Vegna umræðunnar um „læknadóp“ sem hefur orðið í kjölfar þátta Kastljóss og ítarlegrar umfjöllunar Jóhannesar Kr. Kristjánssonar, fréttamanns, er rétt að árétta að allt má misnota, líka góð lyf sem gefin eru í góðri trú til að líkna.

Ofnotkun lyfja er stórt vandamál í nútímanum sem snertir almennt heilbrigði og sem stundum leiðir til misnotkunar á lyfjum. Oft af hálfu sjúklings en stundum annarra sem komast yfir lyfin, með kaupum og sölu lyfja sem ætluð eru öðrum. Heilbrigðiskerfi sem styður fyrst og fremst við skyndiþjónustur elur óneitanlega á úrræðum sem eru í takt við slíka þjónustu og eykur álag á starfsfólk og lækna. Ofnotkun lyfja og úrræða sem oft telst til skyndilausna. Sterk verkjalyf, róandi lyf, örvandi lyf, önnur geð- og taugalyf auk svefnlyfja eru þar á meðal, þótt sennilega séu langtímaafleiðingar fyrir þjóðfélagið allt og lýðheilsuna hvergi betur rannsakað en sem tengist ofnotkun á öðrum lyfjum fyrir yngsta aldurshópinn, ofnotkun sýklalyfja fyrir börn á Íslandi.

Sennilega opnar umræðan nú sár inn í kviku íslensks þjóðfélags. Jafnvel inn á graftarkýli sem lengi hefði þurft að vera búið að hleypa út úr en flestir samt kosið að horfa framhjá, eins og þau væru ekki til. Kvíða, angist, óreglu og vímuefnanotkun í íslensku þjóðfélagi. Efni sem ég hef oft komið inn á í blogginu mínu, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu þar sem mikil vöntun er á eðlilegri heimilislæknaþjónustu, auk félagsráðgjöf og sálfræðihjálp. Mál sem við þurfum nú öll að skoða betur og reyna að koma í lag. Allra síst viljum við að umræðan leiðist inn á villigötur fordóma og verði dæmd af dómstólum götunnar. Öll hljótum við að vilja góða læknis- og heilbrigðisþjónustu þegar mikið liggur við, ekki síst aðgang að góðum lyfjum á réttum forsendum.

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/01/29/alvarleg-misnotkun-ritalins-medal-fullordinna-a-islandi/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/01/31/meira-um-ofnotun-og-misnotkun-lyfja-a-islandi/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/05/18/erum-vid-ekki-ad-gleyma-einhverju/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2010/10/23/heilsugaesla-med-salina-ad-vedi/

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2011/04/21/haaleitisbrautin/

Íslendingar eru bjartsýn þjóð og hugsa alltaf að bráðum komi betri tíð með blóm í haga. Hjá þjóðinni hefur enda alltaf skipst á skin og skúrir, blómaskeið og hamfarir, góðæri eða kreppur. Stundum hamfarir, öflug eldgos og kreppa allt í senn, eins og maður hugsar nú til í norðan nepju, ösku og frosti í lok maí.

Sumir segja að á Íslandi búi nú fátæk þjóð enda flestar fjölskyldur skuldugar upp fyrir haus og allt að fjórðungur heimila tæknilega gjaldþrota. Sama má segja um atvinnufyrirtækin þar sem þúsundir standa ekki í skilum. Samt erum við meðal auðugustu þjóða veraldar þegar eignir okkar og þjóðarbúsins eru taldar saman, svo ekki sé talað um menntun þjóðarinnar og allar auðlindirnar. Við erum þannig sennilega bæði fátæk og rík.

Við erum að minnsta kosti rík af stolti og efumst aldrei um ágæti okkar. Dugleg og afskaplega hjálpleg hvort við annað þegar á reynir eins og sýnir sig nú best á Suðurlandi þar sem allt er á kaf í ösku og Austurlandi þar sem allt er á kafi í snjó, í miðjum sauðburði. Í orðunum erum við óumdeilanlega rík þjóð og á þeim byggist stærsti menningararfur okkar. Orðfærið sem gerir okkur fyrst og fremst að þeirri þjóð sem erum. Allt frá þeim tímum sem við vorum höfðingjar í Noregi eða þrælar, höfum við meitlað það mál með íslensku letri. Til að tala hvort við annað, skrifa lög og segja sögur.

Forn- og miðaldabókmenntirnar er einmitt sá arfur sem forfeðurnir skildu eftir sig fyrir okkur að njóta og byggja á. Arfur sem gerir okkur að einstakri bókaþjóð, íslenskri þjóð. Þar sem orðin fá yfirleitt mestu ráðið. Orðin sem skópu lýðræðið og geta verið sem beittasta vopn, en líka sundrað í stað þess að sameina. Orðin sem herðir stálið, en bræðir stundum sálina í senn.

Nýlega fórum við í víking með aðeins orðgljáfrið að vopni. Víking sem var tímaskekkja um rúm þúsund ár. Við fórum líka í hringi í orðræðunni og enduðum á sama stað um við lögðum upp frá við strendur Íslands. Jafnvel í málum málanna þegar allir vitringar landsins lögðu afl sitt á árarnar og vit sitt á vogarskálar réttlætis. Niðurstaðan varð engin enda vantaði góðan málstað og réttlætiskennd.

Myndin hér að ofan er skinnhandritsteikning úr Reykjabók af gömlum mönnum á leið á þing með lögbækurnar sínar. Sjálfsagt Jónsbók og fleiri góðar lögbækur í upphafi miðalda þegar þekking á lögum var líka mikilvæg. Tæplega þúsund árum síðar vefst lagatúlkunin samt ennþá oft fyrir okkur, að greina á milli þess sem er rétt og rangt. Orðin sem mynda lögin eru þannig greinilega ekki allt. Orð og lög sem virðast líka fá breytta merkingu eftir því sem við eldumst og þjóðin líka.

