Vandamál tengt misnotkun lyfja sem eru ávísuð af læknum í oft góðri trú en sem eru síðan misnotuð til vímuefnanotkunar er alvarlegt heilbrigðisvandamál hér á landi, því miður. Jafnvel algengara en í ýmsum öðrum löndum sem við viljum bera okkur saman við.

Ofnotkun metýlfenidatlyfja (Rítalíns og skyldra lyfja) voru til umræðu á læknadögun í vetur. Upp undir helmingur sjúklinga sem leitað hafa á Vog hafa misnotað Ritalin og skyld lyf. Stór hluti hefur leyst upp lyfin og sprautað þeim í æð. Eiturlyfjasjúklingar sem jafnvel þekkjast úr frá öðrum af ljótum og sýktum stunguförum. Fyrr í vetur var notkunin hér á landi til umræðu eftir að Alþjóðafíkniefnaráð Sameinuðu þjóðanna (WHO) varaði við mikilli notkun hér á landi og miðaði þá við sölutölur úr apótekunum. Jafnvel meiri notkun en í Bandaríkjunum sem var þekkt áður fyrir að nota mest allra þjóða af þessum lyfjum. Nær eingöngu er samt um að ræða lyf sem upphaflega eru ávísuð af íslenskum læknum vegna sjúkdómsgreininga skjólstæðinga þeirra, þ.e. ofvirkni og athyglisbrestur (ADHD). Leita þarf hins vegar skýringa af hverju misnotkunin á þessum lyfjum er svona mikil í okkar litla þjóðfélagi.

Það væri auðvitað alvarlegur hlutur ef ekki er farið eftir klínískum leiðbeiningum um ávísun og meðferð lyfja. Greinilegt er samt að ýmist hafa lyfin verið misnotuð af fullorðnum, en sem ætluð eru börnum með ofvirkni og athyglisbrest eða að þau eru tekin út af fullorðnum með sjúkdómsgreininguna, en misnotuð eða seld. Í báðum tilfellum hefur geðlæknir ávísað lyfjaskírteini í upphafi í góðri trú. Lyfin eru hins vegar sett á svartan markað eins og um væri að ræða önnur ólögleg vímuefni- og eiturlyf. Læknadóp. Þannig getur mikil hagnaðarvon ráðið ákvörðun um að selja lyfið.

Mikil notkun rítalíns og skyldra lyfja á Íslandi var fyrst til umfjöllunar í fjölmiðlum snemma í vetur eftir úttekt sem Sjúkratryggingar Íslands lét gera á sölu slíkra lyfja frá árinu 2006 til ársins 2009. Um verulega aukning var að ræða, sérstaklega hjá aldurshópnum 20 ára og eldri sem var fámennur í upphafi tímabilsins. Aukningin, bara í þessum aldurshóp var um 20% af öllum sem fengu þessi lyf ávísuð og samsvarar söluaukningin auknum kostnaði fyrir ríkið upp á rúmlega 200 milljónir króna á ári. Í heild stefnir sala á þessum lyfjum fyrir alla aldurhópa að fara í rúmlega 700 milljónir króna árið 2010. Lætur nærri að kostnaðurinn sé um fimmtungur af heildarkostnaði ríkisins vegna geðlyfja í dag og sem er dýrasti lyfjaflokkurinn eins og sjá má á mynd frá Lyfjastofnun Ísands og í  eldri bloggfærslu um háan kostnað vegna lyfja. Ekki má þó gleyma að þegar lyfin koma aðgóðu gagni hjá börnum og fullorðnum, getur afleiddur sparnaður fyrir ríkið til lengri tíma einnig orðið umtalsverður, og jafnvel meiri en þessari upphæð nemur.

Því hefur verið haldið fram að landnámsmennirnir hafi verið þeir sem illa þrifust í gamla landinu vegna deilna við kónga og aðra höfðingja. Það, ásamt e.t.v. hvatvísi og ævintýraþrá, hafi sennilega fengið þá til að leggja í hættulega för yfir hafið, til fyrirheitna landsins. Eitt er víst að þeir létu ekki þar við sitja, heldur héldu áfram að deila við nágrananna, oft á banaspjótum, og héldu síðan í víking erlendis þar sem þeir rændu og rupluðu. Íslendingasögur (fyrri hluti) lýsir þessum atburðum mjög vel, eins eirðarleysinu sem sumir voru haldnir þegar halla tók á veturinn og þrá fyrir nýjum ævintýrum tók við. Víkingablóð er þetta kallað. Eitt er víst að margir eru þegar í dag orðnir óþreyjufullir og bíða spenntir nýrra tíma enda óspart verið hvatt til nýrrar útrásar og áhættusækni í fjárfestingum.

Hvað sem öllum vangaveltum um orsakir hvatvísi og ofvirkni hjá landanum líður, tala staðreyndirnar í tölum sínu máli. Við Íslendingar höfum notað margfalt meira af rítalíni og skyldum lyfjum en nágranar okkar í norðri og erum nú heimsmethafar samkvæmt upplýsingum frá Sameinuðu þjóðunum. Alþjóðasamfélagið hefur þannig gefið gefið okkur rauða spjaldið og varað sérstaklega við ofnotkun lyfjanna hér á landi. Notkunina samanborið við hin Norðurlöndin má m.a. sjá á meðfylgjandi mynd frá Sjúkratryggingum Íslands.

Nærtækast er að áætla að sjúkdómurinn, hvatvísi og eirðarleysi, sem þessi lyf eru oftast gefin við sé miklu algengari hér á landi nema að við séum bara duglegri að leita eftir honum. Athyglisverð er þessi aukning hjá ungum fullorðnum (20 ára og eldri) og að þeir hafi ef til vill „misst“ af réttri greiningu á sínum tíma. Önnur spurning vaknar um nákvæmni sjúkdómsgreininganna og sem hafa verið gagnrýndar. Staðreyndin er samt sú að allir sem hafa fengið þessi lyf í dag hafa fengið þau upphaflega hjá geðlækni og í flestum tilvikum að undangengnum sálfræðilegum athugunum.

Frumgreining á ofvirkni og athyglisbresti hjá fullorðnum verður framvegis undir yfirumsjón geðsviðs Landspítala, hert verður á tilkynningarskyldu til landlæknis og teknar upp breyttar reglur um lyfjaskírteini samkvæmt tillögum vinnuhóps um leiðir til að sporna við misnotkun metýlfenidatslyfja. Svo sagði í tilkynningu frá Velferðarráðuneytinu í vetur. Ákvörðun sem er tekin til að sporna gegn misnotkun lyfjanna.

