Ný tækni hefur rutt sér til rúms á síðsutu áratugum í gerð heyrnartækja sem hægt er að stilla eftir þörfum hvers og eins. Tæki sem komin eru með svokallaða gervigreind sem auðveldar notkun tækjanna við mismunandi aðstæður. Jafnvel hjá yngra fólki svo lítið betri á og sem í vaxandi mæli mælist með alvarlegar heyrnarskerðingar. Tækin kosta hins vegar formúgu, fleiri hundurð þúsund á aðeins annað eyrað svo margir hafa ekki efni á þeim. „Forréttindi“ að fá að heyra eins og annað fólk og sem tryggir betur og lengur viðveru á vinnumarkaðnum.

Einhvern veginn finnst mér að tryggja eigi öllum eins góða sjón, heyrn og tannheilsu og hægt er út lífið. Sumir eru heppnir að fæðast með sterkar tennur og aðrir svo óheppnir að missa heyrn eða sjón fyrir aldur fram. En það er eins og önnur viðmið ríki til þessara sjúkdóma en annarra í íslenska velferðarþjóðfélaginu og sem jafnvel nær til barnanna. Staðreyndir sem skoða ætti betur hvernig hægt er að koma á móts við, ekkert síður en alla aðra nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Sem hluta af markvissum aðgerðum til sparnaðar til lengri tíma er litið og góðum forvörnum. Þar sem allir sitja við sama borð, ólíkt hvað sjúkdómarnir heita.

Sl. haust fjallaði ég aðeins um náttúrulyfið magnyl (aspirín), gamalt varasamt lyf með nýtt hlutverk. Þá sérstaklega sem segavörn og til blóðþynningar fyrir sjúklinga í sérstakri áhættu fyrir æðastíflum tengt kransæðasjúkdómi. En líka í seinni tíð sem hugsanlega tengist vörn gegn ákveðnum ristilkrabbameinum. Varað var þó við aukinni blæðingaráhættu af völdum aspiríns, jafnvel lífshættulegum heilablæðingum og blæðingum frá meltingarvegi, auk hættu á miklum blæðingum sem geta orðið eftir jafnvel minniháttar slys. Þetta á ekki síst við  þegar magnyl er tekið í litlum skömmtum sem hjartamgnyl 75-150 mg á dag. Eins hefur lengi verið varað við hærri skömmtum í seinni tíð, en sem notaðir voru hér áður gegn sótthita og gigtarverkjum, ekki síst meðal barna vegna ýmissa annarra alvarlegra aukaverkana. Nú er þannig frekar mælt með inntöku parasetamóls í þeim tilgangi.

Eins og fram kemur í grein í nýjasta hefti amerísku læknasamtakana JAMA, Journal of the American Medical Association sem kom út 6. júní sl., virðist áhættan á að fá fyrirvaralausar hættulegar blæðingar aukast um 55% samanborið við þann hóp sem ekki tekur magnyl (<300 mg á dag) eða sem samsvarar í tveimur tilfellum af hverjum 1000 á hverju ári. Áhættan er þannig svipuð og að fá alvarlegt hjartaáfall vegna kransæðastíflu og þegar magnylið er ekki tekið inn reglulega og áhættan er reiknuð út undir 10% líkum yfir 10 ára tímabil. Rannsóknin sem er ítölsk náði til um 200.000 einstaklinga sem tóku aspirin yfir nokkra ára tímabil, árin 2003-2008.

Ef áhættan er þannig metin meiri en 10% (eins og t.d. reikna má út í áhættureikni Hjartaverndar) er þannig hugsanlega réttlætanlegt að gefa aspirín sem blóðþynnandi lyf. Þótt bandarísk heilbrigðisyfrvöld (US Preventive Services Task Force) hafi hingað til mælt með aspiríni sem fyrstu forvörn hjá körlum 45-79 ára og konum 55-79 sem telja sig í áhættu fyrir kransæðablóðþurrð, hafa evrópsku hjartasamtökin (European Society of Cardiology) ekki ráðlagt slíka meðfeð sem fyrstu forvörn. Og þótt koma megi í veg fyrir 7 slæm hjartaáföll hjá 1000 einstklingum á ári hverju þegar áhætta á að fá kransæðastíflu er metin milli 10-20% yfir 10 ára tímabil, að þá fáum við að meðaltali a.m.k. eina slæma heilablæðingu og 3 lífshættulegar aðrar blæðingar á móti, auk hugsanlegra annarra aukaverkana sem tengjast stöðugri lyfjagjöf með hjartamagnyli. Og til að hugsanlega 2-3 njóti þannig einhvers ávinningsins, að þá þarf að meðhöndla alla hina 997 með sömu áhættuna í upphafi og ekki gagnast meðferðin.

Þannig ætti enginn að taka hjartamagnyl nema samkvæmt læknisráði og helst aðeins þegar um staðfestan slæman kransæðasjúkdóm er að ræða. Ekki síst gamalt fólk sem þegar er í stóraukinni áættu á að fá lífshættulegar blæðingar m.a í heila. Eins hefur sýnt sig að sjúklingar með alvarlega sykursýki gagnast lyfið verr en öðrum. Annað gildir auðvitað þegar hjartamagnyl er tekið vegna gruns um bráða kransæðastíflu og sem getur þá bjargað miklu ef tekið er inn tímalega. Þetta allt bera að hafa í huga þar sem hjartamagnyl er lausasölulyf og mjög vinsælt meðal þeirra sem telja sig í aukinni áhættu fyrir kransæðasjúkdómnum.

Reyklaus lífstílsbreyting með aukinni hreyfingu og góðu mataræði er hins vegar miklu líklegri til ávinnings í þessum efnum auk þess sem stjórna þarf oft blóðþrýstingi, kólesteróli og blóðsykri með góðum lyfjum og eftirliti. Eins má ekki gleyma ýmsum öðrum lyfjum (anticoagulant) sem gefin eru þegar veruleg hætta er á blóðþurrð hvort sem um er að ræða í heila eða hjarta og eins þegar leysa þarf upp blóðtappa sem þegar hefur myndast t.d. í fæti eða lunga.

http://www.medscape.com/viewarticle/765163?sssdmh=dm1.791635&src=nldne

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/10/30/gamla-goda-magnylid-varasamt-en-med-nytt-hlutverk/

Það er svo sannarlega ekki alltaf allt satt sem sýnist við fyrstu sýn. Það ættum við að vita þjóða best í ljósi efnahagshrunsins mikla. Ekkert síður sem viðkemur sýn á góðri stjórnsýslu. Að auðvelt sé að fegra sannleikann þannig að við flest trúum og að við Íslendingar séum bestir í öllu.