Um daginn velti ég því fyrir mér hvað stæði á milli raunveruleikans sem ég stóð frammi fyrir og þess sem ég vildi lýsa með orðum. Á milli virtist alltaf himinn og haf, og sama hversu mikið ég reyndi, var aðeins um ákveðna nálgun að ræða. Ég velti fyrir mér eitt andartak hvort blindir gætu séð með ímyndunaraflinu einu saman og hversu langt þeir væru frá sannleikanum mínum, eða hvort þeir væru ef til vill nær honum en við hin sem þó sjáum. Hversu mikið fara blindir á mis við eða hversu mikið ná þeir að bæta sér það upp með huganum, ímynduninni, heyrninni eða einhverju allt öðru og sem fanga væntanlega orðin á annan hátt. Það er líka langt frá túlkun tilfinninga til orða. Orð sem aldrei verða nema skugginn af því sem maður vildi sagt hafa, en samt stundum svo fullkomin og falleg, en stundum líka ljót. Jafnvel orð sem meiða.

Orðfátækt er afstætt hugtak og ef til vill aðeins tilkomið í orðabókum til að við hættum aldrei að leita og móta það sem við viljum segja. Kannski líka til að við getum skammast okkur örlítið. Efniviðurinn er enda endalaus, uppspretta orða og sagna á íslensku máli um alla ævi. Um landið, söguna og baráttuna hvernig á að haldi uppi litlu þjóðfélagi á norðurhjara veraldar, á einni öflugustu eldfjallaeyju veraldar. Þar sem jafnvel svart og hvítt fær nýja merkingu eins og hendi sé veifað. Það er okkar mál.

Eins og aðrir höfuðborgarbúar hef ég litið mikið til austurhiminsins í dag. En í kvöld á kvöldgöngunni var ekki um að villast að „hann“ var kominn, Svarta öskuskýið frá Vatnajökli, rétt frá þeim stað sem ég heimsótti hann fyrir aðeins 2 vikum síðan. Nema hvað þá var allt hvítt og fallegt. Átti hann kannski eitthvað vantalað við mig. Enda eiga allir hlutir sér tvær hliðar, réttuna og rönguna. Sennilega vita það færri betur en við Íslendingar, þar sem öfgarnar geta verið svo yfirþyrmandi að maður efast eitt andartak.

Við erum auðvitað stolt af forfeðrum okkar sem tóku sér bólfestu hér á landi fyrir 1100 hundruð árum. En rúmlega þúsund ár er stuttur tími í landfræðilegum skilningi. Mannfólkið hefur engu að síður orðið að aðlagast aðstæðum sem ekki hafa alltaf verið auðveldar. Jörðin víða hrjóstug, veðráttan erfið og alltaf má búast vetrarhretum langt fram á sumrin eins og nú er. Og svo er það hafísinn, sá forni fjandi. Kartöflurnar eru varla komnar ofan í hálffreðna jörðina áður en næsta frosthret skellur á. Landið víða uppblásið, og melar og grasbörð þar sem áður voru skóglendi. Allt mest vegna ofnýtingar á landinu gegnum aldirnar, ekki síst ofbeit.

Þetta eru reyndar staðreyndir sem margir höfuðborgarbúar lát sig litlu skipta enda snýst vistkerfi þeirra mest um að fá nóg af hreinu og heitu vatni, nóg af rafmagni og eldsneyti á bílinn. Varinn tilbúinn nútímalegur heimur sem á lítið skilt við heiminn þar fyrir utan. Allir eru hins vegar upprifnir ef fréttist af hugsanlegri Díoxín mengun þar sem verið er að brenna sorp út um sveitir landsins eða af mengun brennisteinsvetnis úr jarðhitaborholunum okkar uppi á heiðum. Eitthvað sem menn fara skyndilega að spá í og umræðan kemst þegar í hámæli.

Lýsingin gefur auðvitað ekki rétta mynd af Íslandi, heldur bara smá áminning til okkar að vont getur versnað. Ef vistkerfi jarðarinar og þar með landsins riðlast meira og jöklar halda áfram að bráðan jafn hratt og þeir gera nú eða um nokkra rúmkílómetra á ári hverju. Við ættum líka að líta okkur nær, til eigin heilsu, offituvandans, hreyfingarleysis og jafnvel ofnotkunar og misnotkunar lyfja. Ekki síst mikið sýklalyfjaónæmi í okkar eigni flóru og barnanna okkar sem er tilkomin af okkar egin völduma, ofnotkunar sýklalyfja um árabil, ekki síst meðal barna þar sem ný og óhagstæð flóra hefur tekið völdin. Hin nýja flóra Íslands sem vísindamenn erlendis fylgjast ekki síður af áhuga með en á sama tíma og við höfum mestar áhyggjur af lúpínunni. En hvernig er að búa á landinu svala og hvað er það sem aðrir sjá en við ekki?

Fyrir algjöra tilviljun heyrði ég í útvarpinu í bílnum brot af viðtali við fuglafræðing. Mér heyrðist hann segja að það væru um 10 milljón lunda á Íslandi og lundinn væri „fjölmennastur“ allra fugla á landinu. Hvortveggja staðreyndir sem ég hafði ekki hugmynd um og fannst reyndar fjarstæðukenndar. Þess vegna fletti ég þessu upp þegar heim kom. Mér lék líka forvitni að vita hver væri hugsanlegur heildarfjöldi fugla á Íslandi sem ég áætla að geti nálgast hálfan milljarð. Eða veit það einhver? Og hvað með lundann sem annars staðar er í útrýmingarhættu, er t.d. friðaður í Noregi. Það vissi ég því  prófessorinn minn gaf einu sinni fyrir nokkrum árum góðum vini sínum í Noregi uppstoppaðan lunda og sem varð að smygla honum til landsins. Óvíst er hvort fuglinn sá hafi fengið síðan að standa uppi á hillu. En talan var sönn svo langt sem hún náði og griðlandið er Noregur.