Ef satt hefði reynst að sjúkdómurinn væri svona algengur hér á landi, kann erfðablandan sem við fengum frá víkingunum að skýra ýmislegt sem miður hefur farið í okkar þjóðfélagi og sem er svo áberandi í dag, hvert sem litið er. Við skulum af tvennu illu heldur vona að um ofgreiningar og ofnotkun lyfjanna sé að ræða og að þessi ákvörðun ráðuneytisins nú reynist skynsamleg. Spurning sem annars væri áhugavert rannsóknarefni fyrir Íslenska erfðgreiningu að svara. Umhverfisþættir og uppeldi ræður auðvitað miklu eins og oft hefur verið bent á, en því miður oft líka litið fram hjá, m.a. í skólakerfinu.

Ofnotkun lyfja, af hvaða toga sem er, skýrist samt alltaf fyrst og fremst af ávísanavenjum og hvernig farið er eftir klínískum leiðbeiningum sem mikilvægt er að allir fari eftir. Nokkuð sem umræða síðustu daga um aðkomu annarra heilbrigðisstétta til lyfjaávísana stangast á við. Eins er ljóst að stór hluti lyfja sem a.m.k. er ætlað fullorðnum fer á svartan markað hér á landi og er notað sem lækadóp. Ekki síst þess vegna er mikilvægt að bregðast strax við vandanum.

Sitt sýnist hverjum um ágæti heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi og þá stefnumörkun sem hana varðar á síðustu árum. Í tilefni Læknadaga 2011 sem eru haldnir þessa daganna skrifaði ég pistil  sem er birtur á visi.is í dag undir heitinu „Heilbrigðisógnir heimilanna“ og læt hann fylgja með hér á blogginu mínu.

Þjóðfélagsgerðin hefur mikið breyst í aldanna rás og sálræn velferð skiptir okkur nú mestu máli. Við þurfum lítið að hugsa um heilsuna nema ef vera skildi hvenær við komumst næst í ræktina. Heilbrigði í fullkomnum heimi hátækninnar þar sem hýbýlin og jafnvel líkaminn er eins og musteri fullkomleikans. Svipaða sögu má segja um bílinn okkar sem er oft meira eins og gullkálfur en nauðsynlegur farkostur á vegleysum landsins.

Í umræðu dagsins um díoxinmengun í ýmsum þéttbýliskjörnum landsins erum við rækilega minnt á þau afglöp sem stjórnsýslan, stóri bróðir okkar, hefur sýnt varðandi sína eigin heilsu og okkar hinna. Okkur verður auðvitað fyrst hugsað til barnanna sem erfa eiga landið. Um loftið sem þau anda að sér og um mjólkina sem þau fá að drekka. En getur verið að önnur mál sem snerta okkar nærumhverfi meira, heilsu og flóru hvers okkar, séu verri en mengun á því sem við töldum okkur eiga svo mikið af? Raunverulegri mengun ef svo má segja sem þegar hefur skaðað jafnvægi í náttúrunni og alið af sér sýklalyfjaónæma bakteríustofna sem síðan herja á börnin okkar.

Á liðnum öldum hafa áherslurnar alltaf verið að tryggja fyrst og fremst heilbrigði barnanna en aðstöðumunurinn hins vegar verið gríðarlegur frá einum tíma til annars. Stundum á erfiðustu tímum Íslandssögunnar hefur í raun ekki verið spurt að neinu öðru en að tóra til næsta dags. Það taldist síðan gott ef helmingur barna kæmust á legg. Ungbarnadauði var þannig skelfilega hár sem stóð fjölgun þjóðarinnar fyrir þrifum, ekki síst á tímum drepsótta og náttúruhamfara. Eina ráðið fyrir hjón að tryggja afkomendur var að eignast fleiri börn. En síðan eru liðin mörg ár.

Það eru þó ekki nema tæpar 3 aldir síðan læknaþjónusta varð aðgengileg á Íslandi með stofnun Landlæknisembættisins á Íslandi 1760 og fyrstu embættislæknunum í sveitum landsins. Strax á eftir var lögð mikil áhersla á að mennta ljósmæður til að takmarka sem mest ungbarnadauða ásamt ótímabærum dauðsföllum mæðra af völdum barnsfarasóttar. Ekki síst var frætt um sóttvarnir og mikilvægi brjóstamjólkurinnar í sóttgjörnum heimi barnanna. Bólusetningar gegn stórubólu með kúabóluefni varð síðan staðreynd hér á landi á undan flestum öðrum þjóðum. Bólusetning sem ruddi brautina fyrir seinni bólusetningar í heiminum. Á tímum þegar klerkar landsins aðstoðuðu lækna og ljósmæður og sjúkraskrárnar voru í raun bara kirkjubækurnar, hverjir lifuð, hverjir dóu og hverjir voru bólusettir.

En síðan hefur samt margt breyst þótt heimilislæknarnir séu ennþá embættislæknar fyrir fólkið. Framfarir í læknavísindunum hafa verið miklar og velferðarkerfið á að tryggja öllum sömu heilbrigðisþjónustu. Ungbarnadauði er nú með því sem lægst gerist í heiminum og góð ungbarnaheilsuvernd og og vel heppnaðar ungbarnabólusetningar hafa tryggt að flest börn komast á legg. Staðreyndir sem sýna að þrátt fyrir allt höfum við forgangsraðað sumu vel, ekki síst í heilsugæslunni sjálfri.

Heiðrinum í leiðandi afli forvarna og fræðslu í seinni tíð má þó segja að hafi verið rænt frá grasrótinni með stofnun Lýðheilsustöðvar 2003. Ræninginn var í vissum skilningi stjórnsýslan sjálf sem ekki vildi sjá hvar mesta sérþekkingin lá, því annars hefði hún verið sett undir sameiginlega stjórn heilsugæslunnar. Þessi þróun hefur sennilega átt sér stað þar sem heilsugæslunni var einfaldlega ekki gefinn kostur á að vera með í undirbúningsvinnunni, þrátt fyrir leiðandi rannsóknir heilsugæslunnar í lýðheilsufræðum um árabil. Lýðheilsustöðvar sem hefur t.d. látið sér fátt um finnast um eitt alvarlegasta lýðheilsuvandamál ungbarna í dag, sýklalyfjaónæmið og aðgerðir til að snúa þeirri þróun við.