Í dag ríkir hins vegar hálfgert náttmyrkur á ýmsum sviðum heilbrigðismála og sem þolir illa dagsljósið. Ekki síst á sjálfu höfuðborgarsvæðinu þar sem annað hrun blasir nú við í heilsugæslunni. Eftir áratuga aðdraganda sem koma hefði mátt vel í veg fyrir og þar sem hátt í 50 sérmenntaða heimilsilæknar vantar til starfa. Á sama tíma og við höfum státað okkur á tillidögum að vera allra þjóða heilbrigðust og með eitt besta heilbrigðiskerfi veraldar.

En hver er þá sannleikurinn á bak við huldusögurnar þótt vissulega séum við ennþá hraust þjóð, sem betur fer og mannauðurinn í heilbrigðiskerfinu mikill? Hér vil ég fyrst og fremst ræða málin út lyfjaávísunum sem ég þekki best til og álagið á skyndivaktir hvers konar. Sem eru margfalt fleiri og meira notaðar en meðal nágranaþjóðanna og sem segir auðvitað sína sögu og meira en margt annað. Spegilmyndina má nefnilega vel sjá í öllum skyndiúræðunum í heilbrigðiskerfinu og lyfjanotkun landans, einum dýrasta málaflokki heilbrigðismálanna. Ekki síst veikrar aðkomu heilsugæslunnar að málunum. Ekki í glæsilegum byggingaáformum á gömlu Landspítalalóðinni og sem mesta athyglina fær í umræðunni um heilbrigðismálin í dag. Þar sem einblínt er á framtíðardrauma en litið fram hjá fortíðavandanum og stöðunni eins og hún blasir við okkur flestum.

Fyrir rúmlega 2 árum átti reyndar að taka lyfjamálin til gagngerar endurskoðunar hjá heilbrigðisráðuneytinu með það að leiðarljósi að samþætta stjórn lyfjamála í stjórnsýslunni og sem hafði verið töluvert gagnrýnd. M.a. vegna staðreynda sem lengi hafa legið fyrir um allt of mikla lyfjanotkun í flestum lyfjaflokkum hér á landi.

Gera þarf í upphafi skýran greinarmun á heildarnotkun í hverjum lyfjaflokki fyrir sig annars vegar, og hins vegar sem ekki er síður mikilvægt, notkun einstakra undirflokka gamalla og nýrra lyfja sem mikill verðmunur getur verið á. Lyfjanotkun Íslendinga hefur reyndar verið meiri en á hinum Norðurlöndunum í flestum lyfjaflokkunum um árabil, en þó sérstaklega í nýju lyfjunum, oft svokölluðum „ofurlyfjum“.

Ofurlyf kalla ég lyfin hér sem markaðssett eru með það í huga að virka að einhverju leiti betur en eldri lyfin, þótt þau áhrif komi í reynd ekki nema takmörkuðum fjölda að gagni. Vegna meiri notkunar þessara lyfja almennt hér á landi, mætti þó eins halda að heilsa Íslendinga væri verri en meðal nágranaþjóðanna. Í flokki ofurlyfja eru m.a. nýjustu sýklalyfin, kólesteróllækkandi lyf, gigtarlyf, magalyf og geðlyfin. En skýringar á þessari miklu notkun lyfjanna eru sennilega allt aðrar.

Sennilegasta skýringin á muninum er aðgengið og vinnulag hvað varðar lyfjaávísanir lækna. Auðvitað mætti líka kalla lyf „ofurlyf“ ef þau eru notuð án læknisfræðilegrar ástæðu (non-pharmacological prescription) í þeirri trú að þau virki á einkenni sem þau gera í raun ekki, a.m.k. ekki á líffræðilegan máta eins og á við um sýklalyf sem notuð eru gegn kvefi og þar með vírusum þar sem sýklalyf virka alls ekki neitt. En stundum virðist nóg að trúa, eða skulum við segja að tilgangurinn með lyfjaávísun helgi stundum meðalið?

Ekki er síst átæða til að kanna hvernig staðið er að lyfjaendurnýjunum gegnum gáttina sem enginn læknir fær að gá inn fyrir, en allir læknar geta sent inn í. Sjúkraskráin er enda ekki samræmd milli heilbrigðisstofanna og enginn getur séð oft hvað hinir gera. Vandi sem er meiri eftir sem tímaframboð hjá læknum er minna og feliri lyfjaendurnýjanir fara hálf sjálfvirkt í gegn með rafrænum hætti. Og sjálfur heimilislæknirinn, gæsluvörður sameiginlegrar sjúkraskrár og sem endurnýjar flest lyfin, fær heldur ekki að kikja inn fyrir og sjá hvað aðrir hafa ávísað.

Eins fáranlegt það hljómar og fallað er um ofnotkun lyfja, hef ég oft fjallað um lyfjaskort í landinu á lífsnauðsynlegum gömlum lyfjum. Á sama tíma og allskonar ný lyf flæða yfir markaðinn. Skýringarinnar er að leita í þeirri staðreyns að yfirleitt eru það ódýrari lyfin sem  detta út og sem lyfjainnflytjendur og framleiðendur hagnast ekki lengur nóg á. Þannig er fyrir löngu orðin þörf á ábyrgri stofnun til að sjá um að nauðsynlegustu lyf séu líka alltaf til í landinu. Að endurvekja mætti Lyfjastofnun Ríkisins af þessari illu nauðsyn og þar sem markaðslögmálin spila á okkur og okkar heilsu. En lítum nú nánar á vandamálin tengt lyfjastjórnuninni í landinu enda um miklar fjárhæðir að ræða sem oft má spara auk þess sem ofnotkun lyfja geta verið heilsuspillandi.