Yfir 350 tegundir fugla hafa sést á Íslandi þótt algengir fuglar sem verpi hér á landi telji aðeins rétt aðeins um 80. Æðarfugl, annar þjóðfugl okkar Íslendinga er líka algengur og telur nokkrar milljónir. Fugl sem hins vegar var friðaður hér á landi 1786, fyrst allra dýra í heiminum enda nytjafugl hinn mesti og sem gefið hefur okkur æðadúninn gegnum aldirnar, svo okkur verði ekki kalt. Eylandið okkar er líka með þeim stöðum í heiminum þar sem fuglalíf er hvað líflegast og sem skapast af legu landsins, mildum vetri og svölu sumri. Heyrið þið það! Ekki má gleyma landslaginu og stórgerðri strandlengjunni með öllum fuglabjörgunum. Björgum sem við sjáum sjaldnast nema frá sjó, en stundum á sundurgröfnum varhugasömum grasbökkum, á bjargbrúnunum sem lundinn hefur gert. Eins fjörunum, ósunum, móunum, mýrunum, heiðunum og tjörnunum, á og allt í kringum landið. Með sjóinn síðan fullan af fiski. Enda var fólk ekki að kvarta mikið hér áður fyrr, nema þegar hörmungarnar gengu yfir, náttúruhamfarir, smitfaraldrar og kreppur.

Eyja sem bara fyrir þessar sakir á sér enga aðra líka í heiminum og er uppáhaldseyja áhugasamra fuglaskoðara um allan heim. Og margir leggja vísindunum lið með að telja fuglana og merkja. Og þótt örninn sé allra fugla tígurlegastur að þá er það lundinn sem er okkar spés. Kólibrífugl norðursins og kafari hinn besti. Fugl sem ég hef samt séð allt of sjaldan, helst þá sjaldan þegar ég fer á hengibrúnir landsins þar sem hann býr sér til hús og kamar í moldarbörðunum og á síðan eins og við mannfólkið yfirleitt afkvæmi í einu sem kallat pysja. En það eru blikur á lofti þegar sandsílið lætur ekki sjá sig við strendur landsins eins og gerst hefur æ oftar síðastliðin ár, helsta fæða lundans, kríunnar og mávfuglanna. Það er viðkvæmt þetta blessaða vistkerfi og við þurfum stöðugt að vera á varðbergi.

Lundinn er stundum kallaður prófastur enda með eindæmum virðulegur og tígurlegur með klumbunefið sitt, gogginn sinn litskúðugan og vinalegt og allt að því barnslegt augnaráð. Langstærsta lundabyggð í heimi er í Vestmannaeyjum þar sem lundinn er þjóðfugl enda lætur nærri að tíundi hver lundi í heiminum sé ættaður þaðan. Meiri part ársins heldur hann sig reyndar langt út á Atlandshafi, þar sem nóg er af loðnu og öðrum smáfiski, endalaust. Bjóðum hann því alltaf velkominn heim aftur, vorboðann ljúfa, þar sem aðrir sannir Íslendingar búa.

Vor, er stutt orð. Kalt vor, er stutt setning. Sumrin á Íslandi eru líka stutt og nú er aðeins um mánuður í sumarsólstöður. Hvernig má þetta vera? Við bíðum og bíðum og áður en við vitum af er aftur farið að snjóa fyrir norðan og dýrin komin í hús. Og áður en maður veit af er komið haust og þá stutt í langan vetur.

Sumum finnst þessi lýsing sjálfsagt vera svartsýnistal og bera vott um mikla neikvæðni. Fyrir mér er samt vorið í ár eitt það besta. Ekki þó vegna sumarylsins sem sumar þjóðir hafa svo nóg af og er hversdagslegur hlutur á þeirra mælikvarða. Það eru allir hinir hlutirnir sem við eigum svo mikið af. Ekki síst hlutir af landinu sem við kunnum meira og meira að meta eftir því sem við eldumst. Á landinu góða þar sem enginn dagur er eins, sumrin stutt en veturnir langir, oftast rok og nóg rigning, sem betur fer. Það er Ísland.

Frá því í febrúar er vorið búið að vera í hjartanu mínu upp á hvern einasta dag. Með þátttöku í ljósinu þegar daginn er farið að lengja svo um munar, þótt vetur konungur láti ekki stax undan. Enda hvernig ætti annað að vera, í sínu eigin landi. Þar sem sumar og sól eru boðin velkomin til hátíðarbrigða. Og á þeim hátíðisdögum reynum við að njóta daganna vel og lengi. Og síðan að hlakka aftur til næsta sumars.

Vorið er líka tími vona. Að bráðum komi betri tíð með blóm í haga. Í baráttu lífs okkar sem kviknar þrátt fyrir allt eins og nýgræðlingar upp úr freðinni jörð. Vorið var þannig líka einu sinni minn tími. Endalausar endurminningar úr sveitinni minni eftir öll þessi ár sem hafa haldið áfram að vaxa og allt er eins og gerst hafi í gær. Þar sem vinnan var ánægjan ein, með öllum dýrunum og góðu fólki, frá morgni til kvölds. Veganestið stærsta sem enst hefur mér svo vel. Vorinu er hins vegar nú lokið hjá mér sjálfum og jafnvel aðeins liðið á sumarið. Börn mín fullvaxta og uppeldinu lokið. En það er ennþá vor í sálinni enda barnabörnin mörg og fögur, kát og hress, ljósgeislarnir sterku sem lýsa upp tilveruna. Þar sem vorið er jafnvel allt árið.

Kalt vor sést á fjöllunum í fjarska. Það snjóaði í kvöld í hlíðar Esjunnar og snjóskaflarnir eru ennþá eins og frosin tár á vanga. Sömu tár og fossuðu niður um daginn sem gleðitár þegar vorylurinn loks kom. Og norðan garrinn beit ennþá örlítið í kinn á Úlfarsfellinu í kvöld. Hann Frosti vinur lætur ekki að sér hæða. Með gustinn í fangið dag eftir dag og jafnvel storminn á jöklunum sem ég heimsótti um daginn,  Snæfellsjökul og Vatnajökul. Þar sem sólstafirnir fá nýja vídd þegar horft er yfir sæ og þeir leika sér að götum skýjanna. Skjannahvít birtan sem gefur úfnum sjónum ævintýranlegan blæ, jafnvel hýjan blæ. Tálsýn eins og undir regnboganum, bara hátíðlegri. Loftið kristaltært þar sem himinn og jörð, snjór og fjöll, ský og sjór ýmist afmarkast ótrúlega vel hvað frá öðru, eða renna saman í eina móðukennda heild með yfirnáttúrulegri birtu. Mynd fyrir okkur að njóta í andartakinu. Þetta er landið mitt Ísland, þar sem alltaf bjart er á vorin.