Landspítalinn hefur til samanburðar átt miklu auðveldara með að sinna fræða- og fræðsluhlutverki sínu sem snýr að beint að þeirra verksviðum. Þar starfa fræðastjórar og öflugur samningur var gerður fyrir mörgum árum við Háskóla Íslands í því sjónarmiði. Stofnun Þróunarstofu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins síðastliðið haust er að vísu mikilvægur áfangi fyrir heilsugæsluna til að sinna lýðheilsumálum betur, ásamt faglegri skipulagningu á innra starfi auk fræðslu og vísindum. Eins til samvinnu við Lýðheilsustöð og Landlæknisembættið. Starfsmönnum heilsugæslunnar er engu að síður ljóst að stofnun sem kennir sig við lýðheilsu sérstaklega, getur hvergi átt betur heima en innan hennar eigin veggja. Þangað sem fólkið leitar og tekur mark á ráðleggingum er varðar heilsu, ekki síst þegar vandamál steðja að. Hvort heldur er í almennri  móttöku, á vöktum, í hjúkrunarráðgjöf, í félags- og sálfræðiráðgjöf, í ungbarna- og mæraheilsuvernd, í unglingamóttöku, í skólaheilsugæslu eða í starfsmannaheilsuvernd. Starfssviðum heilsugæslunnar sem samt stöðugt fleiri og fleiri utanaðkomandi ásælast af ýmsum hagnaðar- og hagsmunarsjónarmiðum. Jafnvel af pólitískum toga til að fá rós í hnappagatið.

Sennilega sjá fáir betur heildarmynd heilbrigðis- og félagsmála hvað heimilin varðar og hvar kreppir mest að í fjölskylduheilbrigðinu en heimilislæknar. Félag íslenskra heimilislækna mótaði fjölskyldustefnu FÍH á ári fjölskyldunnar árið 1994, fyrst heilbrigðisfagfélaga á Íslandi. Þar var lögð áhersla á þá þætti sem skipta höfuðmáli fyrir þarfir fjölskyldunnar svo hún dafni vel, svo sem varðandi atvinnumál, húsnæðismál og menntamál. Þótt margt hafi breyst á þeim 17 árum sem liðin eru frá því stefnan var sett fram eru megingildin enn fullu gildi og sem reynir nú meir á en áður, enda flest heimili undir. Skilningsleysi stjórnvalda á hlutverki heimilislæknisins er sennilega best lýst sem skilningsleysi á mikilvægri samfellu í læknisþjónustunni. Fræðasviði heimilislæknisfræðinnar sem er utan sérþekkingar flestra annarra sérsviða læknisfræðinnar og sem byggist fyrst og fremst á meiri þekkingu á fólkinu sjálfu þ.e. skjólstæðingunum og sjúkrasögunni. Fjölskyldunni og félagslegu umhverfi hennar.

Tíminn sem foreldrar hafa fyrir börnin er oftast  á foreldranna forsendum og sem kemur gleggst í ljós þegar um veikindi barnanna er að ræða. Þrýstingur er mikill á foreldra að mæta í vinnu á daginn og því oft heppilegast að fara með börnin til læknis á kvöldin eftir vinnu. Jafnvel heilsugæslan hefur orðið að taka þátt í þessum leik í stað þess að tryggja barni samband við sinn lækni á daginn eins og alþjóðlegar leiðbeiningar gera ráð fyrir að sé barninu fyrir bestu og sem er best fær um að annast eftirfylgd og fræðslu. Það er líka löngu ljóst að ekki hefur verið nóg gert til að styrkja sálfræðihjálp og félagsráðgjöf á heilsugæslustöðvunum. Skólarnir ráða illa við að veita viðhlítandi sálgæslu fyrir nemendur og mikil aukning hefur orðið á notkun lyfja vegna athyglisbrests og þunglyndis, m.a. til að börn haldist í námi. Jafnvel eldri kynslóðir banka nú upp á og standa í röðum með ósk um sömu úræði vegna erfiðleika á vinnumarkaði. Í kreppu, þegar svo hin fjárhagslega veröld hrynur verður þörfin fyrir hjálp enn meiri.

Í nýlegri grein prófessors Jóhanns Ágústs Sigurðssonar sem hann nefndi „Hver er þinnar gæfu smiður“ og birt var í Fréttablaðinu 11.1. sl. vorum við minnt á að orsakir margra svokallaðra lífstílssjúkdóma í nútíma þjóðfélagi gætu átt rætur að rekja til fortíðar hvers og eins og aðstæðna sem einstaklingunum eru skapaðar í brigðulum heimi og hvað sé þá til hjálpar. Þegar síðan oflækningar og skortur á mannlegu innsæi leiðir til enn alvarlegri sjúkdóma, má sannarlega segja að við séum ekki sjálf sjálfbær að viðhalda góðri heilsu frá einni kynslóðar til annarrar. Þvert á móti er hætta á að heilsan versni og sem í vissum tilfellum getur taldist til alvarlegustu heilsuógna framtíðar.

Sala á heilbrigðisþjónustu fyrir útlendinga á ýmsum sérsviðum læknisfræðinnar er sennilega fyrsta skrefið að tekið verði upp tvöfalt heilbrigðiskerfi hér á landi enda hugmyndin að landinn geti einnig keypt þjónustuna. Byrjað verður á liðskiptaígræðslum og tannígræðslum. Þeir efnimeiri geta þá væntanlega keypt sína heilbrigðisþjónustu beint og fengið þjónustu á undan öðrum. Að sama skapi er hætt við að opinber þjónusta rýrni og verði ekki samkeppnishæf í sérgreinum sem þegar eru undirmannaðar. Sama á sér stað í frumheilsugæslunni í dag þegar einkafyrirtæki bjóða upp á tækifærislausnir sem þeim hentar hverju sinni í samkeppni við sjálfa Heilsugæsluna, starfsemi sem byggir á allt öðrum lögmálum. Þegar markaðslögmálin verða látin ráða í heilbrigðisþjónustunni þarf auðvitað að skilgreina velferðarþjónustuna upp á nýtt á Íslandi.

Styrkleikar heilsugæslunnar eru þó ennþá miklir enda innviðirnir sterkir. Mannauðurinn er mikill, ekki síst í stórum hópi sérfræðilækna í heimilislækningum sem ákváðu að leggja þetta sérnám fyrir sig fyrir áratugum síðan. Þótt undirmönnun lækna í heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins er mikill að þá eru húsakynnin góð og aðstaða víða fyrir sérnámslækna. Auðvelt ætti því að vera að nýta reynslu læknanna sem þegar eru starfandi til að mennta aðra lækna til að verða heimilislækna, m.a. aðra sérgreinalækna sem ekki fá starf við hæfi vegna yfirmönnunar í þeirra fagi. Flýta þarf þessu ferli því á næstu 10 árum má búast við að helmingur nústarfandi heimilislækna hætti störfum fyrir aldurs sakir.

