Á hverjum degi fylgist ég með ógnarþungum flutningabílum með stóra tengivagna á leið, til og frá bænum, á Vesturlandsveginum gegnum þéttbýliskjarnann í Mosfellsbæ og þar sem oft er lítið slegið af hraðanum, enda bílstjórarnir sjálfsagt bæði öryggir og góðir, en stundum þreyttir og syfjaðir eftir langan og erfiðan akstur. Á jafnvel einnar akreina vegakafla í hvora átt milli hringtorga, þar sem er brekka, beygja og brú. Stundum í röðum svo minnir á járnbrautarhraðlest sem sífellt fer stækkandi. Þá verður mér oft hugsað til þeirrar slæmu tilfinningar sem er að mæta slíkri lest, á litla fólksbílnum mínum. Ég tala ekki um að þurfa að fara fram úr þeim við erfið skilyrði fyrir utan höfuðborgina og mæta svo e.t.v. annarri lest úr gangstæðri átt, á örlagastundu. Þar sem höggið sem gæti hugsanlega orðið margfaldast með þyngd og hraða bifreiðarinnar sem á móti kemur. Þar sem höggið er í réttu hlutfalli við þyngdarmun farartækjanna. Eins, að stuðari stórra bifreiða lendir ekki á stuðara fólksbifreiðar minnar, heldur farþegarýminu. Það er ójafn leikur.

Nýlega var frétt í Fréttatímanum af ungum ökumönnum sem gera hins vegar að leik sínum að aka á ofsahraða gegnum nýju Bolungarvíkurgöngin. Ungir menn sem á sama stað fyrir nokkrum áratugum síðan, stunduðu fyrst og fremst sjóinn og þökkuðu alltaf  fyrir að komast heilir heim aftur. „Á allt að 215 km. hraða á klst. og margar aðrar ferðir á lítið minni hraða. Það líka á miðjum degi þegar töluvert er um aðra umferð í göngunum. Lögreglan er sögð þekkja til hóps manna sem stundi slíkan akstur dags daglega en eigi erfitt með að standa hann að verki og sönnunarbyrðin sé þung nema með meira eftirliti. Önundur Jónsson, yfirlögregluþjónn á Vestfjörðum hefur m.a. látið hafa eftir sér að ungir ökumenn sem stundi slíkan ofsaakstur fylgist náið með ferðum lögreglunnar og tilkynni félögum sínum hvenær óhætt sé síðan að „fara“ í gegnum göngin“.

Sævar Helgi Lárusson, sérfræðingur hjá Rannsóknarnefnd umferðarslysa líkti „leiknum“ við „rússneska rúllettu“ í viðtali í sömu frétt í Fréttatímanum.„Nær 100 prósent líkur eru á að vélhjólamaður á yfir 200 kílómetra hraða á klukkustund inni í jarðgöngum lifi ekki af lendi hann í slysi. Á 200 km hraða fer hjólið 56 metra á sekúndu. Viðbragð ökumanna sé frá hálfri að 2,5 sekúndum. Ökumaðurinn er því kominn fleiri tugi eða hundruð metra þegar hann byrjar að hemla. Verði slys kastist ökumenn ansi langt með götunni og getur lent undir öðrum bíl, upp í loft eða á veggjum gangnanna. Því hærri sem bíll, sem bifhjól á slíkum hraða lendir í árekstri við, því meiri líkur eru á því að bæði ökumaðurinn og hjólið kastist inn um framrúðu bílsins með ógurlegum afleiðingum.“

Ekkert er sameiginlegt með ofsaakstri fólksbifreiða eða bifhjóla og þungaflutningum á vegum landsins, annað en afleiðingarnar ef slys verða. Ofsaakstur á bifreiðum og bifhjólum er hins vegar endurtekið í fréttum, en miklu síður þungaflutningarnir á ófullkomnum vegum landsins. Eins er oft rætt hvað gera megi til að sporna gegn ofsaakstri, ekki síst hvernig bæta megi löggæsluna, en síður hvernig eftirlit með farmi vöruflutningabifreiða er háttað, sem eru stundum illa hlaðnir eða ofhlaðnir og geta skapað stórhættu vegna skertra aksturshæfleika. Eins er mikið rætt hvernig við getum aukið umferðaröryggi okkar allra með nýjum og betri vegum og byggingu umferðamannvirkja hverskonar, en minna hvernig koma megi þungum vöruflutningum af vegunum og aftur á sjóinn, jafnvel landflutningi alls sjávarafla heilu byggðarlaganna. 

Gríðarleg aukning hefur orðið í þungaflutningum á vegakerfi landsins sl. áratugi. Bílarnir eru mikið öflugri en áður og skottast því gjarnan með langa tengivagna milli landshluta til að spara flutningskostnað. Vegna þessarra vöruflutninga á vegunum, sem í raun eiga heima í gámum um borð í strandferðarskipum, að þá neyðumst við flest til að taka þátt í annars konar rússneskri rúllettu,  „íslenskri rúllettu“, sem á ekkert skylt við ofsaaksturinn í Bolungarvíkurgöngunum, en sem er ekki síður hættuleg. Á vegum sem eru fyrst og fremst hannaðir fyrir almenna fólksflutninga. Alla nema auðvitað þá sem stunda ofsaakstur.

Gott umferðaröryggi er jafn mikilvægt og gott heilbrigðiskerfi fyrir þjóðina, sem á að geta dregið úr allt of miklum fórnarkostnaði vegna umferðarslysa í dag, í glötuðum mannslífum og fjölda þeirra sem hljóta varanlega örorku. Í skýrslu Rannsóknanefndar umferðarslysa frá árinu 2009 kemur fram að á árunum 2005-2009 voru 18% banaslysa tengt áreksti milli fólksbifreiðar og vöruflutniga- eða hópbifreiðar. Þar sem þrír bílar eða fleiri komu við sögu, tengdust yfir helmingur banaslysa áreksti við stóru bifreiðarnar. Enn fleiri banaslys tengjast hins vegar alltaf gáleysislegum og of hröðum akstri.