Umræða um heilsu er ofarlega á baugi eins og vera ber, en oft á mismunandi forsendum þó. Heyrum við ekki það sem sagt er, eða hlustum við ekki á það sem fólki býr í brjósti? Oft litast umræðan nefnilega af allt öðru en að tryggja fólkinu sem í landinu búa bestu mögulegu heilsu sem völ er á og sem skilgreind er í lögum. Umræða sem litast oft af hagsmunum fárra og eins nýtilkominnar tortryggni almennings í garð þjónustu sem allir hafa talið sjálfsagða hingað til. Skyldi engan furða enda þjónustan oft tvíbent og mismunandi eftir hvar við búum eða jafnvel hvað við erum gömul. Það sem þykir sjálfsögð þjónusta á einum stað fæst jafnvel ekki á öðrum. Stjórnvöld hnykkja líka á vandanum og segja ekki skipta mál hvar þjónustan er veitt, af hverjum og enn síður á hvaða tíma sólarhringins.

Síðastliðin ár hefur ekki verið mikið rætt um mikilvægi heilsugæslunnar í íslenska heilbrigðiskerfinu né vaktþjónustunnar, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu. Umræðan hefur verið mest um nauðsyn þess að byggja nýtt hátæknisjúkrahús, á sama tíma og spítalarnir eru að tæmast af hæfasta starfsfólkinu. Mismunandi rekstrarform og einkavæðing hefur líka verið ofar í umræðunni en gæðin. Umræða um grunngildi góðrar heilusgæslu meðal þjóðar og hlutverk í heildarmyndinni virðist líka mörgum gleymd. Ef til vill vegna þess að við þóttumst hafa það svo gott og gátum sótt þjónustu þangað sem okkur hentaði hverju sinni, óháð kostnaði og langtímaafleiðingum fyrir þjóðfélagið.

Jafnvel upplýsingar um nauðsynlegar bólusetningar fyrir ungbörn í okkar litla landi er ábótavant og börnum og foreldrum er mismunað. Tortryggni eykst og í ungbarnaheilsuverndina eru komnir brestir enda starfsfólið ekki virkjað til upplýstrar umræðu og fræðslu. Þátttaka ungbarna í bólusetningum eins og gegn mislingum, hettusótt og rauðum hundum (MMR) er ábótavant og ekkert samráð var haft við starfsfólk heilsugæslunnar þegar ný bólusetning gegn pneumókokkum var ákveðin. Afleiðingarnar eru þekkingarleysi og síðan lélegra hjarðónæmi en efni standa til og sem stefnt getur heilsu ungbarna á Íslandi í hættu eins og kom fram í viðtali við sóttvarnarlækni í gærkveldi. Ekki síður þegar ekki eru gerðar nauðsynlegar ráðstafanir samhliða til að nýta þann árangur sem má vænta af bólusetningum og skiptir miklu máli varðandi framahald á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir varðandi sýkingar barna í heilsugæslunni. Vantrú vissra einstaklinga og hópa gegn bólusetningum ungbarna hér á landi á reyndar líka rætur að rekja til skoðana öfgahópa erlendis. Orðið hafa til furðusögur og samsæriskenningar vegna hagnaðs lyfjafyrirtækja fengið byr undir vængi. Það er alvarlegt þegar auðtrúa einstaklingar og foreldrar grípa slíkar sögur á lofti og láta þær síðan ráða ferðinni fyrir sig og börnin sín. Þá gleymir fólk að líta til sögunnar, m.a. hér á landi og ég hef rætt áður í sambandi við mikilvægi bólusetninga og hrun meðal þjóðarinnar vegna smitsjúkdóma á öldum áður.

Helmingur af verkefnum  Slysa- og bráðamóttöku á heima á heimilislæknavöktum, eins og úti á landi og í öllum öðrum löndum, ekki á hátæknisjúkrahúsi. Með því að heimilislæknirinn sinni þessum erindum „á heimavettvangi“ er oft hægt að fækka óþarfa innlögnum  “Hátæknisjúkrahúsið í Reykjavík” sem og mörgum óþarfa afleiddum rannsóknum sem þar eru gerðar. Lengi hefur verið lögð allt of mikil áhersla á „hátæknina“ í stað “lágtæknina” þar sem áherslan er ekki síður lögð á samspil sálar og líkama. Styðja ætti við ódýrari “lágtæknisjúkrahús” eins og St. Jósefspítala í Hafnarfirði sem sinnt geta betur minna veiku fólki og gamla fólkinu sem ekki fær hvort sem er pláss á sjúkrahúsunum, allra síst á sjálfu höfuðborgarsvæðinu þar sem engin minni sveitasjúkrahús eru til staðar. Eins er auðvitað mikið mikilvægara að tryggja mannauðinn og traust starfsfólk í landinu en byggja stórar og kostnaðarsamar byggingar til notkunar í fjarlægri framtíð. Við höfum byggt nóg af slíkum byggingum úr steypu og gleri í bili.

Efla þarf heilsugæsluna með Grettistaki til að hún geti tekið við nýjum og krefjandi verkefnum á næstu árum. Verkefnin sem lengi hafa verið skilgreind hjá Félagi íslenskra heimilislækna (FÍH), meðal annars í stöðlum félagsins um starfshætti og aðstöðu og sem eru endurnýjaðir nýlega og voru gefnir út í bókaformi  2008 ásamt marklýsingu fyrir sérfræðinám í heimilislækningum á Íslandi. Í dag er hins vegar víða skortur á heimilislæknisþjónustu ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Sennilega vantar upp undir 50 lækna bara þar, og um 7 lækna þarf til starfa á ári, næstu árin til að halda í horfinu en upp undir helmingur heimilislækna sem starfa í dag munu láta af störfum vegna aldurs á komandi áratug.