Öll vaktþjónusta á höfuðborgarsvæðinu þarf einnig að vera á forsendum frumheilsugæslunnar, eins og hún er annars staðar á landinu. Þegar er komið gott skipulag á vaktþjónustuna hjá Læknavaktinni á höfuðborgarsvæðinu sem tekur við vaktskyldu heilsugæslunnar eftir að síðdegismóttöku stöðvanna lýkur á daginn og sem hefur sýnt sig vera ódýrasta rekstrarformið sem stjórnvöld eiga völ á. Afleiddur sparnaður m.a. í ónauðsynlegum rannsóknakostnaði á spítölunum er auk þess mikill. Annað skipulag á vaktþjónustunni og sem er ekki á forsendum heilsugæslunnar, rýrir trúverðugleika hennar og gæði.

Enn og aftur þurfum við að hugsa okkar gang og hugsa framtíðina upp á nýtt. Stjórnlagaþing sem ekki hefur umboð þjóðarinnar en valdalaust og þeir ekki öfundsverðir sem þar ættu að sitja. Æðsti dómstóll hefur kveðið skýrt upp sinn dóm eins og hann gerði upphaflega á Þingvöllum fyrir 1000 árum. Við þann dóm þýðir ekkert að deila frekar en þá.

Klaufaskapurinn hjá okkur ríður ekki við einteyming þessa daganna, þótt svo að við séum á réttri braut. Verkefni ríkisstjórnarinnar hafa enda verið yfirþyrmandi eins og við er að búsat í rústabjörgun og hætt við að kappið hlaupi aðeins með mann þegar mest á reynir. Það þýðir samt ekkert að gráta og láta hugfallast þegar markmiðin eru skýr. Það er einfaldlega ekki í okkar blóði. Nú þurfum við samt að staldra við og hugsa okkar gang. Nýtt stjórnlagaþing þarf að undirbúa vel og nú verður að gefa sér þann tíma sem þarf í nánu samstarfi við sjálfan löggjafann. Á meðan treystum við á réttkjörin stjórnvöld að gera eins vel og þau geta í landsmálunum og standa vaktina fyrir okkur fram að næstu kosningum.

Það sorglegasta af öllu er að sjá hvað hlakkar í þeim sem síst vilja neinar breytingar á stjórnarskránni. Þannig er það líka alltaf að sumir hlakka yfir óförum annarra, jafnvel þótt líf þjóðar hangi að veði. Sumir standa líka fyrst og fremst vörð um að auðlindirnar haldi  áfram að vera á fárra höndum. Hrunflokkarnir bíða þess eins að ná völdum aftur. Flokkar og stjórnmálamenn sem eiga erfitt með að horfa í eigin barm og ekki geta unnt þjóðinni að vinna eftir niðurstöðum þjóðfundanna nú eftir hrun. Hrun sem flestir eru sammála um að hefði aldrei gerst ef siðferði þjóðarinnar hefði verið þroskað og vel varið með betri stjórnarskrá. Að menn og konur hefðu jafnrétti og bræðralag að leiðarljósi í stað fyrirgreiðslupólitíkur og klíkuskaps. Smákóngaveldis sem að lokum varð okkur að falli.

Við viljum nýtt alþingi svo fljótt sem verða má. Nýja stjórnarskrá og öruggari framtíð í nýjum heimi þar sem við stöndum keik og stolt sem þjóð meðal þjóða. Við eigum söguna þótt við fórum út af sporinu á síðustu metrunum. Þótt við hrösuðum aftur nú rétt við lokatakmarkið í þessu hlaupi að þá tökum við bara þátt í því næsta og komum ennþá sterkari til leiks. Við viljum hafa áhrif á framtíð landsins og standa vörð um grunngildin sem okkur eru kærust en voru gleymd. Við viljum líka að þau standi meitluð í næstu stjórnarskrá.

Undanfarna daga hafa orkumál tengt sjálfbærri orkuþróun (sustainable development) verið mikið til umræðu. Katrín Júlíusdóttir iðnaðar- og orkumálaráðherra ætlar nú að leggja fram þingsályktunartillögu um orkuskipti í samgöngum með uppbyggingu græns hagkerfisins að leiðarljósi. Rafbílavæðing fyrst þjóða er raunhæfur möguleiki ef vilji stjórnvalda er fyrir hendi og myndi skipa okkur á fremsta bekk meðal iðntæknivæddra þjóða. Tækifæri sem er einstakt í sjálfu sér enda aðstæður hér einstakar tengt miklum möguleikum til skynsamlegri raforkunýtingar en hingað til og sem gæfi afkomendum okkar „forskot“ á okkur sjálf. Kynslóðum sem við skuldum svo mikið í dag. Erlend bílaframleiðslufyrirtæki sýna málunum nú mikinn áhuga svo útspilið er greinilega hjá stjórnvöldum.

Þegar höfum við sýnt mikið frumkvæði með skynsamlegri nýtingu vatnsvarma og lagningu hitaveitna hér á landi sem flestar aðrar þjóðir horfa til með öfund. En þrátt fyrir mikinn sparnað í olíukyndingu erum við miklir orkusóðar og eingin þjóð eyðir meiri orku á mann og hvergi er mengun lofts jafn mikil á hvern íbúa og hér á landi. Orkunotkun sem tengist  mikill olíunotkun skipaflotans og mikilli bílaeign landans. Mengunarmál tengt sorpbrennslu hefur síðan verið mikið til umræðu á síðustu dögum og þykir mörgum sem stjórnvöld hafi sofið illilega á verðinum, enn einu sinni. Þessi mengun ásamt oft mikilli svifryksmengun tengt miklum akstri í mesta þéttbýlinu er þegar mikið áhyggjuefni vegna áhrifa á heilsu fólks. Í dag erum við því greinilega ekki sjálfbær hvað orkumálin varðar, orku sem við eigum þó nóg af.

Segja má að ofnotkun sýklalyfja og varanleg áhrif á sýklaflóruna hér á landi með sýklalyfjaónæmum stofnum langt umfram það sem þekkist meðal nágranaþjóðanna sé að sama skapi ósjálfbær hegðun, að minnsta kosti hvað heilbrigðið varðar. Loftmengun og heilbrigðissóðaskapur eru þannig áberandi áminningar að við getum gert mikið betur gagnvart okkar nærumhverfi, á sama tíma og við njótum samt ótrúlegs forskots hvað varðar víðáttu landsins, jökla og vatna auk hafsins kringum landið og sem við náum sem betur fer ekki að koma höndum yfir að öllu leiti í dag.

Í nýlegri grein prófessors Jóhanns Ágústs Sigurðssonar sem hann nefndi „Hver er þinnar gæfu smiður“ og birt var í Fréttablaðinu 11.1. sl. vorum við minnt á að orsakir margra svokallaðra lífstílssjúkdóma í nútíma þjóðfélagi gætu átt rætur að rekja til fortíðar hvers og eins og aðstæðna sem einstaklingunum eru skapaðar í brigðulum heimi og hvað sé þá til hjálpar. Þegar síðan oflækningar og skortur á mannlegu innsæi leiðir til enn alvarlegri sjúkdóma, má sannarlega segja að við séum ekki sjálfbær að viðhalda góðri heilsu frá einni kynslóðar til annarrar. Þvert á móti er hætta á að heilsan versni og sem í vissum tilfellum telst til alvarlegustu heilsuógna framtíðar.