Forsendur á réttri notkun lyfja í þjóðfélögum er góð þekking lækna, en fræðsla og væntingar almennings skipta einnig miklu máli. Alþjóðlegar rannsóknir á lyfjanotkun sýna oft upp undir helmings mun á milli landa og jafnvel milli svæða í hverju landi fyrir sig. Ýmislegt í þjóðarsálinni og stjórn atvinnulífsins hér á landi undanfarin ár styður þær hugmyndir að markaðslögmál nýfrjálshyggjunnar hafi ráðið mestu. Skyndiákvarðanir allsráðandi á flestum sviðum og stjórnsýsla heilbrigðismála þar ekki undanskilin. Fyrirtækin áttu jú að verða sem stærst samkvæmt kenningum markaðs- og stjórnsýslufræðarinnar, oft á kostnað mannauðssjónarmiða. Allir vita sögu sameiningu sjúkrahúsanna og heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu löngu fyrir efnahagshrun, í góðærinu þar sem mörgum blæddi og blæðir nú enn meira. Einnig lyfsölueinokun lyfsölurisanna sem nánast útrýmdu gömlu apótekunum . Allir þekkja rök útvegsmanna í dag þar sem stærðin og gróði fárra ráða mestu, jafnvel meðal sjómannanna sjálfra sem róa og sem telja að núverandi hagkvæmni í rekstri réttlæti arðrán. Menn horfa gjarna framhjá kjarnavandamálum sem blasað hafa við lengi.

Í skipulagi heilbrigðisþjónustunnar og uppbyggingu sl. ára, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, hefur mest verið lagt upp úr skyndimóttökum hverskonar til að mæta sívaxandi þjónustuþörf í stað uppbyggingar heilsugæslunnar. Tímaleysi læknis og jafnvel sjúklings ræður síðan miklu um hvað þrýstingurinn verður mikill á skyndilausnir og ásókn í úrræði hverju sinni. Ný og vel auglýst lyf koma þá oft til álita. Þótt nýjustu lyfin séu í mörgum tilfellum heldur virkari en þau gömlu, skiptir sá munur ekki máli fyrir fjöldann eins ogh áður sagði. Sérstaklega þegar margfaldur verðmunur er hafður í huga og hætta er á að nýjar ófyrirséðar aukaverkanir komi fram með tímanum eða ónæmi skapast fyrir lyfjum eins og þegar um sýklalyf er að ræða.

Fáfræði almennings þegar kemur að vitneskju um heilsuna og kröfu á bráðalausnir virðist þannig miklu meiri hér á landi en í nágranalöndunum. Umræða um heilsutengd mál eru þar miklu meira áberandi í fjölmiðlum og sem standa sig mikið betur að gefa heilsutengdu efni fast pláss í sinni dagskrá og á sínum síðum. Ekki síst ríkisfjölmiðlarnir. Staðreyndin er engu að síður sú að lyfjakostnaður ríkisins er mikill og auðvelt væri að spara milljarða króna á hverju ári ef menn héldu sig við ódýrari og oft jafngóð eldri lyf. Þetta hefur t.d. sannast vel með blóðfitulækkandi lyfin og magalyfin sem voru sett á Lyfjalista Sjúkratrygginga Íslands fyrir þremur árum sem fyrsta val með meiri niðurgreiðslu og sem ber að hrósa. Þá má heldur ekki gleyma að ómarkviss notkun góðra lyfja geta verið heilsunni skaðleg. Ómarkviss notkun sýklalyfja hér á landi um árabil, sem annars eru góð lyf, hefur komið illa niður á lýðheilsunni í landinu um árabil og sem verður að breytast svo ekki fari enn illa. Þróun sem Alþjóðlega heilbrigðisstofnunin hefur miklar áhyggjur af og er nálæga daglega í fréttum. Þar sem við Íslendingar stöndum miklu verr að vígi en margar nágranaþjóðirnar.

Ný lyf þurfa líka alltaf að sanna sig eftir markaðssetningu með tímanum, þegar betur er hægt að meta langtímaaukaverkanir. Fyrir skemmstu voru t.d. flestum konum um árabil ráðlagðir kvenhormónar um og eftir tíðarhvörf til að viðhalda æskublómanum, en sem síðar reyndust auka áhættu á hjartaáföllum og auka á tíðni á brjóstakrabbameini. Nýtt gigtarlyf (Vioxx) sem var mjög vinsælt um árabil fyrir áratug eða svo og var mikið notað við hverskonar gigt, en reyndist síðan auka umtalsvert áhættu á hjartaáföllum og það snarlega tekið af markaði. Nýjustu rannsóknir sýna að svipað gæti átt við önnur gigtarlyf sem hafa verið hvað vinsælust í dag (diclofenac). Mörg ný breiðvirk sýklalyf sem fyrir utan að vera notuð að óþörfu hafa allt of mikil áhrif á sýklaflóruna okkar og skapar betri aðstæður fyrir sýklalyfjaónæma stofna að blómstra, meðal annars í nefkoki barna. Staðreyndir sem allt of margir hafa látið sér fátt um finnast.

En af hverju er oftrú á lyf svona mikil hér á landi? Eins og áður segir má kenna skipulagi í heilbrigðiskerfinu mest um og þar sem kerfin tala ekki saman. Áherslan er oft á afgreiðslu einhverskonar eða úrlausn „með lyfi“  í stað ráðlegginga og fræðslu sem er oft nóg til að byrja með, en tekur meiri tíma. Tímaleysið og áherslur á skyndimóttökur virðist þannig skipta mestu máli og eins þegar sjúklingur má ekki vera að því að koma í bókaðan tíma á daginn, en óskar frekar eftir stuttum bráðatíma á kvöldvöktum.  Sem er merki um lærða slæma hegðun, sem er sjúkdómahvetjandi og leiðir frekar til oflækninga. Ungt fólk sérstaklega telur t.d. oft það ekki skipta máli til hvaða læknis það sækir, heldur aðeins að það fái þjónustu þegar því hentar, eins  fyrir börnin sín. Þarna koma gæðaþróunarmál, rannsóknir og notkun sannreyndra klínískra leiðbeininga að miklu gagni og sem mikið hefur verið unnið að í grasrótinni og sem mæla alveg með því gagnstæða. En til að svo megi vera þarf nægjanlegt tímaframboð á daginn í heilsugæslunni og að eðlilega sé staðið að uppbyggingu heilsugæslunnar og sem því miður hefur alveg vantað.

