Nú eru skólunum að ljúka og sumarið framundan. Fyrir mörg börn er skólinn samt griðastaður frá erfiðleikum heima fyrir, ekki síst á tímum sem við nú lifum og fátækt víða ríkjandi á heimilum. Fyrir þeim börnum þarf nú að hugsa þótt henni Grýlu gömlu hafi oft verið hótað í gamla daga, ef börnin væru ekki nógu þæg og góð.

Í fyrra var ég á áhugaverðum fyrirlestrum á Læknadögum um efnahagskreppur og áhrif þeirra á heilsu barna. Forseti Evrópusamtaka barnageðlækna, Tuula Tamminen og Nick J. Spencer, forseti Evrópusamtaka í félagslækningum barna (European society for social paediatrics and child heath, EESOP) heldu þar m.a. erindi.

Tuula vísaði til reynslunnar af kreppunni í Finnlandi á níunda áratug síðustu aldar og fjölda rannsókna sem gerðar hafa verið á geðheilsu barna þar í landi. Mikilvægasti þátturinn til að fyrirbyggja geðræn vandamál hjá börnum var að fjölskyldan stæði saman og foreldrar reyndu allt hvað þau geta til að tryggja sem best andlega vellíðan barna sinna. Í kreppunni í Finnlandi var ekki hugað nógu vel að þessum fjölskyldugildunum og margar fjölskyldur brotnuðu vegna örvæntingar og álags. Líta verður á það sem mestu máli skiptir í samskipum fólks, kjarnagildin og sjálfa væntumþykjuna. Ytri þrengingar og jafnvel atvinnuleysi foreldra hefur minna að segja ef hægt er að tryggja með einhverjumóti “hamingju innan fjölskyldunnar“ sem auðvitað er oft erfitt í aðstæðum sem slæmar kreppur skapa. Reynslan af kreppunni í Finnlandi stappaði stálinu í finnsku þjóðina og efnahagslífið til lengri tíma litið en hún varð að fórna miklu í staðin, týndu kynslóðinni.

Nick fjallaði meira um líkamlega heilsu og benti á að auðvitað yrðu fátækari þjóðir og þróunarlöndin miklu verr úti í kreppum. Ríkari þjóðir standa miklu betur að vígi og þurfa yfirleitt ekki að glíma við mjög skerta heilbrigðisþjónustu hennar vegna. Alvarlegra langtímaáhrifa á líkamlega heilsu væri því síður að vænta, sérstaklega ef kreppan varir ekki mjög lengi. En á Íslandi gerast hlutirnir öðruvísi.

Í „góðærinu“ fórum við fram úr okkur á mörgum sviðum, það vitum við nú vel. Á öðrum sviðum drógumst við hins vegar aftur úr miðað við aðrar þjóðir og það á ekki síst við um heilbrigðisþjónustuna. Þar er búið að vera langvarandi kreppa og í raun kom góðærið aldrei þangað. Af mörgu er að taka þótt sumt hafi verið meira í fréttum undanfarið tengt kreppunni nú. Það var nefnilega svo að tannheilsa barna var mikið verri miðað við hin Norðurlöndunum í meintu góðæri. Þá eins og nú ung börn sem þurfa að vera með tannpínu árum saman og nota verkjalyf og unglingar jafnvel með uppeyddar fullorðinstennur þar sem foreldrar hafa ekki efni á tannlæknaþjónustu eins og kom fram í fréttum á Stöð 2 í vikunni. Börnin fitnuðu líka og geðheilsan versnaði eins og hún heldur áfram að gera í dag. Sýklalyfin líka mikið ofnotuð sem skyndilausn í skipulagslausu kerfi og tengdist beint við hratt vaxandi og alvarlegu sýklalyfjaónæmi, langt umfram það sem gerst hefur hjá nágranaþjóðunum. Aðgerðir stjórnvalda til að ráðast að rót vandans eru eftir sem áður litlar, en alltaf loforð á tillidögum. Eini munurinn er að nú eru góðærisbörnin kreppubörn og stöðugt erfiðara að bregðast við vandanum.

Erfitt er að sjá annað en að tannheilsa barna sem þó leggur grunn að góðri heilsu síðar haldi áfram að versna enda dýrt að fara til tannlæknis í dag. Heilbrigðisyfirvöld hafa nú samt gert rástafanir til að reyna að auka niðurgreiðslu á nauðsynlegri tannlæknaþjónustu barna með samningum við tannlækna og jafnvel standa straum að kostnaði tímabundið samkvæmt sérstakri umsókn ef efnahagur er mjög bágur. Sykur og gos telst ennþá til ódýrari matvæla sem margir nýta sér til huggunar fyrir sig og sína. Börnin hafa enda haldið áfram að fitna svo til vandræða horfir enda þúsundir barna allt of feit í dag. Þjóðin sjálf er líka að verða meðal feitustu þjóðum veraldar. Sykursýki mun þannig aukast og æðasjúkdómar verða algengari þegar árin líða. Geðlyfjakostnaður og önnur úrræði vegna, stress og álags og lakari geðheilsu barna og unglinga mun væntanlega líka aukast á komandi árum.