Viðtal  við mig um efnið í þættinum Heilshugar á Rás 1 22.07.2011

Það er sitthvað lög eða regla. Það vantar sem betur fer ekki lögin hér á landi en regluverkið, meðal annars hjá sjálfum löggjafanum, er oft sárlega ábótavant. Nú þegar sjálf lögreglan kvartar um úræðaleysi gagnvart óhæfum ökumönnum í umferðinni væri rétt að líta í baksýnisspegilinn og rifja upp þann losarabrag sem ríkt hefur á þeim bænum og tengist vottorðabeiðnum til heimilislækna eða skulum við segja samráðsleysis um gerð læknisvottorða og hvað í þeim á að standa. Einnig þess trúnaðarsambands sem maður skildi ætla að gæti ríkt milli lögreglu og heimilislækna, á báða vegu.

Heimilislæknar eru í þeirri stöðu að þurfa að votta allt milli himins og jarðar enda skjalaverðir sjúkraskýrslunnar, ekki síst ef lögregluyfirvöld óska þess sem lögaðilar að málum og sem geta ásamt lögfræðingum og tryggingafélögum óskað eftir vottorðum. Þó er það oft svo, að ekki liggur nákvæmlega fyrir hvað þessir aðilar í raun vilja að sé sérstaklega vottað. Formið vantar þannig oft og að leitað sé svara við réttu spurningunum. Skýrasta dæmið um þetta er skotveiðileyfisvottorð sem ekkert staðlað vottorðaform er til um frekar en mörg önnur. Spurning hvort verið sé að leita eftir vottun á sjónhæfni, góðri heyrn, vottun á góðu úthaldi til útivista á heiðum landsins eða vottun á eðlilegu geðheilbrigði. Allt eru þetta í sjálfu sér þættir sem eðlilegt væri að skotveiðimaður uppfylli þótt sennilega skiptir geðheilbrigðið mestu máli. En spyrja þarf réttu spurninganna. Jafnvel í stöðluðu vottorði vegna ökuleyfis er ekkert sem beinlínis spyr um andlega getu og færni en spurt er um sjón og heyrn, hvort limaburður sé eðlilegur og hvort báðir fætur séu jafn langir. Þannig virðast því oft sem lögregluyfirvöld vilji varpa frá sér ábyrgðinni á aðra, svo sem á vottorðagjafann. Þó stendur nú til að framkvæmd verði hæfnispróf til aksturs hjá öldruðum sem endurnýja þurfa ökuskírteini á vegum lögreglunnar sjálfrar og sem er löngu tímabær ákvörðun. Ekki má gleyma að lögreglan og heilsugæslan eru á sama veginum og vilja sem stofnanir stefna í sömu áttina, í að bæta sem mest öryggi og almannaheill í landinu.

Nýlegt og afdrífaríkt dæmi fyrir um ári síðan er þó þegar sjálf Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu sniðgekk eldri verklagsreglur og samninga við heimilislækna um ítarlegri vottorð vegna áfengis- og fíkniefnamats auk blóðprufutaka og mati á ökuhæfni aðila sem stoppaðir höfðu verið í umferðinni og samdi við einkafyrirtæki úti í bæ. Málum sem einmitt snýr að almannaheill í umferðinni og nú er mikið til umræðu. Þjónustu sem heimilislæknar Læknavaktarinnar í opinberri þjónustu höfðu sinnt vel um áraraðir eins og allir aðrir heimilis- og héraðslæknar í sveitum landsins. Nú að hluta vegna gjörningsins og ónógra verkefna á nóttunni er rætt um að leggja vitjanaþjónustu Læknavaktarinnar niður á nóttunni hér á höfuðborgarsvæðinu. Því spyr maður sig auðvitað um sameiginlegu ábyrgðina innan stjórnsýslunnar. Það getur nefnilega haft afdrifaríkar afleiðingar að klippa hlekki úr öryggiskeðjunni og verst þegar lögreglan á sjálf hlut að máli. Þessir aðilar þurfa öðrum fremur að geta gengið í takt og spilað sömu lögin.

Oft hefur umræðan verið ansi neikvæð og ekki af tilefnislausu. En þess daganna er tilefni til að gleðjast yfir velgengni okkar manna á alþjóðlegri grundu. Nokkuð sem ekki hefur gerst síðan hún Jóhanna Guðrún í blá kjólnum sínum sló svo rækilega í gegn í eurovísion keppninni góðu fyrir tæplega 2 árum síðan. Fulltrúi þjóðar í vægðarlausum heimi og við í miklum sárum. Afrek sem sýnir að við getum gert stóra hluti ef við bara viljum og höfum nógu mikla trú á okkur. En við þurfum alltaf að vinna heimavinnuna fyrst og við höfum gert það áður eins og þegar silfurdrengirnir okkar komu heim um árið.

Þótt stjórnsýslan hafi brugðist á margan hátt hefur íþróttahreyfingin staðið af sér stormana sem komu á fjármálamarkaðinn eftir hrunið. Styrkir hverskonar voru þá skornir við nögl. En við vorum sem betur fer þegar farnir að blómstra á ýmsum sviðum íþróttanna sem gert hafa garðinn síðan frægan. Sama má auðvitað segja um listir hverskonar enda erum við hugmyndarík þjóð og djörf í eðli okkar. Við ættum því ekki að þurfa að hræðast framtíðina ef við pössum vel upp á þjóðararfinn sem í okkur býr og er okkur svo dýrmætur, menninguna og börnin okkar. Á þetta er minnt á dögum sem þessum þegar börnin okkar sem vaxið hafa úr íslensku grasi sýna hvers þau eru megnug.

En við vitum, að sigur gegn erlendum stórþjóðum í íþróttum er ekki auðsóttur á tímum atvinnumennskunnar. Íþróttum þar sem nánast allt er undir og heilsunni oft teflt á tæpasta vað. Þar sem blóðið stundum drýpur og svitinn fossar. Grátur og gnístan tanna. Stutt milli hláturs og gráturs, jafnvel eftir hverja sókn eða vörn. Ég heyri á mörgum íþróttafréttariturum að við „þurfum að gera betur“ ef við ætlum í verðlaunasæti. En ef við ætlum okkur of mikið og gerum óraunhæfar væntingar, jafnvel að sigra sjálfan heiminn á HM, að þá verða vonbrigðin bara þeimur meiri. Þá tilfinningu þekkjum við allt of vel og við megum aldrei gleyma að um leik er að ræða sem við eigum að njóta. Ísland er eins og Lísa í Undralandi í ævintýrinu góða. Í Undraheimi leysti Lísa úr hverri þrautinni fyrir sig jafn óðum og þess vegna var ævintýrið allan tímann svo skemmtilegt. Njótum hvers sigurs með strákunum okkar, það er afrek út af fyrir sig sem er nóg er að gleðjast fyrir daginn í dag. Stórt ævintýri en þar sem allt getur gerst.