Þörfin er því aldrei meiri en einmitt nú. Ábyrgð einstaklingsins á eigin heilsu fer samt því miður dvínandi og þjóðin fitnar sem aldrei fyrr. Nálgun tengt sjúkdómseinkennum og tilefnum hverju sinni hefur aldrei gefið heilsugæslunni jafn gott tækifæri til að sanna sig, ef eðlilega hefði verið að henni búið. M.a. til að vekja upp áhuga hjá einstaklingunum sjálfum á mikilvægi breyttra lífshátta. Á tímum sem flestir okkar sjúkdóma er af okkar eigin völdum. Rútínu skoðanir og blind skimun sem nú er svo vinsæl hjá fyrirtækjum út í bæ getur aldrei komið í stað einstaklingsmiðaðrar forvarna í heilsugælsunni. Þar sem vandi hvers um sig á heima og er metinn í þverfaglegu samhengi, af ýmsum tilefnum hjá einstaklingnum með sjúkasöguna og félagsstöðuna að leiðarljósi.

Umræða um rekstarform ræðst oft meira að fjárhagslegri hagræðingu til skamms tíma þegar ekki er til nóg af peningum en gæðum til lengri tíma. Jafnvel gróðrasjónarmið í atvinnuskapandi umhverfi eftir lögmálum framboðs og eftirspurnar er látið ráða ferðinni. Langtímasjónarmið hvað varðar heilsu þjóðarinnar verður útundan meðan alþingsmenn karpa um laun sín og kjör og endalausar fjárhagslegar lausnir á öllum vandamálum. Jafnvel þar sem lausnin er fyrst og fremst faglegs eðlis og sem getur sparað mikið þegar til lengri tíma er litið. Umræða sem samt má sín lítils.

Ferðatengd heilsuþjónusta og heilsuiðnaður er nú líka mikið til umræðu sem einhverskona bjargvættur fyrir heilbrigðiskerfið en sem á ekkert skilt við heilsumarkmið þjóðarinnar, enda sjúklingar aldrei hráefni. Enn síður á tímum sem íslenska heilbrigðiskerfinu blæðir og skortur er á hæfu starfsfólki til starfa. Í grunnheilsugæslunni, í sérfræðimóttöku sérfræðinga á stofum og á göngudeildum og í sjálfri spítalaþjónustunni. Kerfi sem eiga að vinna saman og vera fyrst og fremst á forsendum ríkisins með hag almennings að leiðarljósi, ekki einhverra annarra í bissness. Heilsan okkar er einfaldlega ekki markaðsvara sem genga á kaupum og sölu. Ekkert frekar en mannsal. Hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar beið skipsbrot hér á landi eins og allir vita og þau gildi sem hún stóð fyrir hrundu eins og spil í spilaborg. Eftir sitja draugar fortíðar og viðskiptalíf sem því miður þrífst ennþá á þessari hugmyndafræði, þótt gildin sjálf séu löngu fallin. Þau verðgildi eiga að minnsta kosti ekki heima sem stærsta viðfang velferðarráðuneytisins.

Á annan og betri hátt höfum við skipulagt aðra nauðsynlega opinbera þjónustu sem allir telja nauðsynlega svo sem starfsemi lögreglunnar og dómskerfisins. Opinberir aðilar sem grípa inn í þegar illa fer í samskiptum okkar á milli. En af hverju ekki líka þegar um sjálf okkur er að ræða. Okkar helgasta vé, sjálfan líkamann, sálina og allt þar á milli. Á sama tíma og aðrir embættismenn sverja þess eið að þjóna fyrst og fremst hagsmunum almennings, ætti heilbrigðisstarfsfólk sem eingöngu sinnir nauðsynlegri þjónustu við veika og slasaða að vera umbunað af verðleikum, sem vörsluaðilar mannauðsins. Ekkert síður en vörsluaðilar fjársýslu ríkisins og ríkisbankanna eru vel launaðir. Aðilar sem bera mikla ábyrgð frá vöggu til grafar, gefa góð og holl ráð og reyna að tryggja að sem flestir eigi sem lengsta starfsævi, þjóðinni til mikillar hagsbótar.

Heilbrigðisyfirvöld verða að fara að skilja nýja hugsun og nýja nálgun á vandamálunum í íslenska kerfinu. Nýja heildarsýn á skipulagi heilbrigðisþjónustunnar þar sem forgangsmál á að vera að tryggja mannauð í stað steinsteypu. Þau ættu að forðast gamlar hugsanaskekkjur, sem við ættum í ljósi atburða sl. ára að vera búin að átta okkur á fyrir löngu og sem hafa hentað afar illa okkar litla og viðkvæma þjóðfélagi. Ekki síst í heilbrigðiskerfinu þar sem kostnaður eykst umfram getu þjóðarinnar að standa undir með góðu móti og þar sem við þurfum umfram allt að styrkja grunnstoðirnar áður en verður byggt ofan á þær. Gleymum því ekki, því annars brotna þær.

Í gamla daga sem barn ímyndaði ég mér oft að sjúklingar væru sérstakur þjóðfélagshópur. Gamalmenni og óheppið fólk sem fengi alvarlega sjúkdóma sem þyrfti síðan að leggjast inn á spítala. Fólk sem síðan lægi þar oft í langan tíma. Stundum allt of lengi, en sem vikulegir óskalagaþættir í útvarpinu styttu stundirnar. Óskalög sjúklinga á RÚV voru enda dægurlög þess tíma og sem heyrðust lítið undir öðrum kringumstæðum. Við hin fengum þá að njóta og óskuðum jafnharðan þeim sem fengu óskinrnar, góðs bata. Angurvær lög fengu mann síðan til að klökkna, enda ímyndaði maður sér að hjá sumum væri þá stutt eftir. „Söknuður“, í flutningi nafna míns Vilhjálmssonar og „Heyr mína bæn“ í flutningi systur hans Ellýar Vilhjálmsdóttur voru nær spiluð í hverjum þætti og skýrskotuðu til þess sem koma skyldi. Lög sem eru ógleymanlegar perlur og sem fá mig oft til að hugsa um „óskalög“ sjúklinganna minna í dag.