Nú er orðið jólalegt um að litast til fjalla og landið allt jafnhvítt af snjó. Þegar veður eru samt válynd og færð oft viðsjárverð. Þó síður inni í fjöllunum en uppi á hálendisvegunum. Áður fyrr var sjórinn helsti vágesturinn, ásamt vegleysum landsins. Nú er það hraðinn og stálhestöflin á vegunum og í göngunum. Njótum betur umferðarmannvirkjanna sem við hönnuðum fyrir nauðsynlegustu þarfir okkar, en ekki eitthvað allt annað. Ökum hægar, í þéttbýli og dreifbýli, til stranda og fjalla. Gefum okkur alltaf nægan tíma til ferðarinnar, hver sem hún er. Það eitt lágmarkar ótímabæran vina- og ástvinamissir.

Á hálum ís við Hvalfjarðargöngin í mars sl. -VIDEÓ-

Oft hættir okkur til að líta á hlutina í of þröngu samhengi, eins og t.d. að líta á hvern sjúkdóm fyrir sig einangraðan frá öðrum sjúkdómum. Þegar í flestum tilfellum sjúkdómarnir eru nátengdir lífsháttum okkar innbyrðis og félagslegu öryggi. Talið er að flesta algengustu og alvarlegustu sjúkdómana megi þannig oftast forðast með góðum lífsstíl, góðri hreyfingu og hollu mataræði. Og glaður maður er yfirleitt líka heilbrigðari maður. Heilsugæslan og heimilislæknisfræðin gengur einmitt út á að tengja þessa þætti og orsakir sjúkdómanna saman og reynir að nota hverja heimsókn skjólstæðings til að sjá heildarmyndina. Sjúklingarnir streyma hins vegar á læknavaktir og bráðamóttökur á kvöldin og um helgar í þeirri von að fá skyndilausn við aðsteðjandi vanda. Á sama tíma og heilsugæslunni vantar meiri tíma á daginn til að sinna skjólstæðingum sínum betur. Ekki síst á sjálfu höfuðborgarsvæðinu þar sem mikil vöntun er á heimilislæknum og öðru sérþjálfuðu starfsliði. Heilsugæslu sem býður frekar upp á varanlegri lausnir, fræðslu og eftirfylgd með einkennum, í stað skyndilausna.

Margt breyttist með svokallaðri velmegun á síðustu öld. Lífslíkurnar jukust og flestir áttu góða möguleika á að verða gamlir. Þegar búið var að útrýma hungri, hörgulsjúkdómum og alvarlegum farsóttum var haldið niðri með hjálp læknavísindanna. Og nú eiga flestir kost á góðri læknishjálp þegar alvarlegustu sjúkdómarnir banka upp á eða slysin verða. Fyrir flesta aðra skipta hátæknilækningar þó miklu minna máli, en almenn heilsuvernd því meira. Nokkuð sem gleymist oft í lífsgæðakapphlaupinu mikla. Mikilvægi hollrar fæðu og hreyfingar sem mikið er nú rætt um á læknaþingum úti í hinum stóra heimi, en minna hér heima. Hjá oft þögulli þjóð, þar sem offitan er orðin að lýðheilusvandamáli og lyfjanotkun hvers konar, óvíða meiri.

Heimurinn er alltaf að verða flóknari að lifa í og hraðinn í nútímaþjóðfélaginu eykst sífellt. Margir hafa velt fyrir sér mannlegri getu að tileinka sér endalausar nýjungar daglegs lífs og hvar þolmörkin eiginlega liggja. Áreitið er endalaust og sífellt er aukin krafa að vinna hraðar og meira. Á tímum sem búið var að spá fyrir að öll tæknin myndi spara okkur ómældan tíma, þyrftum að vinna minna, og fengjum meiri tíma til að hugsa um okkur sjálf. Stressið og álagið samt aldrei meira og oft vitum við ekki í hvorn fótinn við eigum að stíga. Við gleymum oft þörfum okkur sjálfra, náungans og jafnvel þeirra sem okkur eru kærust. Samskiptin í auknu mæli rafræn, í stað augliti til auglits.

Lyfjaávísanir eru líka í vissum skilningi gengnar læknum úr höndum og orðnar oft hálf sjálfvirkar. Eftir pöntun með tölvusamskiptum eða gegnum þriðja aðila til að spara læknunum tíma. Eins er nú rætt um að veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum lyfjaávísanaleyfi á hormónalyf, með tillögu að breytingum á lyfjalögum. Á sama tíma og ekki einu sinni heimilislæknirinn hefur síðan aðgang í „lyfjagátt“ apótekanna til að taka þar til og leiðrétta ofskammtanir eða til að reyna að koma í veg fyrir hugsanlegar milliverkanir lyfja sem sjúklingarnir hafa fengið, héðan og þaðan.

Í dag komast læknar ekki yfir að kynna sér nema brotabrot af öllum þeim nýju rannsóknum sem kynntar eru daglega, í sífellt fleiri „læknisfræðitímaritum“ á veraldavefnum. Endalaus krafa að fylgjast með öllu og vera með. Fjöldi sjúkdómsgreininga hjá sjúklingum hefur líka margfaldast og tíðni algengustu sjúkdómanna sömuleiðis. Sjúkdómar sem fyrir ekki svo löngu síðan voru sjaldséðir eða ekki til og sem flestir tengjast lífsháttum okkar í dag. Sykursýki hefur til að mynda tugfaldast víða í hinum vestræna heimi, sem ásamt offitu og streitutengdum sjúkdómum eru algengustu orsakirnar sem leggja okkur að velli, oft fyrir aldur fram. Líka þunglyndi, vefjagigt, lungnasjúkdómar tengt reykingum, lifrarbólgur tengt lyfjanotkun og áfengisneyslu, sem stór hluti þjóðarinnar á við að glíma. Mörg krabbameinanna sömuleiðis. Allt sjúkdómar sem í mörgum tilvikum má vel koma í veg fyrir með betri hugsun og annarri hegðun, tímalega.