Undanfarna viku hefur mikið verið rætt um mengunarmál af gefnu tilefni og varða bruna í sorpbrennslustöðvum í íbúabyggð víða um land. Alvarlegast er hugsanlegt heilsutjón barna af völdum díoxíneiturs sem myndast við brunann. Vandamálið er auðvitað grafalvarlegt og allt of seint brugðist við. En hvað með önnur nærtækari mengunarslys sem þegar hafa orðið í okkar nánasta nærumhverfi, ekki síst í mesta þéttbýlinu á sjálfu höfuðborgarsvæðinu? Umhverfisáhrif á íslensku sýklaflóruna af völdum bakteríueiturs sem mikið er notað sem sýklalyf  hér á landi og sem ég fjallaði um í vikunni. Tekið var hins vegar strax á málunum er varða sorpbrennslustöðvarnar og brunann sem þar á sér stað, sem betur fer, og þegar hefur verið krafist stjórnsýslulegrar úttektar á málunum.

Vitað hefur verið um mikinn vanda tengt mikilli sýklalyfjanotkun barna hér á landi sl. ártugi og aðgerðir mótaðar m.a. hjá sóttvarnarlækni og með klínískum leiðbeiningum Landlæknis við meðhöndlun á miðeyrnabólgu en sem því miður hefur ekki náð langt. Vandinn er enda fyrst og fremst tengt skipulagi heilbrigðismála, ekki síst heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu þar sem mesta áherslan á þjónustu við veik börn er skyndiþjónusta á síðdegisvöktum, á kvöldin og um helgar. Og það er brunalykt í lofti eftir sviðna jörð sem þó er hvorki af völdum sinueld eða sorpbrennslu.

Sýklalyfin, þegar þau komu fyrst á markað fyrir rúmlega hálfri öld síðan, voru talin kraftaverkalyf og bættu áratug við meðalaldur manna í hinum vestræna heimi. Áður dó fólk oft úr sárasýkingum og lungnabólgum á besta aldri þar sem nær eingöngu var hægt að treyst á eigin varnir líkamans og góðan aðbúnað. En Adam var ekki lengi í paradís og fljótlega fór að bera á ofnotkun lyfjanna og þau jafnvel notuð við kvefsýkingum. Að sama skapi urðu sýklarnir smá saman ónæmir fyrir lyfjunum. Í dag er talið að í allt að helmingi tilfella séu sýklalyf notuð af óþörfu og hvergi á Norðurlöndunum er sýklalyfjanotkunin meiri en hér á landi. Í allt að helmingi tilfella eru algengustu sýklarnir nú orðir ónæmir fyrir penicillíni og helstu varalyfjum á Íslandi. Fjöldi barna þarf þannig að leggjast inn á sjúkrahús til að fá meðferð með sterkustu lyfjum sem völ er á, í æð eða vöðva. Vandamálið er verst á höfuðborgarsvæðinu sjálfu. Það þarf ekki mikið hugmyndarafl að sjá í hvert stefnir og hvar eldarnir munu brenna.

Sárlega vantar stjórnsýslulega úttekt á orsökunum hvernig fyrir okkur er komið og hver beri hina stjórnsýslulega ábyrgð. Ekki síst ef taka á upp fleiri skyndilausnir og takmarkaðar bólusetningar gegn algengustu heilsuvá barna, eyrnabólgunum, án þess að ráðast á rót vandans. Bólusetningu sem getur ef  betur er að málum staðið, hjálpað okkur úr vandanum tímabundið. Bjóða þyrfti þá auðvitað öllum ungbörnum bólusetninguna en ekki bara börnum sem fæðast eftir áramótin og auðvitað þarf að tryggja skynsamlegri notkun sýklalyfjanna og að farið verði eftir alþjóðlegum stöðlum og leiðbeiningum um meðferð sýkinga innan heilsugæslunnar. Meðal annars með meiri fræðslu, betri greiningu og meira eftirliti. Ef ekki, er hætta á að bólusetningarnar geti fært okkur bara úr öskunni í eldinn þegar til lengri tíma er litið.

Bólusetning gegn algengustu stofnum (pneumókokkunum) sem valda oftast miðeyrnabólgu barna, getur dregið verulega úr tíðninni, ef góð þátttaka fæst og gott hjarðónæmi næst að myndast í þjóðfélaginu. Það gildir ekki síst um alvarlegustu eyrnabólgurnar. Þá nýtur gamla fólkið og við hin bólusetningarinnar einnig óbeint þar sem minna verður um útbreiðslu þessara baktería. Bakteríur sem oft eru einnig sýklalyfjaónæmir og sem geta valdið alvarlegum lungnabólgum, blóðsýkingum og heilahimnubólgum. Hins vegar má búast við að með tímanum komi aðrir stofnar í stað þeirra sem bólusett er gegn. Það hefur gerst í löndum sem bólusetningin hefur verið framkvæmd í ungbarnaheilsuverndinni sl. áratug eins og í Bandaríkjunum. Sýklalyfjaónæmi hefur þá einnig orðið vandamál í þeim stofnum sem koma í staðinn. Þess vegna verður að taka á sýklalyfjaávísunum um leið og bólusett er og skerpa á skynsamlegi notkun. Brennt barn forðast eldinn en hvað með okkur hin sem eigum að vita betur, ekki síst heilbrigðisyfirvöld?

Rafræna otoscopið mitt

Allar nýjar alþjóðlegar leiðbeiningar í meðferð miðeyrnabólgu barna gera ráð fyrir að beðið sé með sýklalyfjameðferð, nema einkennin séu slæm. Sérstaklega er ráðlegt að bíða með meðferð barna eldri en eins árs. Hvatt er til eftirlits með einkennum sem kunna að versna. Vandamálið hingað til varðandi meðferðina hefur hins vegar verið vöntun á eftirliti og þar sem sjaldnast koma sömu læknar að málum, enda flest börnin skoðuð á skyndivöktum hér á höfuðborgarsvæðinu. Þá er oft fljótlegasta og auðveldasta valið að grípa til sýklalyfja sem þó eru óþörf í mörgum tilvikum. Afleiðingarnar með tímanum eru hins vegar alvarlegar. Mikil sýklalyfjanotkun, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu og sýklalyfjaónæmið þegar orðið meira en þekkist í nágranalöndunum hjá helsta sýkingarvaldinum (pneumókokkinum) eins og ég fjallaði um í síðasta bloggi og sem er ein mesta heilbrigðisógn barna á Íslandi í dag.