Spennan er okkur í blóð borin, Íslendingum, hvernig ætti annað að vera. Blóðþrýstingur er okkur líka, eins og öllum öðrum, hjartans mál og afar mikilvægt að hann sé ávalt sem bestur. Í ólgu lífsins er spennan samt oft við suðumark og stundum sýður upp úr. Í lífsins leik getur spennan líka verið óbærileg, jafnvel bara að fylgjast með spennandi landsleik handbolta sem segja má að sé okkar þjóðaríþrótt og maður getur stundum engan vegið verið. Þjóðarhjartað slær heldur aldrei hraðar en þegar við fylgjumst með okkar mönnum á erlendri grundu, eins og á laugardagskvöldið þegar Vinir Sjonna tóku lagið fyrir yfir 100 milljón manns. En stundum líka í martröðum lífsins eins og gengur, ekki síst þegar aðrir sjúkdómar herjar á kroppinn og hugann.

Háþrýstingur (hypertension arterialis) er eitt algengasta viðfangsefni heimilislækna, ásamt mati á öðrum áhættuþáttum æða- og hjartasjúkdóma. Oft hef ég verið spurður af hverju ég hafi ekki skrifað eitthvað um háþrýstinginn. Eitthvað í þeim anda sem ég ræði gjarnan við sjúklingana mína.

Háþrýstingur er mjög algengur og segja má að flestir sem lifa nógu lengi fá „sjúkdóminn“. Talað er um háþrýsting þegar efri mörk eru yfir 140-145 og neðri mörkin yfir 85-90. Efri mörkin er slagþrýstingurinn í slagæðakerfinu, þegar hjartað slær, en neðri mörkin, hlébilsmörkin, þrýstingurinn milli hjartaslaganna. Flestir fá einkennin upp úr miðjum aldri og hann er sjaldgæfur fyrir tvítugt. Margir gera sér ekki grein fyrir að aðeins hækkaður blóðþrýstingur er eðlilegt líffræðilegt fyrirbæri sem læknavísindin hafa sjúkdómsgert enda hægt að komast hjá óþarfa afleiddum sjúkdómum ef tímarlega er brugðist við og blóðþrýstingurinn lækkaður. Í mörgum tilvikum með inngripum sem við sjálf ráðum yfir. Í öðrum tilvikum með lyfjum. Oftast er blóðþrýstingurinn hækkaður vegna aukinnar mótstöðu í slagæðum líkamans af óþekktum ástæðum, en stundum vegna annarra sjúkdóma í nýrum og hjarta. Þá getur blóðþrýstingurinn líka verið illvígur, hækkað snögglega og orðið lífshættulegur (>200/>120).

Alvarlegustu afleiðingar hás blóðþrýstings hér áður fyrr og áður en farið var að meðhöndla eldra fólk jafn mikið og gert er í dag, voru heilablæðingarnar. Oft rökrétt afleiðing aðstæðna þegar æðarnar voru orðnar gamlar, sífar og brothættar í heilanum. Eðlileg afleiðing eðlisfræðilegs fyrirbæris þegar þrýstingurinn er of hár í viðkvæmum pípum. Afleiðingar sem maður sá því miður allt of oft hér á árum áður, en sem eru nú miklu fátíðari þar sem miklu fleiri eru meðhöndlaðir í tíma, sem betur fer. Önnur heilablóðföll (slög) sem eru oftast vegna blóðþurrðar eru nú algengari, jafnvel hjá yngra fólki m.a. vegna langvarandi háþrýstings en líka vegna arfbundinna þátta, m.a. æðagúla í heilaslagæðum.

Í dag eru langtímaafleiðingar á sjálft æðakerfið þannig oftar til skoðunar enda koma þau einkenni fram miklu fyrr í flestum líffærakerfum líkamans, ekki síst í hjartanu sjálfu, nýrunum auk heila og skynfæra eins og augum. Skiljanlegri afleiðingar langtímaáhrifa hækkaðs blóðþrýstings á pípukerfi líkamans þar sem innra æðaþelið þarf að mæta auknu álagi til langs tíma. Ekki síst þegar aðrir áhættuþættir bætast við, svo sem hátt kólesteról og reykingar. Hvortveggja sem er sem eitur á æðaþelið og flýtir fyrir æðakölkun og skemmdum. Einnig hreyfingarleysi, offita, sykursýki, mikil saltneysla og jafnvel lakkrísát. Síðan má nefna ýmislegt annað svo sem afleiðingar bólgusjúkdóma og jafnvel áhrif ýmissa lyfja eins og gigtar- og bólgulyfja.

Flestum sem er annt um miðstöðvarkerfið heima vita hvað of hár þrýstingur í kerfinu getur orsakað eða vélamenn sem vinna með vökvadælur og glussaslöngur. Meiri þrýstingur, meira slit á kerfinu, mælum, lokum, pípum og slöngum. Því viljum við takmarka þrýstinginn og hafa hann eins eins lágan og við komumst af með til að minnka líkur á bilunum, svo ekki sé talað um alvarlegt tjón.

Sennilega er fátt jafn vel rannsakað og áhrif langvarandi háþrýstings á æðakerfið. Sumar rannsóknir ná til tugþúsunda sjúklinga í mörgum löndum yfir mörg ár, jafnvel áratugi. Milljónir hafa tekið þátt í lyfjarannsóknum enda fátt jafn arðvænlegt fyrir lyfjaiðnaðinn og blóðþrýstingslyfin, sem flestir þurfa að taka þegar þeir eldast. Þá kemur líka til áratuga reynsla læknanna sjálfra af góðum lyfjum fyrir sjúklingana sína. Lyf sem í dag er oftast auðvelt að mæla með án þess að hætta sé á að fá aukaverkanir við langtímanotkun.