Fyrir þremur árum varð ríkisvaldið líka að taka ákvörðunarrétt á lyfjavali af læknum í ákveðnum lyfjaflokkum með reglugerðarákvæðum og útgáfu Lyfjalista í sparnaðarskyni. Þá eru aðeins ódýrustu lyfin í hverjum flokki greidd niður og er það vel, ekki síst nú á krepputímum. Hins vegar verður eftir sem áður að sinna gæðamálunum betur þegar kemur að því að ákveða hvort nota eigi lyf eða ekki og hvaða lyf. Sérstaklega á þetta að eiga við innan opinbera stofnana eins og heilsugæslunnar og leggja miklu meiri áherslu á notkun klínískra leiðbeininga. Eins verður að fræða almenning mikið betur um sjúkdóma, skynsamlegar úrlausnir og lyfjanotkun og ekki síst auka aðgengi almennings að heilsugæslunni. Þessu grundvallarsjónarmið hefur því miður ekki verið haldið á lofti af heilbrigðisyfirvöldum svo allir sjái.

Það er með ólíkendum hvað oftrú á lyf, oft sem eina lausnin á aðsteðjandi heilsufarsvandamáli, er ríkjandi hér á landi. Fólk trúir því meira sem lyfin eiga að vera öflugri. Að þessu leiti minnir þetta stundum á sögurnar af Munchausen sem taldi að sögurnar yrðu þeim mun trúverðugri því fjarstæðukenndari sem þær voru. Og fólk trúði. Á þetta hefur allt verið margbent á síðastliðin ár. Eins með bréfi til heilbrigðimálasráðherra og heilbrigðisnefndar fyrir þremur árum en sem var aldrei svarað. Virðist þannig oft sem heilbrigðisyfirvöld neiti að horfast í augu við vandann og sjálf jafnvel „trúað“ á mátt íslensku „ofurlyfjanna“.

En byrja þarf auðvitað á að viðurkenna vandamálin og greina hvað hefur farið úrskeiðis hjá okkur sl. áratugi, ekkert svipað og gert var í fjármálageiranum. Eins hverjir voru skildir eftir í kuldanum og hvar skórinn kreppir mest að í heibrigðiskerfinu í dag. Sem er m.a. í Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og sem ætti ekki að koma nokkrum manni lengur á óvart. Vonandi verður tekið tillit til þessara sjónarmiða, líka í nefndarstarfinu sem átti að hafa byrjað fyrir 2 árum og líta átti til samþættingu lyfjastjórnunar í landinu en sem lítið hefur fréttst af. Þar sem vandinn er auðvitað ekki heldur leystur með að dreifa lyfjaávísanaréttinum til ólíkra heilbrigðisstarfsstétta eins og nú er til umræðu í heilbrigðisráðuneytinu og á Alþingi.

Ég tel reyndar löngu orðið þörf á sérstakri rannsóknanefnd fagaðila til að skilgreina alvarlegustu vandamál íslenska heilbrigðiskerfisins í dag, fortíðarvanda sem á rætur að rekja fyrst og fremst í stjórn heilbrigðismála um árabil. Eins hvar mest er nú þörf á úrbótum strax í dag til að varanlegra tjón hljótist ekki af. Í landi sem samt virðist leggja mestu áhersluna á að byggja upp úr steypu og stáli. Lýðheilsan er í veði svo og margra milljarða sparnaður á ári hverju með bættri heilsu landans. Sem er hin eina sanna tölfræðin í þessu máli.

Dægurumræðan hefur verið á lágu plani undanfarið og mest ber á þeim sem spá hamförum í mannheimum á komandi árum. Þar sem þeir einir geti hugsanlega bjargað þjóðinni frá glötun. Þar sem einskonar forsetaræði í nafni þjóðarvilja er stillt upp gegn sjálfu þingræðinu. Gegn lýðræðinu eins og við best þekkjum það og sem við höfum treyst nær undantekningalaust. Þar sem meirihluti þjóðkjörinna fulltrúa okkar á alþingi ráða för.

Sem betur fer erum við ólík. Já, svo skemmtilega ólík og með misjafna hæfileika og reynslu. Í barnshugunum ríkir oftast ró og friður. List þeirra verður ekki tærari og hreinni. Því fáum við nú að kynnast á heilsugæslustöðinni minni þar sem við njótum listaverka sem börnin á Álfasteini hafa skapað. Sjálfsmyndir af hverju og einu eins og þau sjá sig sjálf. Íslensk börn sem svo sannarlega boða ekki slæma tíma.

Mikil gleði ríkir í málverkum barnanna. Gleði sem fær mann til að staldra við, skoða og skynja daginn öðruvísi. Hvað börn eru ólík hvort öðru og allan fjölbreytileikan í mannheimum. Meðal Íslendinga framtíðarinnar sem við viljum öll tryggja lýðræði eins og best verður á kosið. Þingræði eins og forfeðurnir börðust fyrir þegar þeir höfðu flúið einræðistilburðina í Evrópu og kónga sem öllu vildu ráða.

Sl. mánuði hefur verið mikið skrifað um gagnsemi svokallaðs PSA (prostata specific antigen), skyndipróf úr blóði karla til að finna blöðruhálskirtilskrabbamein tímalega. Eitt algengasta krabbamein karla sem margir hræðast og nýlega var til ítarlegrar umfjöllunar hér á blogginu. Landlæknisembættið og læknar almennt hafa hins vegar bent á vafasaman ávinning og jafnvel að tjón sé af slíkum skimprófunum hjá einkennalausum körlum. Að meiri ástæða sé til að vera vel vakandi fyrir öllum nýjum einkennum sem tengjast þvaglátum og kyngetu ásamt öllum breytingum á ytri kynfærum með þreifingu og mottumarsinn í vor var fyrst og fremst tileinkaður. Skyndipróf sem þó ákveðin hagsmunasamtök eins og Framför hafa hvatt til að séu notuð hér á landi fyrir alla karla 50 ára og eldri og því full ástæða er til að ræða frekar. Álitaefni sem mikið er spurt um í heilsugæslunni.