Sú tækni sem auðveldar okkur sjúkdómsgreiningu á eyrnabólgunni og auðveldar sérstaklega allt eftirlit er rafræn myndataka af eyrnabólgubreytingunum og sem bera má saman frá einum tíma til annars. Eins með möguleikum á myndum sem senda mætti á milli eins og t.d. frá skyndivakt til heilsugæslu. Sjálfur hef ég haft slíkt tæki til umráða, m.a. til að kynna á heilsugæslustöðvunum. Takmarkaður áhugi hefur hins vegar verið á tækninni og heilbrigðisyfirvöld hafa ekki sýnt málinu neinn áhuga. Á sama tíma er sýklalyfjaónæmið stöðugt að aukast, ekki síst í sýkingum barna sem fá þá oft ófullnægjandi meðferð við slæmu eyrnabólgunum og sem þurfa jafnvel að leggjast inn á sjúkrahús til að fá sterkustu sýklalyf sem völ er á, í æð eða vöðva. Tækið sjálft kostar samt ekki nema eins og góð myndavél eða um 200.000 kr. og eins og sést hér myndinni að ofan hægt að tengja við hvaða fartölvu (snjallsíma) sem er. Sjá má kynningarband um tækið og rafræna myndatöku með því að smella á myndina eða textann hér.

Segja má að þrýstingur á nákvæma greiningu frá byrjun er miklu meiri en áður þar sem nýjustu rannsóknir sýna að aðeins ákveðnar slæmar miðeyrnabólgur gagnast sýklalyfjameðferð betur. Í þeim tilfellum gætu 25% barna gagnast sýklalyfjameðferðin þótt fórnarkostnaður séu vissulega aukaverkanir og hugsanlega meira sýklalyfjaónæmi meinvalda í nefkoki barnanna í framhaldinu. Eins hugsanlega aukin hætta á endurteknum sýkingum síðar. Tvær greinar um efnið og ritstjórnargrein birtust í dag í hinu virta læknatímariti NEJM þar sem mesta áherslan er einmitt lögð á nákvæma greiningu til að koma í veg fyrir óþarfa sýklalyfjameðferð og að þau börn fái aðeins meðferð sem mest þurfa á henni að halda. Úrlausn vandamálsins ætti þannig hvergi að vera mikilvægari en einmitt hér á landi þar sem sýklalyfjaónæmið er mikið og meirihluti sýklalyfjaávísana barna er vegna miðeyrnabólgu. Af þessu tilefni má nefna að um 20% af öllum komum allra aldurshópa til heilsugæslunnar og vaktþjónustunnar 2009 var vegna öndunarfærasýkinga og eyrnabólgu barna og talið er að yfir helmingur af öllum komum barna á stofu til lækna tengist eyrnabólgunni eingöngu.

Og hvaða foreldri vill þá ekki fá að sjá hvernig eyrnabólga barns lítur út á rafrænni mynd, sérstakalega þegar til greina kemur að bíða með sýklalyfjameðferð og sjá hvernig hún þróast á næstum dögum. Þessi tækni gefur einnig kost á sameiginlegri ákvarðanatöku sjúklings (foreldris) og læknis um framhaldið. Málið var fyrst til kynningar fræðadögum heilsugæslunnar fyrir ári síðan http://heilsugaeslan.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4420 .

Það er ekki laust við, að sótt hafi að mér töluverður hrollur sl. daga og sem ég hef aðskilið frá kuldahrollinum vegna veðráttunar þar sem hann sækir mest að mér inni, við lestur frétta og að fylgjast með umræðu um mengun vegna sorpbrennslu víða um land.

Með ólíkindum hefur manni fundist hvað stjórnsýslan hefur verið sofandi og horft fram hjá  mengun í náttúrunni sl. ár, þrátt fyrir ákveðna vitneskju um ástandið en afsökunum að skýrslur um málið hafi ekki verið lesnar af þeim sem bera stjórnsýslulegu ábyrgðina. Auðvitað eiga allir að vera á tánum þegar hætta er á heilsutjóni af okkar eigin völdum. Hátt magn díoxin í lofti, langt yfir leyfilegum mörkum miðað við erlenda staðal í lokuðum fjörðum er augljóslega ekki í lagi. Sjálfsagt er einnig að vera á varðbergi um áramót og á froststilludögum þegar svifryksmengun getur farið upp fyrir leyfileg mörk. Slíkt getur valið óþægindum í öndunarvegi viðkvæmra. Sem betur fer erum við Íslendingar annars almennt hraustir og lausir við almenna mengun í okkar nærumhverfi, sérstaklega í loftinu okkar enda er hreint land og fagurt okkar aðal eðalmerki gagnvart umheiminum. Hvergi á vatnið að vera tærara og á fáum stöðum er dreifbýlið og öræfin meiri sem þar að auki er oft umlukið ómenguðum sjónum eða jöklum. Við erum rík þjóð nema þegar við lendum í hremmingum eins og eldgosum, kreppum og farsóttum. Þannig hefur það alltaf verið þar til nú.

Í morgun hlustaði ég á gott viðtal við Benedikt Erlingsson leikara á rás 2 hjá RÚV sem rakti skilmerkilega þau afglöp sem stjórnsýslan hefur sýnt varðandi málefni dagsins um díoxinmengunina og jafnvel svifryksmengunina í Reykjavík. Okkur verður auðvitað fyrst hugsað til barnanna okkar sem erfa eiga landið þegar við heyrum þessar fréttir um óhollustuna og þann skaða sem börnin geta þurft að búa við. Af loftinu sem þau anda að sér og mjólkina sem þau drekka. Heilbrigðisyfirvöld í samvinnu við Landlæknisembættið vinna nú nánar að þessum málum og sem betur fer telja þau engan skaða hafa orðið varðandi varðandi líkamlegt heilbrigði íbúa svæðanna sem eiga í hlut enda þoli maðurinn meiri mengun en ýmsar aðrar viðkvæmari lífverur. Vonandi verður líka öll umræðan um þessi mál til þess að heilbrigt nærumhverfi verði sett í meiri forgang og að við öll lærum af mistökunum, ekki síst stjórnsýslan sjálf. En eru málin þá í lagi í dag eða getur verið að önnur mál sem snerta okkar nærumhverfi, heilsu og flóru landsins séu í miklu verri málum en við höfum viljað sjá og heyra af og sem er miklu alvarlegri en málefni dagsins í dag. 