Mikið stress og álag í þjóðfélaginu í dag leiðir oft til hækkaðs blóðþrýstings tímabundið en langvarandi álag jafnvel til varanlegs háþrýstings auk þess sem þá eru meiri líkur á að viðkomandi hugsi síður vel um heilsuna almennt. Borði verr og hreyfi sig minna svo ekki sé talað um neyslu áfengis- og vímuefna og reykingar. Það hangir nefnilega margt annað á spýtunni eins og ég reyndar ræddi nýlega í pistli mínum „Ertu pera eða epli“  þar sem ég fjallaði meðal annars um heileinkennið efnaskiptavillu (syndrom X) þar sem fer saman hækkaður blóðþrýstingur, hækkaðar blóðfitur og skert sykurþol. Margir toppar á sama ísjakanum sem liggur að mestur undir yfirborðinu.

Verulegar áhyggjur ber að hafa á þróun mála hér á landi næstu árin þar sem vaxandi fjöldi barna og ungmenna stefna þjóðinni í mikinn offitufaraldur og er þjóðin samt meðal þeirra feitustu fyrir. Ein fyrstu einkenni offitu fyrir utan kílóin er einmitt hækkaður blóðþrýstingur. Og bregðast þarf við vandanum áður en upp úr sýður og mörg önnur vandamál sem fylgja offitunni sliga einstaklingana og heilbrigðiskerfið. Þarna þarf heilsugæslan að spila sitt stærasta hlutverk í forvörnum.

Ég hvet alla fullorðna og jafnvel börn og unglinga sem hafa sterka ættarsögu, að láta fylgjast vel með blóðþrýstingnum sínum. Í gamla daga var það til að koma í veg fyrir ótímabærar heilablæðingar, í dag er það fyrst og fremt til að fyrirbyggja ótímabæra blóðþurrðarsjúkdóma, æðaþrengsli og stíflur, afleiðingar langvarandi álags á æðakerfið. Og auðvitað þarf hjartað síðan að vinna stöðugt á móti meiri og meiri þrýstingi í æðakerfinu sem leitt getur að lokum til hjartabilunar, dælan ræður einfaldlega ekki við þrýstinginn til lengdar. Vítahringur sem erfitt getur verið að losna úr þegar hún á annað borð bilar. Einfalt ráð er að lát mæla blóðþrýstingin reglulega eða hafa sjálfur aðgang að sjálfvirkum blóðþrýstingsmæli eins og t.d. sést á myndinni hér að ofan og sem kostar í raun ekkert meira en hvert annað heimilistæki og sem sómir sér vel meðal þeirra.

Meðferð við háum blóðþrýstingi er síðan ýmiskonar, en fyrsta skrefið er yfirleitt að taka upp heilsusamlegri lífstíl, stefna að kjörþyngd, hreyfa sig reglulega og borða hollan mat. Forðast áhættuþættina eins og fjandann. Lyfjameðferð kemur síðan vel til greina og höfum við sem betur fer úr mörgum góðum lyfjum að velja þannig að meðferðin getur verið klæðskerasaumuð að þörfum hvers og eins, með reglubundnu eftirliti. Verum svolítið góð við okkur og fylgjumst betur með þrýstingnum innra með okkur.

Viðtal við mig um efnið í Reykjavík síðdegis, 17.5.2011 og Samfélagið í nærmynd, 23.5.2011

ÁTVR telur að framleiðslu og sölu á íslensku neftóbaki verði hætt í núverandi mynd ef frumvarp til laga um tóbaksvarnir verður samþykkt í óbreyttri mynd. Samkvæmt frumvarpinu verður bannað að flytja inn, framleiða og selja allt bragð- og lyktblandað reyklaust tóbak. Þessari frétt sem kom fram hjá RÚV í vikunni ber að fagna og vonandi nær frumvarpið fram að ganga sem fyrst.

Oft hef ég undrast þann tvískinningshátt að ríkið skuli selja tóbaksvörur sem öllum er óholt að neyta, bara mismunandi mikið. Munn- og neftóbak getur í vissum tilvikum verið hættulegra en tóbakið sem við reykjum. Hvernig er hægt að sitja beggja megin við borið, eitrað með sölu og líknað í senn? Hingað til hefur okkur verið umhugað um alla mengun. Þjóðfélagið reyndar farið á hvolf yfir hugsanlegri Díoxin-mengun á vissum svæðum í sveitum landsins og sem auðvitað í vissu magni getur líka valdið heilsuskaða. Í því sambandi hefur stjórnsýslan verið harðlega gagnrýnd hér á landi, ekki síst fyrir sofandihátt og yfirhylmingar endalaust, eins og fram kemur í ágætri forystugrein Fréttablaðsins í morgun. Sú mengun er þó lítil miðað við óbeinar tóbaksreykingar sem margir hafa orðið að búa við um árabil, en sem eru sem betur fer á undanhaldi vegna skilnings almennings.

Áður hef ég fjallað um skaðsemi reykinga og tóbaks og vísa ég til þeirrar umræðu varðandi skaðsemi á heilsuna. Sala á nef- og munntóbaki sem jafnvel veldur enn meiri fýkn en reyktóbakið er hins vegar að sækja í sig veðrið. Og ekki nóg með að ÁTVR selji varninginn, heldur framleiða þeir hann einnig. Hann er furðulegur þessi heimur, og hvað eru stjórnvöld að hugsa?

Hafrafell og Vatnajökull 08.05.2011 (mynd Harald Jóhannesson)

Það þarf ekki stórglæsilega Hörpu til að geta notið. Hljómlistar, litadýrðar eða menningar yfirhöfuð, allt hvernig á það er litið. Jöklaævintýri er t.d. aðeins hluti þess sem íslensk náttúra sjálf býður upp á. Maður þarf aðeins að vera tilbúinn að þiggja, vera með, ganga, horfa og hlusta.

Með erfiðari göngum sem ég hef farið á lífsleiðinni var ferð um síðustu helgi á Vatnajökul. Jökul jöklanna, skjannahvítur og víðáttumikill. Eins og annað land í landi ís og elda þar þú verður agnarsmár. Og það er ólíkt að ganga á jökli eða fjalli fyrir margra hluta sakir og sem ég hvet allt göngufólk til að reyna, þótt ekki væri nema einu sinni. Jöklaganga krefst mikils undirbúnings og góðrar farastjórnar. Hennar varð ég og konan mín og 18 aðrir samferðarmenn aðnjótandi fyrir tæpri viku síðan, 8. maí árið 2011. Á stórafmælisdegi vinar míns og aðalfararstjórans, Jóns Jóel Einarssonar hjá Út og vestur. Aftur til hamingju vinur.