Erlendis eru ráðleggingar heilbrigðisstofnana hins vegar yfirleitt á sama veg og hér á landi. Nú um helgina voru síðan að koma enn ákveðnari leiðbeiningar frá mjög virtum bandarískum samtökum heilbrigðisstarfsfólks í forvörnum  (USPSTF) um málið. Staðreyndir sem fengust eftir yfirlegu hundruða rannsókna á síðustu árum og viljinn teygður eins langt og hugsast gat að óskum karla í þessum efnum og ýmissa áhugasamtaka sem láta sig málið miklu varða. Jafnvel litið framhjá fjárhagslegum kostnaði skimunar, en litið þess í stað meira til lífsgæða karla. Þessar nýju ráðleggingar ná til allra aldurshópa, en þó ekki til PSA mælinga sem gerðar eru hjá körlum sem þegar hafa greinst með blöðruhálskirtilskrabbamein á annað borð og fengið meðferð þar sem PSA gildin geta komið að góðu gagni til að meta árangur meðferðarinnar til lengri tíma.

Amerísku sérfræðingasamtökin um forvarnir ráðleggja því læknum að ræða við skjólstæðinga sína hvað felist í kembileit með PSA mælingum og ræði sérstaklega alla ókostina sem fylgt geta „ótímabærum“ greiningum á blöðruhálskirtilskrabbameini. Þannig megi nálgast upplýsta ákvörðun þegar menn óska eindregið eftir PSA mælingu án einkenna. Betri og sérhæfðari próf með meiri sértækni á illvígara formi krabbameinsins er hins vegar beðið, jafnframt sem beðið er betri árangurs meðferða á krabbameinunum en boðið er upp á í dag.

Í óvöldu þýði má búast við að 5 karlar af hverjum 1000 deyi vegna blöðruhálskirtilskrabbameins á 10 árum. Rannsóknir sýna að í mesta lagi má bjarga einum af þessum 5 með PSA kembileit. Líklega er þessi tala enn lægri. Þetta þýðir að 4-5 karlar deyja hvort sem er úr krabbameininu á 10 árum og jafnvel þótt þeir undirgangist kembileitina með PSA prófum reglulega með öllum ókostunum sem því fylgir.

• Fölsk-pósitive PSA próf. Um 100-120 af hverjum 1000 mönnum sem gerð er PSA kembileit á, fá falsk-pósitíva hækkun í PSA-svarinu. Flestir af þeim fara þá oftast í óþarfa sýnatöku úr kirtlinum en sem veldur óþarfa áhyggjum þriðjungur og kvíða. Um karla sem fara í sýnatöku fá líka hvimleiðar aukaverkanir sem lýsa sér með hitaköstum, sýkingum, síðkomnum blæðingum, vandamálum tengt tíðari þvaglátum auk verkja sem auðvitað skerða lífsgæði umtalsvert (auk áhrifa ofmeðhöndlunar og sem greint er frá hér fyrir neðan).
• Ofgreiningar á krabbameini. Í fæstum tilfellum heldur blöðruhálskrabbamein sem finnst áfram að stækka eða breiða úr sér. Ef krabbameinið gerir það, vex það mjög hægt og ólíklegt að það valdi einkennum sem maður á eftir ólifað. Í dag er ennþá mjög erfitt að greina þá frá sem eru líklegri að hafa illvígara form krabbameins og sem vex þá hraðar og dreifir meira og hraðar úr sér. Flestar krabbameinsgreiningarnar í dag eru því óþarfar og hafa engin áhrif á lífslíkur. Sem best er þá að vita ekkert af.
• Ofmeðhöndlun. Vegna óvissunnar um hvaða krabbamein sem greinast eftir hátt PSA eigi að meðhöndla (m.a möguleika á illavígara forminu), velja flestir (>90%) að meðhöndla öll krabbameinin á sama hátt. Um ávinning er sjaldnast um að ræða eins og áður segir þar sem aukaverkanirnar eru að sama skapi algengar. Beint ógagn af meðferð til lengri tíma eru síðan m.a.:
  • Stinningarvandamál eftir skurðaðgerð, geislameðferð, eða hormónameðferð. Hjá 29 körlum af hverjum 1000 sem finnast upphaflega með kembileit.
  • Þvagleki eftir geisla eða skurðaðgerð. Hjá 18 körlum af 1000 sem sem finnast upphaflega með kembileit.
  • Einnig er viss áhætta á alvarlegri aukaverkunum meðferðar eða jafnvel dauðsföllum;
    • 2 körlum fleiri sem fá alvarleg hjartaáföll af hverjum 1000 sem gerð er á kembileit og takast á við niðurstöður PSA mæinga en hinum sem ekki fara í kembileit.
    • 1 karli líklegra að fái blóðtappa og lungnarek af hverjum 1000 körlum sem gerð er kembileit á.
    • 1 dauðsfall tengt aðgerð af hverjum 3000 körlum sem fara í aðgerð vegna blöðruhálskirtilskrabbameins sem greinist með kembileit.

Sennilega finnst einhverjum ég hafa furðulegan smekk fyrir rósum fyrst ég fæ mig til að skrifa um rós sem er ekki til að njóta nú í byrjun sumars og meðan við bíðum í ofvæni eftir að jafnvel fyrstu laukarnir láti á sér kræla. Á þessu kalda vori, á landi elds og ísa. Þegar aðeins er rúmlega mánuður í sumarsólstöður og bara fíflarnir eru farnir að stinga upp kollunum. Rós sem kvelur og stingur meðan hún brýst út eftir taugaendum í eigin kroppi. Fagurrauð með safarík og eitruð blóm þegar hún loks springur út á nokkrum dögum á yfirborði húðarinnar og sáir þá fræjum hlaupabólu. Reyndar eins og alls staðar annars staðar í heiminum og því engan vegin séríslensk eins og svo margt annað í okkar áskæru fósturmold og kroppum. Ævagömul hlaupabóluveira (varicella zoster virus) sem hefur oftast lifað með okkur frá barnsaldri en brýst út þegar síst skyldi og við erum veikust fyrir einhverja hluta vegna.