Kostnaður við heilbrigðiskerfið hefur náð nýjum hæðum og hefur í reynd tugfaldast á ekki svo mörgum árum. Á sama tíma sem lyfjaiðnaðurinn hefur farið offari á mörgum sviðum og ofmetið árangur algengustu lyfjameðferðanna. Lyfjameðferðir sem í upphafi voru aðeins ætlaðar fáum, en sem síðan voru yfirfærðar fyrir sem flesta. T.d. kólesteróllækkandi lyf fyrir þá sem ekki eru í sérstakri áhættu, þótt blóðfiturnar kunni að vera aðeins í hærri kantinum. Þegar hátt gildi á góða kólesterólinu skiptir meira máli og sem eingöngu er hægt að hækka með lífstílsbreytingu, meiri hreyfingu og góðu mataræði. Á tímum þegar fólk telur sig samt oft geta farið auðveldu leiðina, og gleypt pillur. Sama má segja um háþrýstinginn þar sem mörkin hafa frekar hækkað m.t.t. hvenær nauðsynlegt er að byrja á lyfjameðferð og árangur lífstílsbreytinga til lækkunar á blóðþrýstingi skiptir meira máli. Í raun getum við oft haft meiri áhrif á heilsuna okkar í dag en flestar lyfjameðferðir gera, ef við hugsum dæmið tímalega. Allt stefnir hins vegar í að offita, og systir hennar, sykursýkin, muni að öllu óbreyttu, með aukinni tíðni og afleiddum sjúkdómum, getað orðið heilbrigðiskerfinu ofviða vegna kostnaðar. Forgangsraða þarf þá upp á nýtt og hætt við að margt að því sem okkur finnst svo sjálfsagt í dag, verði einfaldlega ekki í boði.

Heilsa barnanna okkar er mest undir okkur sjálfum komin ásamt góðri heilsuvernd. Og hvergi fæðast börnin heilbrigðari en á Íslandi. En börnin þurfa góðan tíma með foreldrum sínum. Leikskólar og dagmömmur geta aldrei komið í stað foreldra. Samvera, tjáning, góð næring og hreyfing á fyrstu aldursárunum, skapar þá sjálfsímynd og heilsu sem við viljum að börnin fái í veganesti til framtíðar. Börn þurfa ekki síður að fá að vera heima í rólegheitunum þegar þau eru veik með pestirnar sínar. Ekki að þau fái sýklalyf á skyndivöktunum í þeirri trú að þau komist fyrr í leikskólann. Passa þarf líka betur upp á næringu þeirra, nauðsynlegustu vítamín og tennurnar. Miklar tannskemmdir og endurteknar eyrnabólgur vegna spillingar á sýklaflóru þeirra er mikið okkur sjálfum að kenna og í raun til skammar. Svo hefur allt of lengi verið.

Það er vissulega alltaf von að heilbrigðisyfirvöld sjái ljósið við enda öngstrætisins, þar sem kostnaðurinn er farinn að verða í öfugu hlutfalli við árangurinn í heilbrigðisþjónustunni. Að þau sjái vandamálin í víðara samhengi. Hugmyndafræði heimilislæknisfræðinnar gerir það vissulega og sérfræðingar í heimilislækningum eiga að vera sérþjálfaðir í að leiða teymisvinnu heilbrigðisstarfsfólks og tengja saman mikilvægustu þættina sem hafa áhrif á líkamlega og andlega heilsu skjólstæðinganna. Ekki síst þá sem tengjast fjölskyldunni og vinnunni. Þannig má líka segja að litið sé meira til persónunnar í heild sinni en einstakra sjúkóma sem hún ber hverju sinni. Heilbrigðisyfirvöld geta svo sannarlega sparað mikið og fjárfest vel til framtíðar ef þau nýta sér þessa sérþekkingu vel í grasrótinni.

Við öll, ekki síst foreldrar landsins, eigum skilið að fá tækifæri til að hugsa betur um okkur sjálf og börnin okkar. Líka gamla fólkið. Fá meiri tíma til að vera saman. En við þurfum hjálp frá heilbrigðiskerfinu. Ekkert síður frá fjölþættri þjónustu heilsugæslunnar, en hátæknilækningunum þegar mest liggur við. Ekkert síður félagsráðgjöf og sálfræðihjálp, en hjúkrun og almennum lækningum. Með meiri heildrænni sýn á vanda fólks en verið hefur. Með þeirri sýn og meiri áherslu á atferli mannsins verða væntanlega leiddar fram mestu framfarirnar í læknisfræðinni á næstu áratugum. (styttri útgáfa af greininni var birt í Fréttablaðinu í morgun)

Ný rannsókn sem birtist í síðasta mánuði í Injury Prevention og sem fjallað er um í dag á MedScape sýnir að neysla svokallaðra orkudrykkja og sem nýlega hefur verið til umræðu hér á landi vegna mikillar sölu, eykur á ofbeldishneigð ekkert síður en áfengi. Rannsóknin var gerð í Boston árið 2008 og leitað var upplýsinga frá 2725 menntaskólanemum. Svarhlutfallið var 69% . Um 30% höfðu neytt að minnsta kosti 5 skammta (dósa) sl. viku. Þegar leiðrétt hafði verið fyrir öðrum þáttum sem áhrif voru taldir geta geta haft á hegðun, sýndi neysla orkudrykkja (5 dósir eða meira í viku) fram á 9-15% auknar líkur á ofbeldistilvikum.

Ýmsar aðrar athyglisverðar niðurstöður fengust úr rannsókninni. Þeir sem neyta oft orkudrykkja eru líklegri til að hafa sleppt kvöldverði með fjölskyldunni og þeir eru líka líklegri að neyta áfengis og tóbaks. Eins að sofa minna en 6 klukkustundir á sólarhring.

Vitað er að svefn-, kvíða- og verkjalyf orsaka margfalt fleiri umferðaslys en áfengi í Bretlandi og Bandaríkjunum. En hvað með með orkudrykkina og þeirra þátt þeirra í umferðarslysunum og þegar oft bráðræðislegar ákvarðanir eru teknar? Þeirri spurningu svaraði því miður ekki þessi rannsókn.