Eftirvænting með veðurspánna spilar stórt hlutverk síðustu dagana fyrir ferð. Ekki að maður sé ekki vanur að ganga í ýmsum veðrum, en í 2000 metra hæð skiptir vindkæling og skyggni öllu máli og gangan getur tekið sólarhring, í versta falli. Veðurglöggir jöklamennirnir reiknuð síðan út „glugga“ og draga myndi úr úrkomu og skyggni batna sem gæfi okkur möguleika á að komast alla leið á tind Hvannadalshnjúks. Því þurfti að vera snemma á ferðinni og leggja af stað klukkan 3 að nóttu. Og viti menn, þetta gekk allt eftir og seint kvöldið áður var himininn orðin heiðskýr og tær. Í norðaustan garra lögðum við síðan af stað upp frá Sandfelli .

Í fjallgöngur þarf auðvitað alltaf góðan útbúnað, góða gönguskó og skjólfatnað. Á jökla þarf búnaðurinn að vera meiri, betri hlífðarfatnaður, ísöxi á pokann og göngugadda til að geta sett undir skóna. Á jöklum geta oft leynst sprungur undir, við hvert fótmál svo það er eins gott að fara varlega og vera með góða leiðsögn og helst alltaf í línum. Gönguplanið í upphafi þarf að vera skýrt og nauðsynlegt að hafa nóg af nesti og drykkjum meðferðis og orku fer að þrjóta. Varáætlun þarf  líka að hafa með í farteskinu, ef út af bregður og að maður njóti alltaf göngunnar, hvert sem hún leiðir mann að lokum.

Vatnajökull nálægt Sandfelli 08.05.2011 (mynd Harald Jóhannesson)

Það er í raun næsta ólýsanlegt að ætla að reyna að lýsa öllum þeim hughrifum sem maður verður fyrir í ferð sem þessari. Fyrir utan áskorunina að að reyna aðeins á eigið þrek og mörk. Hver mínúta er sem í öðrum heimi, þar sem nær allt hverfur fyrir stundinni sem er upprunnin og markmiðinu að komast á leiðarenda. Frábærar ljósmyndirnar sem Harald Jóhannesson tók, lýsir umhverfinu að hluta en enginn listamaður getur dregið öll þau áhrif fram sem skynfærin fengu að njóta, í myndlist, tónlist og ljóðlist. Þar hefur náttúran og samband hennar við þig algjört forskot.

Eftir því sem klukkustundunum fjölgar á göngunni og þreytan segir meir og meir til sín fá hlutirnir á sig nýja vídd og tilgangur lífsins að geta lifað frískur, verður skýrari en nokkru sinnum áður. Af hverju við erum eins og við erum? Reynslubrunnur sem maður safnar í til að geta endurupplifað æ síðar. Sá er líka tilgangur minn með þessari lýsingu, að aðrir geti notið brotabrots af reynslunni og verið þeim hvatning til að prófa hið sama.

Hvert fótskref getur verið þungt eftir að upp í snjóinn er komið. Hjarnið missterkt og skrefin misdjúp. Margra klukkustunda ganga upp í móti, upp fyrir þokubakka í neðstu hlíðum og síðan upp fyrir sjálf skýin. Þar sem fjallstindarnir fá nýja vídd og þú horfir niður á þá og tilveruna sem afmarka þá frá undirlendinu. Landið brúna og græna, sandarnir svörtu og hafið dimmblátt og hvítfrissandi í órafjarlægð. Ósarnir mjólkurlitaðir og fjallstopparnir hvítir. Þar sem sólin var líka velkomin í þetta sinn ofar skýjunum.

Hvannadalshnjúkur 08.05.2011 (mynd Harald Jóhannesson)

Hnjúkurinn sjálfur eins og ísaður hamar þar sem tíminn hefur staðið kjurr. Allt frosið sem frosið getur og ekkert líf nema í mér og samferðarmönnunum. Gaf aðeins okkur alla þessa víðáttu að njóta, þessa stuttu stund á toppnum. Hugurinn komst ekki hjá því að hugsa um allan þennan ís sem er vatnsforðabúr allra til framtíðar. Vatnið sem annað líf þrífst á og mun þurfa að gera um ókomin ár. Samt bráðnar jöklar hraðar á norðurslóðum en nokkru sinni, eða um marga rúmkílómetra á ári hverju bara hér á landi, jafnvel tugi. Sem geta með sama áframhaldi bráðnað upp á næstu öldum. Allt vegna hlýnunar jarðar sem er mest af okkar eigin völdum. En meðan gráta jöklarnir.

Við hlið ísjaðarins rísa fjallgarðar sem eru eins og fegurstu dómkirkjur Evrópu, bara margfallt stærri og tígurlegri eins og t.d. Hafrafellið. Vindurinn hvín í berginu og stundum má heyra hrynjanda í melódískri symfóníu, þótt oftar sé tónarnir angurværir og jafnvel drungalegir. Þar er þó enginn slitinn Hörpustrengur og ekki til falskur tónn. Yfir ísinn fýkur íshröngl sem vindurinn einn hefur ná að rífa upp úr hjarninu og sem síðan dreifist yfir hola ísskelin eftir bráðnun dagsins. Milljónir klingjandi ísnála sem syngur í og gefur symfóníunni nýtt yfirspil á aðra tóna. Eitthvað sem verður aldrei spilað á neitt hljóðfæri. Þar sem við fáum að hlusta, sjá og njóta, allt í senn í henni veröld.

Í lok göngu eftir 14 tíma er mælirinn  fullur. Orkan búin og það er gott að vera kominn aftur heim, alsæll. Niður á jörðina, hvílast og nærast. Þú varst um stundarsakir nær öðru takmarki í lífinu, á landi sem heitir Ísland.

(Á You Tube má sjá myndband sem Harald Jóhannesson gerði af ferðinni góðu með Út og Vestur á Hvannadalshnjúk 8.5.2011.)