Rós myrkursins sem er lengi að spíra með kvölum áður en hún kemur loks upp úr holdinu og verður öllum ljós. Rós sem var bundin hjátrú og kennd við belti. Væri banvæn yxi hún báðum megin eins og beltagjörð þvert yfir búkinn eða brjóstið. Sem nánast engar líkur eru á að hún geri nema um tvær aðgreindar sýkingar frá tveimur aðgreindum taugarótum á sama tíma er að ræða og þegar gamli hlaupabóluvírusinn vaknar til lífsins. Áminning að við þurfum alltaf að vera á verði og reyna að fara vel með okkur. Alveg eins og með landið sem er okkur svo kært og þolir ekki nema ákveðinn ágang. Sem er oft á mörkum þess að vera lífvænlegt og hvert blómstrá telur þar sem vatn á annað borð finnst og sem er svo sérstakt fyrir íslensku náttúruna. Flóruna sem við viljum vaðveita sem best á öllum stöðum, ekki síst þar sem hún er viðkvæmust á sjálfu hálendinu.

Beltarósin er þó í daglegu tali kölluð ristill (herpes zoster). Um nákvæman uppruna orðins ristill er mér ókunnugt en sem finnst þó í rituðu máli á 17 öld og vísar til „að stökkva á“ eða „flakka um“. En óneitanlega hjólmar ristill óspennandi miðað við beltarós og sem er varla eins lýsandi á fyrirbærinu. Áætlað er að um helmingur fólks hafi fengið ristil á gamals aldri, sumir oftar en einu sinni, jafnvel á mismunandi stöðum. Tíðnin er mun algengari eftir að gömlum aldri er náð, eða eftir 65 ára aldri. Einstaka sinnum verða taugaverkirnir viðvarandi til langs tíma eftir bltarósina. Veirulyf geta oft stytt tíma einkenna og útbrota hjá gömlu fólki ef þau eru tekin innan við 72 tíma frá upphafi einkenna. Þ.e. eftir að verkir byrja sem er oft nokkrum dögum áður en fyrstu útbrotin verða sýnileg. Mikilvægast er hins vegar að sinna húðhirðunni vel meðan á útbrotunum stendur, ekkert ósvipað og gert er þegar um slæma hlaupabólu er að ræða. Eins að við förum eins vel með okkur og kostur er.

Vegna frumsýningar á þættinum hans Sölva Tryggvasonar, Málið í gærkvöldi á Skjá 1 þar sem fjallað var um útlitsdýrkun og m.a. var viðtal við undirritaðan um brjóstapúðamálið margfræga, vil ég endurbirta pistil minn um „málið“ frá því apríl aðeins lagfærðan, lesendum vonandi til betri glöggvunar á þessum nýja lýðheilsuvanda Íslendinga og sem þjóðin öll og heilbrigðiskerfið þarf nú að glíma við.

Fyrir tæpum tveimur árum fjallaði ég líka um aðkomu íslenskra fjölmiðla að ókeypis kynningu á bróstastækkunum, þar sem gefið var í skyn að þær þættu sjálfsagðar m.a. hjá ungum konum eftir fyrsta barn og þegar brjóstin létu á sjá eftir hlutverk sitt, meðgönguna og brjóstagjöf. Sennilega eru þessar offarir og ýmsar aðrar fegrunaraðgerðir sem ég fjallaði þá um, komnar langt út fyrir allt velsæmi og hugmyndafræði læknisfræðinnar, að minnsta kosti eins og ég lærði hana. Þar sem lágmarkskrafan var að gera sjúklingnum aldrei meira ógagn en gagn, til skemmri og lengri tíma litið. Sérstaklega saknaði ég í þættinum hans Sölva í gærkvöldi að meira væri fjallað um þátt fjölmiðlanna sjálfra í þessari þróun útlitsdýrkunar hér á landi og sem virðist hafa náð miklu lengra en hjá nágranaþjóðunum, eins og reyndar í svo mörgum öðrum „málum“ hér á landi undanfarin ár.

Lengi var hetjudýrkun ástunduð meðal þjóðarinnar og litið til fornsagnapersónana með lestri. Sem sumir í dag telja reyndar að hafi ekki alltaf verið heilar á geði, en sem gætu engu að síður samsvarað sér vel í nútímanum, á hinum ýmsu vígstöðum. Taumlaus útlitsdýrkun á sjálfum sér er hins vegar seinna tíma mál og þegar við viljum þykjast vera aðrir en við erum. Karlmannlegri ímynd ungra karla og kvenlegri ímynd ungra kvenna eins og sjá má í teiknimyndafígúrum eða afskræmdum fegurðar- og fitness keppnum. Takmarkanir þessara ímynda eru fáar og sem ná ekki síst til kynímyndarinnar og vöðvafíknar. Að sýnast sem „girnilegust“ fyrir hitt kynið. Útblásin brjóst kvenna eiga sér þannig engin takmörk í tíma eða rúmi, enda eiga þau brjóst rætur að rekja til kynlífsiðnaðarins úti í hinum stóra og villta heimi. Sem sumir telja eitt gleggsta dæmið um flótta nútímamannsins frá fjölskylduveröldinni og sem leiðir hugann óhjákvæmilega að úrkynjun sem þekktastar eru fyrr í sögunni þar sem siðferðisvitund í þjóðfélögum hnignar hratt. Í hrópandi andstöðu við þjóðfélagsgildin okkar ekki svo ævagömlu og góðu.

Alvarlegra er, þegar lýtalæknar, félagar mínir eltast við hégómann, langt út fyrir mörk læknisfræðinnar eins og ég lærði hana. Þegar normið er smá saman að verða spegilmynd „áskapaðs“ sýndarraunveruleika með hjálp fjölmiðla og sem hefur ómæld áhrif á börn og ungmenni. Sem eru að alast upp í okkar umsjón og telja síðan að ekkert sé ómögulegt með hjálp læknavísindanna. Ekki síður tísku- og afþreyingariðnaðinum, sem svo sannarlega reynir að skapa ímyndirnar. Á einu stærsta markaðstorgi í hinum vestræna heimi. Sem að mörgu leiti er komið í stað gömlu góðu bókarinnar og við áttum okkar hetjur ú huganum eingöngu. Þar sem ímyndunaraflið eitt fékk lausan tauminn. Nú er hugsunin hins vegar orðin ansi sjálfhverf og jafnvel ungum konum er leiðbeint að eftir fyrsta barn megi áskapa ný brjóst með gervifyllingum. Til að halda ávalt hinni upprunalegu ásýnd og gott betur.