Það kann heldur ekki góðri lukku að stýra þegar orkudrykkja er neytt með áfengi eins og við vitum að gerist oft síðla nætur um helgar og viðkomandi er farinn að þreytast. Sem vilja hressa sig við til að geta haldið gleðskapnum áfram, fram undir morgun. Grunur sem vaknar síðan um vegna ástands margra sem þurfa að leita eftir hjálp á Slysa- og bráðamóttökunni.

Sameinuðu þjóðirnar hafa frá árinu 1993 tileinkað þriðja sunnudag nóvembermánaðar minningu fórnarlamba umferðarslysa. Að því tilefni vill starfshópur innanríkisráðuneytisins um aðgerðir í umferðaröryggismálum hvetja landsmenn til að taka þátt í einnar mínútu þögn klukkan 11:00 í dag, sunnudaginn 20. nóvember.

Alls látast um 20 einstaklingar í umferðarslysum á ári, á Íslandi. Flestir í blóma lífsins. Margfallt fleiri slasast og bíða þess aldrei bætur.

Sumir segja að slys séu bara ákveðin líkindi að óheppni. Að sumu leiti satt en oftar ekki, sérstaklega þegar umferðarslysin eiga í hlut og sem að í flestum tilvikum má koma í veg fyrir. Ekki síst alvarlegustu slysin þar sem hinn slasaði “var jafnvel í rétti”. Þau forðumst við best með því að keyra hægar og sýna aðgát og kurteisi.

„Ef aðstæður hefðu verið aðrar þegar mestu máli skipti í lífi fórnarlambanna. Jafnvel þegar lífið var rétta að byrja og tíminn framundan virtist svo óendanlega langur og bjartur. Ekkert er jafn ömurlegt en að sjá hvað hvað eitt andartak .. getur skipt miklu máli, í lifandi lífi.“

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/09/07/umferdarhradinn-og-slysin/

Undanfarið  hefur verið mikið deild um lítinn torfkofa, Þorláksbúð, sem verið er að endurreisa á gömlum rústum og í anda forfeðranna. Á sama tíma og margir kirkjunnar menn andmæla molbúahættinum og staðsetningunni, koma nú sumir fram með hugmyndir um stórkostleg byggingaráform um endurreisn gömlu miðaldadómkirkjunnar í Skálholti. Sem á að hafa verið ein stærsta sinnar tegundar í gjörvallri Evrópu á sínum tíma. Tímanna tákn eða hvað? Benda má á ágætis grein af þessu tilefni í Fréttablaðinu í gær eftir Véstein Ólason,…ekki meir, ekki meir!

Minnisvarði um kristni á Íslandi og byggingarlist á liðnum öldum er best varðveitt í þeim kirkjum og torfhúsum sem þegar hafa verið reist. Í anda nægjusemi og þess tíma sem lífið og dauðinn mótaði en ekki draumsýnin. Ekki í endurreistri dómkirkju og sem sennilega var ofvaxið raunverulegri fjárhagsgetu alþýðunnar á Íslandi á miðöldum að reisa. Í dag er getan lítið skárri og ný dómkirkja, höfðinu hærri, dregur niður ásýnd Skálholtskirkjunnar. Og í hvað tilgangi. Má ég þá heldur biðja um nýja Þorláksbúð úr íslenku byggingarefni á gamla hlaðvarpanum. Sem minnismerki um dugnað og elju forfeðranna sem oft þurftu þröngt sitja og ræða kirkjunnar málefni, augliti til auglits, líka kirkjunnar menn. Í fortíðinni til sveita.

Í mörg ár hefur verið boðið upp á bólusetningu gegn pneumókokkum (Streptococcus pneumoniae) fyrir eldra fólk (>60 ára) á 10 ára fresti og fyrir sjúklinga með alvarlega lungnasjúkdóma og ónæmisgalla (5-10 ára fresti). Tilgangurinn er að fækka þeim sem sýkjast af alvarlegum pneumókokkasýkingum, ekki síst alvarlegum lungnabólgum, blóðsýkingum og heilahimnubólgum af völdum þessarra stofna. Yfir 90 stofnar eru til sem ræðst af fjölsykursgerðinni í hjúpi þeirra. Engu að síður hefur almennt verið litið svo á að pneumókokkar séu hluti af eðlilegri sýklalflóru í nefkokinu, einkum barna, en sem undir vissum kringumstæðum geta valdið sýkingum. Boðið hefur verið upp á bóluefni fyrir fullorðna sem svara vel fjölsykursgerð (polysaccharides bóluefni) 23 algengustu stofananna sem valda sýkingum og þar sem hver fjölsykursgerð er þá mótefnavaki með B-eitlifrumu mótefnasvari (T-independent). Ung börn (< 2 ára) svara hins vegar ekki þessum bóluefnum vegna vanþroska í ónæmiskerfinu og fjölsykrungar því einir sér ekki nógu góðir ónæmisvakar.

Frá árinu 2000 hafa hins vegar komið fram bóluefni sem byggir ónæmissvörunina á svokallaðri próteintengdri svörun (conjuncate bóluefni) þar sem bindipróteinið sem valið er t.d. diphtheria toxoid, er góður ónæmisvaki og sem ræsir IgG mótefnasvar með hjálp T-eitilfruma gegn hverri þeirri fjölsykursgerð sem eru samtengd í bóluefninu. Í fyrstu voru fjölsykursgerðirnar 7 (Prevenar) gegn algengustu meinvaldastofnum pneumókokka og sem líklegastir voru til að valda ífarandi sýkingum meðal barna. Síðan hefur stofnunum verið fjölgað í bóluefnunum og ná nú til allt að 13 algengustu stofnanna (Prevenar13). Eins hefur komið fram nýtt bóluefni á síðustu árum og sem valið var að notað í ungbarnbólusetningum hér á landi, Synflorix, þar sem notast er við bindiprótein í hjúp Haemophilus influenzae, non-typeable, svokallað prótein-D í stað dipteria toxoid bindipróteinsins í 8 stofnum af þeim 10 sem eru í bóluefninu. D-bindipróteinið gefur þá ákveðna mótefnasvörun líka gegn þessum Haemophilus sem jafnframt er algengur sýkill að valda mildum eyrnabólgum hjá börnum.