En hrollurinn sem var kjánahrollur var ekki af þessu einu eða af skömm hvernig fyrir okkur er komið í mengunarvörnum. Kjánahrollurinn kom fyrst og fremst vegna annarra mála sem mér er miklu skildari. Raunverulegri mengun ef svo má segja þar sem við höfum þegar raskað ákveðnu jafnvægi í náttúrunni og alið upp ónæma sýklalyfjastofna sem nú herja á börnin okkar. Raunverulega ógn sem þegar kemur alvarlega niður á heilsu barna hér á landi. Í hverri viku þurfa börn að leita sérhæfðar aðstoðar á sjúkrahús til að fá sterkustu lyf sem völ er á vegna þess eins hvernig við höfum farið illa með sýklalyfin á undanförnum áratugum. Meiri notkun en þekkist á öðrum Norðurlöndum, allt að 40% meir en þekkist til dæmis í Svíþjóð. Að sama skapi hefur íslenska flóran breyst miklu meira en hjá nágranaþjóðunum. Þar er aðallega um að ræða sýklalyfjaónæmi pneumókokka sem er okkar mannanna helsti meinvaldur og sem er orðinn ónæmur fyri penicillíni og helstu varalyfjum í nánast helmingi tilfella. Pneumókokkur sem flest okkar bera í nefkokinu. Vandamál sem hefur orðið til þess að við erum hætt að geta treyst á sýklalyfin þegar mikið liggur við. Vandamál sem vitað hefur verið um í ártugi hér á landi og marg oft bent á en versnar stöðugt og allt of lítið gert af hálfu stjórnvalda að sporna gegn. Vandamál sem tilheyra okkar nánasta umhverfi og er okkur sjálfum að kenna og hefur þegar breytt landslaginu hvað góða heilsu barna varðar. Vandamál sem fjölmiðlar hafa verið feimnir að fjalla um, einhverja hluta vegna, en sem er orðið að einni mesti heilbrigðisógn landsins.

Umræða hefur verið um drómasýki (narcolepsiu) sl. daga vegna gruns um aukna tíðni hér á landi í kjölfar bólusetningar gegn svínaflensu sem byrjað var á að framkvæma fyrir rúmlega ári síðan.

Eins og greint var frá í fréttum á RÚV í gærkveldi hafa fimm börn og unglingar frá níu til sextán ára aldri greinst með drómasýki undanfarið hálft ár. Yfirlæknir á sóttvarnarsviði hjá Landlæknisembættinu, taldi ólíklegt að svínaflensubólusetningin geti leitt til sjúkdómsins. Full ástæða sé þó til að kanna málið þar sem orsökin fyrir fleiri tilfellum af drómasýki en vant er, sé mjög á huldu. Til standi að taka þátt í fjölþjóðlegri rannsókn á hugsanlegum orsökum og þá sérstaklega tengslum við svínaflensubólusetninguna. 

Í dag er þannig ekkert sem staðfestir að um tengsl sé að ræða við bólusetningarnar. Um að ræða stutt tímabil og þegar um frekar sjaldgæfa sjúkdóma er að ræða geta þeir hæglega komið fram í smá tölfræðilegum kippum. Oftast er talið að sjúkdómurinn sem á rætur í truflun á djúpsvefni sé arfgengur hjá einn af hverjum 2000 fæddum. Aðrar orsakir geta síðan verið fyrir oft mildari sjúkdómsmyndum, en sem í dag eru oft illa þekktar svo sem hugsanlegar afleiðingar af veirusjúkdómum, eins og t.d.  inflúensunni sjálfri.

Mikil umræða hefur hins vegar verið frá því í haust um svefn og svefnvenjur sem tengist því hvort ekki sé rétt að seinka klukkunni okkar um eina klukkustund. Það gæti skipt okkur öll máli, ekki síst unglingana sem nú í mesta skammdeginu þjást oft af krónísku svefnleysi og svefnhöfga á morgnana. Vitlausri klukku hefur að hluta verið um að kenna og mikilvægt talið að dagsbirtan fái að haldast í takt við líkamsklukkuna. Ef klukkunni yrði seinkað um klukkustund væri hún rétt miðað við sólargang sem á að vera á hástöðu  klukkan 12. Þá yrði líka bjartara á morgnana sem nemur þessarri klukkustund. Sumir hafa einnig bent á að svefnklukka unglinga sé þegar 2 klst. of fljót (seinkuð líffræðileg dægursveifla) miðað við svefnklukku okkar fullorðnu og þegar sú skekkja bætist við skekkju á klukkunni sjálfri að þá nálgast svefnklukka unglinga hér á landi að vera nær 3-4 tímum of fljót miðað við sólargang. Skekkjan samsvarar að við fullorðnu þyrftum alltaf að vakna um klukkan fjögur á nóttunni. Þetta getur skipt börn og unglinga miklu máli á tíma þegar árveknin á að vera sem mest við nám í skóla. Vara ber hins vegar að draga rangar ályktanir að um hugsanlega drómasýki geti verið að ræða, nú þegar umræða um þessi mál eru í hámarki og leitað er ástæðna fyrir svefnhöfga barna og unglinga. En hvað er drómasýki (narcoplesia)? Bent er hér á góða grein á Vísindavef HÍ um helstu ástæður og einkenni sjúkdómsins. Þar kemur fram að helstu einkenni séu svefnflog, slekjuköst, svefnrofalömun og svefnhöfgaofskynjanir.

Mikilvægast af öllu er að almenningur telji sig ekki öruggari með heilsu sína með því að sleppa bólusetningum sem heilbrigðisyfirvöld bjóða upp á. Afleiðingar þeirra sjúkdóma sem verið er að berjast gegn svo og ýmsa fylgikvilla í kjölfarið eru miklu alvarlegri fyrir þjóðfélagið en hugsanlegar einstaka saklausar aukaverkanir af bólusetningum. Hjarðónæmi  skapast aðeins ef almenn þátttaka í bólusetningum er góð og sem ver þá óbeint þá óbólusettu um leið, ef þeir eru ekki of margir. Þannig má segja að þeir sem taka þátt eru að verja hina sem af einhverjum ástæðum fá ekki bólusetningu. Þetta getur átt við nú þegar enn vantar aðeins upp á að þjóðin sé nægjanlega vel bólusett gegn svínaflensu, þótt tæplega geti verið hætta á alvarlegum faraldri úr því sem komið er og meira en helmingur þjóðarinnar bólusettur. Hver og einn verður engu að síður að meta sína áhættu sérstaklega. Rétt er einnig að minna á fyrri umræðu hér á blogginu um mikilvægi bólusetningar á almennt heilbrigði í heiminum og ráðleggingar heilbrigðiyfirvalda um mikilvægar bólusetningar almennt, ekki síst í ungbarnaheilsuverndinni.