Fáir efuðust um alvarleika PIP málsins svokallaða, ísetningu gallaðra og jafnvel eitraðara íhluta í brjóstin hjá tæplega 450 íslenskum konum á besta aldri og sem upp komst um áramótin. Í glæpamáli aldarinnar sem tilheyrir læknisfræðinni á heimsvísu og upplýsti í raun svo miklu stærra vandamál sem hafði verið falið lengi. Ekkert síður hér á landi. Jafnvel þótt flest fórnarlömbin vilji nú fara huldu höfði, enda komin á blindgötur og engin góð úrlausn í boði en að fá nýja púða. Þar sem erfitt var að taka það sem áður hefur verið gefið. Málefni sem fjölmiðlarnir sjálfir eru líka feimnir að ræða um. Að allir þeir púðar sem konur í „góðri trú“ fengu undir húð eða vöðva, endast að jafnaði ekki nema í nokkur ár, en ekki út ævina eins og kynnt var í upphafi. Farnir að leka jafnvel í prósentuvís strax á fyrsta ári og skelin að skorpna. Sílikon sem síðan fer á flakk og veldur fyrst staðbundnum bólgum og sýkingum, skemmir síðar vöðva, bein og önnur líffæri.

Ný þekking er skyndilega orðin til, sem þó er enn í mikilli mótun og allskonar nýjar upplýsingar hlaðast upp. Nýyrði eins og sílikon eitlar, sílikon snjókoma í holhöndum og jafnvel sílíkon brjóstverkir eru orðin algeng hugtök á íslenskri tungu. Verkir sem geta jafnvel verið erfitt að greina frá alvarlegustu brjóstholsverkjunum og hjartaverk. Enda gráta oft púðarnir ekkert síður en sálin. Ekki síst síðustu mánuði eftir að umræðan opnaðist loks og öll vandamálin tengt ásköpuðu brjóstafyllingum varð berskjölduð. Þökk sé umræðunni um hið ljóta PIP-mál.

Þúsundir kvenna leita upplýsinga um ástand sitt nú, en mismikið eftir hvað þær eru sjálfar upplýstar og hvað hver og ein kona afneitar vandanum mikið. Konur sem til dæmis hafa haft samband við Krabbameinsfélagið og óskað eftir ómskoðun af brjóstum sem fyrst til að útiloka leka og sem gæti verið að valda þeim heilsuvanda. Eins til að útiloka það versta, þegar óvænt fyrirferð eða bólga finnst í brjósti eða holhönd. Óskir sem félagið getur engan vegin orðið við vegna anna og of lítilla tengsla við brjóstakrabbameinið. Ógn sem allar konur hræðast þó mest.

Konurnar verða því að leita annað. Til lýtalæknanna sinna og heilsugæslunnar þar sem þó engin sérþekking er til staðar og allar verklagsreglur sárlega vantar. Þar sem læknarnir ráða ráðum sínum hver við annan í örvæntingu, enda óttast þeir alltaf afleiðingar af því óþekkta. Í veröld þar sem læknar verða bara að fara eftir sannfæringu sinni og sínu eigin „brjóstviti“. Eins og víkingarnir sem sigldu á höfunum til forna. En nú í leit að öllu sílikoninu sem er horfið úr brjóstum kvennanna. Stundum með blóðrannsóknum til að kanna möguleg mengunaráhrif. Líka vegna skorpinna brjóstskelja sem stundum virðast hafa gufað að mestu upp, í hitanum og ólgunni í líkama kvennanna um árabil.

Enginn veit samt hvað konurnar eru í raun margar, hvert þær stefna og hvaða tegundir af brjóstapúðum hver og ein ber, nema auðvitað lýtalæknarnir sem settu púðana í, í upphafi og sem sumir eru jafnvel horfnir af sjónarsviðinu. Þó er vitað að fjöldi brjóstapúðaísetninga hefur nálgast 1000 á ári sl. ár og að konurnar hljóti því að nálgast tugþúsundið. Sennilega fylla þær í dag meira en tuginn í prósentu talið fyrir ákveðna aldurshópa. Bombur framtíðarinnar í heilbrigðisgeiranum á 1000 ára afmæli Íslandsbyggðar.

Afar brýnt er auðvitað að kallað sé eftir nákvæmum upplýsingum sem allra fyrst til að kortleggja vandann sem heilbrigðiskerfið þarf óhjálkvæmilega að takast á við á næstu árum. Á hvaða aldri í lífi kvenna þær fá fyrstu púðana, fjölda ára frá aðgerð, barneignir og brjóstagjafir með púðana í brjóstum, hvernig eftirliti með púðunum hefur verið háttað hingað til og hvernig eftirlitið verður ráðgert í framtíðinni. Ekki síst til að ungar konur geti áttað sig á áhættunni sem þær taka þegar þær ákveða að fá brjóstapúða í fyrsta skiptið og ekki verður aftur snúið. Með upplýstri ákvörðun, enda gömlu ráðleggingar eins og fram kemur í upplýsingabæklingi Landlæknis frá árinu 2002 löngu úrheltar. Ákvörðunin að landlæknir fengi að kalla eftir þessum grunn upplýsingum strandaði hins vegar á sjálfri Pesónuvernd og sem úrskurðaði að beðni Læknafélags Íslands „að ekki væri nauðsynlegt að kalla eftir þessum upplýsingunum því þær varði ekki líf og heilsu kvennanna.“ Sjaldan hefur maður heyrt nokkuð eins fjarstæðukennt og sem er í raun makalaust álit frá opinberri stofnun sem á að vera vakandi fyrir hagsmunum einstaklingsins, ekkert síður en samfélagsins. Í stofnun þar sem lögfræðin og læknisfræðin fara greinilega illa saman.