Grunnbólusetning ungbarna samanstendur af 3-4 bólusetningum á fyrsta ári, fyrsta sprautan um 3 mánaða aldur og sú síðasta um 12. mánaða aldur. Rannsóknir í seinni tíð í löndum þar sem bóluefnin hafa verið notuð sýna að tekist hefur að lækka tíðni ífarandi sýkinga sem pneumókokkar valda um 80%, þ.e. gegn þeim algengu stofnum sem bólusett er gegn. Vissar áhyggjur er þó á fjölgun annarra stofna á sama tíma og sem eru ekki í bóluefninu, jafnvel sýklalyfja-fjölónæmum stofnum og þegar er farið að bera á erlendis þar sem bóluefnin hafa verið notuð lengi.

Tíðni eyrnabólgusýkinga af völdum penumókokka hefur líka snarminnkað þar sem bóluefnin hafa verið notuð um árabil og fjöldi heimsókna til lækna vegna eyrnabólgu barna hefur fækkað um allt að helming. Á Íslandi hefur tíðni eyrnabólgu hjá ungbörnum verið há og sem í dag skýrir yfir helming af allri sýklalyfjanotkun barna og sem er um 20% af öllum sýklalyfjaávísunum utan spítala í landinu. Sterk tengsl hafa líka fundist milli útbreiðslu sýklalyfjaónæmra pneumókokka í þjóðfélaginu og notkun sýklalyfja hjá börnum. Í dag eru um 40% af öllum pneumókokkum sem valda sýkingum  penicillínónæmir og jafnvel fjölónæmir (ónæmir fyrir þremur eða fleirum af algengustu sýklalyfjaflokkunum) og sem flestir eru algjörlega ónæmir fyrir helsta varalyfi penicillíns, makrólíðum (19F stofninn). Bóluefni gegn algengustu pneumókokkastofnunum sem í mörgum tilfellum eru auk þess sýklalyfjaónæmir, eru því kærkomin í baráttunni  gegn alvarlegum  sýkingum meðal barna á Íslandi og okkar hinna líka með hjarðáhrifum.

Byrjað var að bjóða bólusetningu fyrir börn fædd á árinu 2011 sl. vor með 10 gilda bóluefninu Synflorix eins og áður sagði. Spurningar hafa engu að síður vaknað hvort rétta bóluefnið hafi verið valið af stjórnvöldum með tilliti til þeirra stofna sem eru algengastir hér á landi í dag. Aldrei hefur verið mikilvægara engu að síður að nota þetta tækifæri og þegar alvarlegum sýkingum pneumókokka fækkar, að sýna meiri árvekni í notkun sýklalyfja til að geta spornað gegn þeirri þróun að sýklalyfjaónæmir stofnar komi í stað þeirra sem bólusett er gegn. Hvatt er til að heilbrigðisstarfsfólk fari því eftir alþjóðlegum leiðbeiningum og klínískum leiðbeiningum Landlæknis um ráðleggingar og meðferð sýkinga. Þróun sýklalyfjaónæmis helstu sýkingarvalda þjóðfélagsins er því miður áfram ein mesta heilbrigðisógn framtíðarinnar og sem við verðum að takast á við öll sameiginlega. (úrdráttur á fyrirlestri á Fræðadögum heilsugæslunnar 10.-11.11.2011)

Vegna umræðu í síðasta pistli um mikla svefnlyfjanotkun landans, endurbirti ég pistil minn um svefninn frá því í vor, „Svefnvandi þjóðarinnar“ með smá breytingum og staðfæringum.

Nú er orðið ansi dimmt meiri hluta sólarhringsins og oft sést vel til tunglsins sem er að vissu leiti tákngerfingur svefns og rósemdar. Einnig drauma og dulúðar sem hugann nærir og gerir hann að því sem hann er. Svefninn er andstæða vökunnar, stress og álags og jafn nauðsynlegur sálinni og góð næring og hreyfing er líkamanum. Ekki síst til komast gegnum erfiðan dag. En svefnvandi þjóðarinnar er mikill og sem skýrir ef til vill margt.

Flestir einstaklingar þurfa 6-8 tíma svefn. Ónógur svefn til lengri tíma kemur niður á almennri heilsu og minnkar árvekni til náms og vinnu. Minnkar einnig mótstöðu okkar gegn smitjúkdómum, stressi og álagi sem er því miður mikið í okkar þjóðfélagi. Of mikið andlegt álag í lífinu er einmitt líka það sem oftast veldur svefntruflunum (insomnia). Aldrei er svefninn samt meira virði en einmitt þá. En hvað er þá til ráða þegar við getum ekki sofið? Um þetta var meðal annars rætt í ágætri grein í Fréttablaðinu sl. vor og ég vil líka ræða nánar.

Vitað er að notkun svefnlyfja er alltof mikil í þjóðfélaginu. Notkun kvíða- og svefnlyfja er nærri tvöfalt meiri hér á landi en hún var t.d. í Danmörku fyrir ári síðan og notkunin eykst stöðugt ár frá ári á sama tíma og hún dregst saman á hinum Norðurlöndunum. Lyf sem þarf sjúkdómsgreiningu til að geta ávísað, þ.e. svefntruflanir og svefnleysi. Spurningar hljóta að vakna hvar vandinn liggur í þessari miklu lyfjanotkun.