Á sama hátt og við viljum taka á öðrum lýðheilusvandamálum í dag og sem hafa verið skilgreind sem slík, eins og t.d. tóbaksreykingum sem sannarlega skaða heilsuna, verðum við að takast á við brjóstapúðamálið allt eins og það leggur sig. Hvað sem Persónuvernd kann að finnast um vandann. Jafnvel með löggjöf eins og nú er verið að vinna að á Alþingi og Velferðarráðuneytið er að beita sér í þótt hægt gangi. Að eftirlit með umfanginu verði að minnsta kosti mögulegt. Síðar með betri kortlagningu á hinum raunverulega heilsuskaða og fyrirbyggjandi ráðstöfunum fyrir ungar konur í dag. Að ákvarðanir verði byggðar á bestu þekkingu og eðlilegu siðferðislegu mati og normi.

Stærsta spurningin sem þó brennur í mínum huga í dag er aðkoma heilsugæslunnar. Hvað á að ráðleggja öllum konunum og hvernig í ósköpunum á að rannsaka allar þær þúsundir kvenna sem eru nú með hugsanlega leka brjóstapúða, í óljósu magni, af ólíkum gerðum, og óljósum tegundum? Þar sem þöggunin ríkir og læknisfræðin virðist hafa gert meira ógagn en gagn. Með nýjum ásköpuðum lýðheilsuvanda sem við sjáum fyrir okkur um langa ókomna tíð. Og síðan verðum við sjálf dæmd, kannski eftir 1000 ár, nútímavíkingarnir í dag, bæði konur og karlar. Vonandi eigum við þá einhverja samsvörun við framtíðina og að ekki verði skrifað of illa um okkur.

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2012/03/01/nytt-og-flokid-heilbrigdisvandamal-medal-thusunda-kvenna-a-islandi/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2012/02/27/vonsviknar-konur-og-brostnir-brjoststrengir/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2012/02/14/hvad-eru-ungar-stulkur-ad-hugsa-i-dag/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2012/01/02/einn-staersti-skandall-sidasta-ars/

 http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2010/02/26/brjostastaekkun-a-stod2/

Í sjálfu sér er eins og að bera í bakkafullan lækinn að ræða um öryggið sem reiðhjólahjálmur getur veitt. Slík er umræðan búin að vera um reiðhjólaslysin á undanförnum áratugum, líka hér á landi og slysatölurnar sýna svo vel. En einhverja hluta vegna geta sumir ekki skilið vandann eða vilja ekki. Gegn því sjálfsagða að nota reiðhjólahjálma, alltaf og bera fyrir sig ógn gegn einstaklingsfrelsinu og óþarfa boðum og bönnum. Á svipuðum nótum og barist var gegn bílbeltanotkuninni sem varð aldrei almenn og sjálfsögð fyrr en með lögleiðingu. Hvort sem okkur líkaði þá betur eða verr. En nú efast enginn og það þykir sjálfsagt að spenna beltin um leið og við setjumst inn í bílinn. Okkar vegna og barnanna.

Helstu rökin sem þeir beita sem eru á móti lögleiðingu reiðhjólanotkunar fullorðinna er að með því sé verið að draga úr áhuga á hjólreiðum og heilsuseflingu og að hjálmurinn sé skilaboð um að það sé svo hættulegt að hjóla. Eins að ef hjólreiðarmaður noti hjálm að þá sé minna tillit tekið til hans í umferðinni og að hann skapi sér jafnvel meiri hættu en ef hann væri hjálmlaus. Þetta má lesa m.a. í grein Pawels Bartoszek í Fréttablaðinu í morgun. Í raun þarf ekkert að segja meira um þessi rök, þau dæma sig sjálf en ég vona að þessi sjónarmið sem þarna koma fram séu fyrst og fremst vegna skammsýni greinahöfundar og annarra sem kunna að vera á sömu skoðun. Hjólreiðar aukast auðvitað ef vitað er að öryggis er gætt, í umferðinni með fræðslu og tillitsemi og ekki síst aðgangi að lágmarks öryggisbúnaði. Einkum vegna höfuðsins sem er verst útsett fyrir alvarlegustu slysin á reiðhjóli, ekki síst meðal barna.

Meirihluti þeirra eða 12 einsaklingar sem slösuðust alvarlega í reiðhjólaslysum árið 2010, voru ekki með hjálm. Margfalt fleiri duttu og fengu minna alvarlega áverka sem amk. talið var í fyrstu, þar af margir höfuðhögg. Í því sambandi er ekki síst áhugavert að líta til tengsla höfuðhögga og minnihátta breytinga sem geta orðið við mar á heilavef „minimal brain injury“. Varanlegar afleiðingar sem geta komið fram varðandi færni og þroska barna eftir tiltölulega lítil höfuðhögg og sem jafnvel ekki er endilega komið með til læknis, en sem getur valdið hegðunarvanda og skert færni barna og jafnvel fullorðinna síðar. Nokkuð sem reiðhjólahjálmar stórlega draga úr hættu á en sem jafnvel ein lítil steinvala á malbiki getur valdið.

Til að hjálmanotkunin verði almenn er sjálfsagt að lögleiða hana eins og gert var með bílbeltin 1981. Að gefnum tilefnum og þar sem málið er í sjálfu sér svo einfalt. Eitt er þó víst að aðrir hjámar með stálplötu í höfuðkúpu og spengingu við bein til að verja það sem eftir er af heilavef eru ekki flottir. Og allir eru sammála að slíkur hjálmur eykur ekki öryggið í umferðinni. Höfuðbúnaður sem við viljum helst ekki sjá, en neyðumst þó öll til að veita athygli. Hvort sem okkur líkar betur eða verr.

http://www.brainline.org/content/2008/07/behavioral-considerations-associated-traumatic-brain-injury.html

http://www.brainline.org/content/multimedia.php?id=4434

http://us.is/Apps/WebObjects/US.woa/wa/dp?detail=12599&name=frett_ny

http://www.brainline.org/content/2011/04/bicycle-safety.html

http://www.brainline.org/content/2009/06/facts-about-concussion-and-brain-injury.html

http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/05/31/hjalmar_geta_klarlega_bjargad_lifi_folks/

http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/einar-bardarson-vard-fyrir-bil-a-hjoli-sinu-vaeri-ekki-til-frasagnar-hefdi-eg-ekki-haft-hjalm