Þessar niðurstöður má m.a. finna þegar bornar er saman upplýsingar um notkun lyfja eftir flokkum sem fjölda notenda per 1000 íbúa á ári annars vegar og hins vegar sem kostnaði í sömu flokkum. Í magni talið eru æða- og hjartasjúkdómalyf  ásamt tauga- og geðlyfjum mest notuðu lyfin. Ef við hins vegar lítum á hversu margir fá lyfin eftir hinum ýmsu lyfjaflokkum eins og birtist í lyfjatíðindum Landlæknisembættisins, að þá eru það sýklalyfin sem flestir fá, eða tæplega annar hver maður á ári. Tauga- og geðlyfin og þar með talin svefnlyfin eru síðan í öðru sæti og sem samsvarar að um þriðji hver Íslendingur fái á ári hverju.

Allt of auðvelt er síðan að ánetjast svefnlyfjum, sérstaklega þar sem þau virðast við fyrstu sýn vera svo heppileg lausn við algengum vanda. En í upphafi skyldi endinn skoða, eins og á við um allar skyndilausnir. Of gott aðgengi og hvatning að skyndilausnum eins og svefnlyfjum getur í vissum tilvikum skýrt vandann sem við nú stöndum frammi fyrir. Svefnlyf geta nefnilega að lokum orðið eins og hækja sem viðkomandi þorir ekki að sleppa þótt meiningin hafi verið að nota lyfið aðeins tímabundið. Stundum verður stressið við það eitt að ná ekki að sofna mesta vandamálið, og því meira sem fólk hefur vanist að nota svefnlyf sem lausn.

Svefnlyf er því miður ekki eina skyndilausnin sem við ofnotum í heilbrigðiskerfinu. Lyfjakostnaður vegna tauga- og geðlyfja er hins vegar allmennt mjög hár á Íslandi miðað við Norðurlandaþjóðirnar og skipar hér 2. sætið, strax á eftir hjarta- og æðalyfjum. Hluti skýringarinnar er líklega ofnotkun og vert að benda á ágætis grein sem Steindór J. Erlingsson skrifaði í Tímarit félagsráðgjafa um þátt lyfjafyrirtækja í lyfjanotkun og hugsanlega hugmyndafræðilega kreppu innan geðlæknisfræðinnar. Að mörgu leiti einkenna skyndilausnir allt okkar þjóðfélag, hvert sem litið er og vandamál sjúklingsins er oft endurspeglun af vandamálum þjóðfélagsins og hraðanum sem við búum við.

Ástandið hefur síst skánað í seinni tíð og lyfjafyrirtæki hafa verið dugleg að markaðssetja lyf undir því yfirskyni að þau séu ekki ávanabindandi og hafi ekki áhrif á heilastarfsemina daginn eftir, em er hvortveggja fjarri sannleikanum. Stöðug notkun leiðir síðan til hærri skammta til að ná sömu áhrifum. Í neyð og við vissar aðstæður getur samt auðvitað verið gott að hafa aðgang að veikum svefntöflum, en oftast er bara nóg að vita af töflunum upp í lyfjaskáp eða sem betra er, í apótekinu.

En ræðum aðeins meira um svefninn og hvað hægt er að gera til að bæta hann. Svefnheilsuna almennt og svefnaðstæður/umhverfi (sleep hygiene).

Svefnherbergið á fyrst og fremst að vera griðstaður fyrir svefninn en ekki sjónvarpsgláp. Mikilvægt er að reyna að hafa ekki óþarfa rafmagnstæki í gangi. Gott loft og ekki of heitt. Best er síðan að halda sem mest reglu á svefntímanum og vakna alltaf á svipuðum tíma á morgnana, líka um helgar. Margir eru viðkvæmir fyrir kaffidrykkju á kvöldin og öðrum drykkjum sem innihalda coffein. Hungur truflar svefninn en maður á ekki að borða rétt áður en maður fer að sofa og alls ekki á nóttunni. Bókin er síðan oftast besta leiðin til að láta hugann reika frá amstri dagsins og áhyggjum.

Ef þú sofnar ekki nógu fljótt og ert farinn að bylta þér mikið getur verið betra að fara framúr og hreyfa sig aðeins. Setjast síðan jafnvel niður í stól, lesa eitthvað, fá sér vatnssopa og leggja sig síðan aftur. Láttu ekki vekjaraklukkuna stressa þig og líttu helst ekki á hana ef þú vankar á miðri nóttu eða snúðu henni frá þér þegar þú ferð að sofa á kvöldin. Svefninn kemur yfirleitt ef maður er í svefnskuld við sjálfan sig og nær að slaka á. Það er líka mikilvægt að fara á fætur á venjulegum tíma þótt maður hafi átt andvökunótt. Þú bætir þá væntanlega upp svefninn næstu nótt á eftir.

Góð hreyfing og líkamsrækt á daginn hjálpar til með svefn og góðir göngutúrar seinni partinn eða á kvöldin eru oft afslappandi fyrir hugann. Góð rúmdýna er auðvitað nauðsynleg. Rétt er að muna að sum lyf geta valdið svefntruflunum sem rétt er að ræða um við læknirinn sinn. Sérstaklega skal forðast að nota áfengi sem svefnmeðal enda styttir áfengi oft svefntímann að nóttu og gerir hann slitróttan, auk þess að geta valdið annarri vanlíðan svo sem hröðum eða óreglulegum hjartslætti. Tóbaksfíkn truflar alltaf svefn.

Sl. vetur var rætt um enn og aftur á Alþingi þann möguleikann að seinka klukkunni um eina klukkustund. Guðmundur Steingrímsson og 13 aðrir þingmenn flutt þingsályktunartillögu þar um. Með því móti verður klukkan réttari miðað við miðdegishásólstöðuna. Aðalatriðið er að birtan haldist í takt við klukkuna og bjartara verður þá á morgnana sem getur munað miklu fyrir lífsklukkuna okkar. Ekki síst hjá unga fólkinu sem þarf mest á árvekna sinni að halda í skólunum á morgnana. Sumir hafa bent á að svefnklukka unglinga sé þegar 2 klukkustunum of fljót (seinkuð dægursveifla) miðað við svefnklukku okkar fullorðnu og þegar sú skekkja bætist við skekkju á klukkunni sjálfri að þá nálgast svefnklukka unglinga hér á landi að vera nær 3 tímum of fljót miðað við sólargang. Skekkjan samsvarar því að við fullorðnu þyrftum alltaf að vakna um klukkan fjögur á nóttunni.

Ekki má heldur gleyma einum algengasta sjúkdómi nútímamannsins, vefjagigtinni (fibromylagia), þeim fjanda sem tengist nútíma lifnaðarháttum sterkari böndum en flestir aðrir og koma mikið niður á svefni. Þar sem ekki er vitað um hvað sé orsök eða afleiðing og spurning jafnvel um að sjúkdómurinn eigi fyrst og fremst rætur að rekja til svefntruflananna sjálfra.

Leita skal ráðgjafar hjá lækni ef hrotur eru vandamál eða grunur vaknar um kæfisvefn (sleep apnea syndrome). Þar er um að ræða heilsuskaðlegt ástand sem hefur áhrif á flest líffærakerfi. Dægursyfja getur verið algeng, vinnuþrek oft minnkað og viðkomandi getur verið hættulegur í umferðinni. Boðið er upp á svefnrannsóknir á Lungnadeild LSH með tilvísun frá heimilislækni ef grunur vakar um kæfisvefn.

Erlendis er víða í vaxandi mæli er boðið upp á sálfræðiaðstoð og viðtöl hjá læknum til að takast á við svefntruflanir. Hér á landi hefur Kvíðmeðferðarstöðin boðið upp á námsskeið í hugrænni atferlismeðferð til að takast á við svefntruflanir, oft með góðum árangri.

Svefnin er okkur öllum afskaplega mikilvægur, ekki síst þegar veikindi steðja að og álagið er hvað mest í lífinu. Truflun á svefni er mikilvægt að ræða um við lækninn sinn, sálfræðing eða hjúkrunarfræing eins og aðra kvilla og sem oft má leysa með miklu betri leiðum en svefnlyfjum. Lyf sem samt sífellt fleiri nota í dag. Stjórnsýsla heilbrigðismála þarf hins vegar að halda vöku sinni og tryggja ávalt þá þjónustu sem henni er ætlað samkvæmt lögum, að degi sem á nóttu.

Það er ekki ein báran stök í heilsufréttum þessa daganna. Á tímum þegar meira en helmingur þjóðarinnar er of þungur og allt of margir allt of  feitir einnig. Um fjórðungur fullorðinna en líka um 6% barna þar sem um þriðjungur er líka of þungur. Umræða sem fer að verða pínulítið þreytt nema þar sem hún tengist svo mörgu öðru sem hefur verið til umfjöllunar. Ýmsa þá þætti sem skipta almenna heilsu barna og fullorðinna hvað mestu máli í dag.

En á sama tíma og um 10% þjóðarinnar er talin líða að einhverju leiti fyrir ofvirkni er sala á ofur- og orkudrykkjum aldrei meiri. Viðtal var við Steinar B. Aðalbjörnsson næringarfræðing á Stöð 2 í kvöld sem hefur miklar áhyggjur af þessarri þróun og segir erfitt að benda á einn aðila sem beri mestu ábyrgðina en að hluta til liggi hún hjá fyrirtækjunum sem flytja inn og dreifi vörunum. Drykkir sem eru hlaðnir þrúgusykri og örvandi efnum. Litlir drykkir sem samt innihalda orku á við 30 sykurmola og coffeinmagni sem eru jafnvel meiri en hjörtu fullorðinna þola. Og oft ekki bara einn drykk heldur jafnvel 2-4 yfir daginn. Sem innihalda þá jafnvel alla dagsþörf hitaeininga. Skyldi engann undra að sumir séu örir, fitni um hóf fram og eigi síðan erfitt með svefn. Jafnvel ung börn sem kaupa þessa drykki eins og hver önnur drykkjaföng en þjást síðan jafnvel af hörgulsjúkdómum vegna næringarleysis á því lífsnauðsynlegasta og ónógri hreyfingu.

Hins vegar ber svo við að svefnvandi þjóðarinnar er mestur hjá næstu kynslóð fyrir ofan, að minnsta kosti miðað við gífurlega sölu svefnlyfja hér á landi. Reyndar eiga Íslendingar norðurlandamet í notkun svefnlyfja og annarra tauga- og geðlyfja eins og svo mörgu öðru. Lyf sem slæva auk þess að hjálpa með að ná svefni sem þó verður aldrei jafn góður svefn og án lyfja. Stundum  meira eins og stutt rot. Svefnlyf sem aldrei ná að hreinsast alveg úr líkamanum daginn eftir og veldur höfga og oft truflaðri hugsun. í Bretlandi og Bandaríkjunum í dag eru t.d. fleiri taldir valda umferðarslysum undir áhrifum verkja- og svefnlyfja en áfengis. En ávísun á svefnlyf er samt því miður algengasta úrræði heilsugæslunnar í dag, miðað við fjölda úrlausna í tölvufærslunum og þar sem ekkert toppar þessar lyfjaendurnýjanir. Skyldi engann undra að þjóðin fitni og gangi síðan oft um eins og undir.. álögum.

Meira um D-vítamínið. Mál málanna í dag í heilbrigðisgeiranum og þar sem minna er talað um pólitík og deilur í fjármálaheiminum. Því öll viljum við geta lifað heilbrigðu lífi eins lengi og kostur er, þegar dægurumræðan í dag er löngu um garð gengin og gleymd. Þar sem andlega heilsan er ekkert minna mikilvæg en sú líkamlega og best að parið eigi alltaf samleið í þjóðfélagsumræðunni. Allt þar til andinn yfirgefur efnið eins og sagt er. Frá vöggu til grafar, í ungbarnaheilsuverndinni og að lokum í heilsuvernd aldraðra. Allt þar á milli og þar sem þverfaglega er unnið að málum, oftast í sátt og samlyndi.

Enda er vitað að heilsan ræðst af því hvernig við sjálf hegðum okkur og hreyfum, hvað við borðum og drekkum ekkert síður en hvernig við hugsum og hvað við segjum hvort við annað. Hvernig við getum verið betur í stakk búin að takast á við álagið í daglega lífinu og alla kvillana sem á okkur herja. Ekki síst þar sem skuggi myrkurs ríkir stóran hluta ársins og angistin nagar nú beinin. Hvergi er meiri ástæða að fá aðra orku í kroppinn en sem bara mælist í kaloríum og sólargeislum. Ekki bara í andlegum skilningi heldur óumbreytanlegri jarðbundinni orku. D-vítamíninu sem aðrir geta framleitt fyrir okkur og nóg finnst af í sjónum.

Sennilega eru fá lífefni nauðsynlegri líkamanum enda var ætlast til að við framleiddum það sjálf eins og aðra hormóna í upphafinu. Fyrir hundrað milljón árum þegar hún fékk að skína á okkur ber allt árið um hring. Löngu síðar þegar við fluttum okkur frá sólinni og Adam fékk ekki lengur að vera í paradís urðum við að treysta á inntökuna með fæðunni, sjávarfangi og innmat. Löngu síðar líka þegar við vorum harðgerð þjóð og gerðum það sem gera þurfti og drukkum lýsi. En á síðustu tímum spruttu upp ný vandamál, ekki síst þegar við hættum að borða það sem náttúran sjálf ætlaðist til að við gerðum.

Þegar þann hlekk vantaði fóru börnin aftur að greinast með hörgulsjúkdóminn beinkröm og fullorðnir að brotna af minnsta tilefni. Líka marga aðra hörgulsjúkdóma tengt ónógu kalki og D-vítamínskorti. Hörgulsjúkdómar sem geta tengst flestum þeim kvillum sem við í heilsugæslunni erum að fást við alla daga, vöðvaslen, þunglyndi, háþrýsting, sýkingar og flensur. Nokkuð sem líka er gott að hafa í huga þegar litlu börnin fá oft eyrnbólgur og aðrar sýkingar.

Viðmiðunarmörk af D-vítamíni í blóði hafa nú verið hækkuð en fyrir vantaði helming Íslendinga vítamínið í kroppinn. Ekki síst yngsta fólkið þar sem alvarlegur skortur mælist jafnvel í tugprósentum. Jafnvel þar sem dæmi eru um að ekkert D-vítamín mælist í blóðinu og börn fá krampa. Á landi þar sem fæst ungmenni taka inn lýsi eða borða nógan fisk.

Þjóðarátak þarf nú til að snúa þróuninni við, enda ekkert jafn ánægjulegt og ódýrt en vel heppnað þannig átak og sem allir eru sammála um að sé nú nauðsynlegt. Ekki síst ef við viljum að unga fólkið verði sterkara en við í framtíðinni. Ekki sveigt, ekki brotgjarnt eða veikburða fyrir aldur fram, bara af því við búum á Íslandi og pössum ekki upp á það nauðsynlegasta. Það er „stóra málið“ í dag og sem tengist miklum D-vítamínskorti hjá þjóðinni.

Seint verður sagt að hunangið drjúpi af hverju strái hér á landi um þessar mundir. Þó má segja að annað hunang, gullið og fljótandi en sem við viljum ekki sjá, fari forgörðum í stórum stíl í hafið þaðan sem það spratt upp. Líka eitt af því nauðsynlegasta til að við gátum lifað heilbrigðu lífi um aldir við erfiðar aðstæður. D-vítamínið og sem er okkur jafn mikilvægt og sólin er nausynlegt öllu lífi á jörðinni. Nokkuð sem skýrt getur ýmislegt sem misfarist hefur í okkar heilbrigðismálum á undanförnum árum og kostar svo lítið.

Sólin er enda lítil hér norðurslóðum, ekki síst þar sem við búum og hún er oft varla lítið meira en smá sýnishorn og ljósgeisli. Nokkuð sem við bara litum framhjá eins og sumum öðrum einföldum staðreyndum lífsins. Líka fæðu sem unga fólkið fór að líta sem ógeðslega í samanburði við allan skyndimatinn sem við buðum þeim, innmat úr dýrum og fiski þar sem mesta D-vítamínið er að finna. Ekki síst í lifrinni. Sem við gátum líka bætt okkur upp upp í fljótandi formi með lýsi með öllum ómega fiskifitusýrunum sem er okkur líka nauðsynlegt  til mótvægis við kólesterólið sem stundum storknar nánast í æðum okkar. Við sváfum heldur betur á verðinum. ..Vanda branda nú skal högg á hendi detta.

Í dag vantar helming Íslendinga D-vítamínið tilfinnalega, eins og umræður síðastliðna daga bera vel með sér. Vítamín sem er ekkert síður hormón en bætiefni fyrir okkur sem ekki höfum sólina. Lífsnauðsynlegt fyrir alla starfemi líkamans. Ekki bara fyrir beinin svo þau endist okkur til gamals aldurs, heldur líka til að þau bogni ekki hjá börnum og brotni ekki af minnsta tilefni hjá fullorðnum. Líka til að við fáum síður vöðva- og taugahrörnunarsjúkdóma, alvarlegar sýkingar og sjúkdóma í ónæmiskerfið. Gegn sleni og slappleika, jafnvel þunglyndi og kranbbameinum. Vítamín sem hjálpar okkur líka að halda blóðþrýstingnum og blóðsykrinum niðri. Allt hlutir sem nú loks fá athygli sem ber.

Nú verða vonandi kaflaskil í heilsuverndinni. Látum umræðuna okkur að kenningu verða. Hættum að henda lifrinni og slóginu úr fiskinum okkar í sjóinn. Dýrmætri afurð sem við eigum að vera stolt af að hafa nóg af. Förum að nýta hana betur sem íslenskt lýsi. Okkar dýrmætu afurð með öllum ómega fitusýrunum og A og D-vítamíninu. Vítamínbætum síðan lýsið eins og við þörfnumst. Pössum alltaf upp á D-vítamínið í framtíðinni, ekki síst fyrir unga fólkið.