En hvað segir þetta okkur í dag um stöðu velferðarmála barna á Íslandi og það eftir allar þær úttektir sem gerðar hafa verið (eða ekki gerðar) á stjórnsýslunni eftir efnahagshrun og sem var mest okkur sjálfum um að kenna. Getur verið að horft hafi verið fram hjá viðkvæmustu hlutunum sem við vildum einfaldlega ekki horfast í augu við. Við höfum samt haft sérstaklega góða ástæðu til að horfa í fortíðarspegilinn nú, þann hinn sama og reyndist okkar örlagaspegill, og endurskipuleggja og forgangsraða hlutunum upp á nýtt, ekki síst innan heilbrigðiskerfisins. Í pistli sem ég nefndi, „Heilsugæsla með sálina að veði“ ræddi ég t.d. mikilvægi sálgæslu og þverfaglegrar vinnu heimilislækna með öðru heilbrigðisstarfsfólki, ekki síst hjúkrunarfræðingum, sálfræðingum og félagsráðgjöfum vegna álags á fjölskyldur, ekki síst í kreppu. Heimilislæknum sem nú fækkar óðfluga og sálfræðingum og félagsráðgjöfum sem varla eru til innan kerfis. Í gærkvöldi vorum við síðast minnt á mikilvægi hjálpar við áfallastreituröskun erlendra barna sem flytjast hingað með hælisleitendum frá stríðshrjáðum löndum og mikilvægi góðra tilfinningatengsla við börn í því sambandi í viðtali við sálfræðing Rauðakross Íslands í sjónvarpsfréttum RÚV. Við hljótum að geta litið okkur nær þar sem margar íslenskar fjölskyldur flosna nú upp vegna atvinnuleitar forráðamanna erlendis eða brottflutnings heilu fjölskyldanna burt úr landinu í leit að betri heimi, þar sem streita íslenskra foreldra hefur mikil áhrif á börnin okkar allra. 

Hvatning ætti að vera til að bæta heilsu barna með markvissari aðgerðum en nú er m.a. í bættu fæðuvali og stuðning við hreyfingu barna . Þarna ættu skólarnir að spila miklu stærra hlutverk. Einfaldar aðgerðir sem byggja klárlega á velferð til framtíðar. Miklu meiri fræðsla þarf líka að koma til fyrir foreldra og skóla um heilsumarkmið barna og unglinga. Heilbrigðisþjónustan sjálf þarf ekki síst að vera mikið markvissari og betur skilgreint hvar hennar á fyrst að leita, í grunnheilsugæslunni, hjá sérfræðingum á stofu eða á spítölunum, líka í sjálfri höfuðborginni. Við getum sparað mikið í óþarfa lyfja- og rannsóknakostnaði ef rétt er staðið að málum og læknisþjónusta og lyf eru notuð á markvissari hátt en nú er gert og alþjóðlegar klínískar leiðbeiningar gera ráð fyrir. Þess má þó geta að þegar hafa sparast nokkrir milljarðar króna með markvissari aðgerðum heilbrigðisyfirvalda í lyfjavali á síðustu árum.

Ef ekkert er að gert mun það leiða til mikils aukins kostnaðaðar fyrir heilbrigðiskerfið í framtíðinni og verri líðan almennings. Að hér verði verra að búa en í nágranaríkjunum. Í náinni framtíð óttast maður ennfremur að heilbrigðiskerfið hafi ekki fjármagn til að standa undir auknu álagi sem því myndi fylgja og jafnvel ekki undir því sem við teljum sjálfsagða þjónustu dag. Á þessu er þegar farið að bera með lokun heimilislæknaþjónustu 1/3 hluta sólarhringsins hér á höfuðborgarsvæðinu. Ekki er síður ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þróun kennslu-og menntamála eins og með niðurskurði í skólakerfinu. Þarna og í heilbrigðis- og velferðarmálum barna almennt liggja samt þolmörk þjóðarinnar.

Á einhverju verður framtíðin að byggja á landi sem hefur sýnt sig að ekkert síður í góðæri en kreppu getur étið börnin sín, að minnsta kosti tennurnar þeirra. Ef ekki er passað upp á þau.

Í dag er góður dagur þótt úti sé norðaustan nepja í höfuðborginni. Kalt á vangann en maður finnur samt að volgir straumar liggja í loftinu. Kjarasamningar ASI í höfn sem vonandi leggur grunninn að bjartari framtíð. Þrátt fyrir andstöðu sumra sem gera hvað sem er til að veikja ríkisstjórnina. Friður á vinnumarkaði er auðvitað algjör grundvöllur hagsældar í framtíðinni. Í dag er bullandi kreppa og óvíst hvort botninum er náð. Því mikilvægara er að komast að sameiginlegri niðurstöðu, þótt á brattan verði að sækja.

Í dag var gott að fá morgunkaffið sitt eins og maður vildi best hafa það. Dagur eins og flestir aðrir en sem samt lofaði góðu. Hundarnir voru frelsinu fegnir eins og alltaf á heiðinni og léku sér eins og þeir mest gátu. Glaðir með sitt, alveg þar til á heimleiðinni að þeir sáu kött í götunni. Þá urruðu þeir og geltu þannig að ég varð að kippa í þá. Köttur sem hafði aldrei gert þeim neitt og var í raun lagt í burtu var orsökin. Hvað er þetta eiginlega með hunda og ketti.

Stjórnmálaumræðan er oft eins þessa daganna og ekkert gott má sjást til að sumir rjúki upp og spangóli. Vegurinn þar er reyndar ansi grýttur og liggur mikið uppí móti. En það vita allir sem ganga eitthvað á fjöll, að fjallið lítur allt öðru vísi út í fjaska en það gerir þegar á hólminn er komið og uppgangan er hafin. Á toppnum er síðan eins og fjallið sé horfið og það ert þú sem horfir út yfir sjóndeildarhringinn. Stundum nýtt landslag, jafnvel ókunnur heimur. Og svo má líka spá í hvernig fjallið er hinum megin. Verum dugleg að fara út að ganga um helgina, helst á fjöll, annars fell og hóla.

Á sunnudaginn er meiningin að ganga á fjall fjallanna, sjálfan Hvannadalshnjúk. Vatnajökul, konung jökla á Íslandi og markmiðið er auðvitað að komast á sjálfan toppinn. Fá ferska vinda í hugann, storminn í fangið og vítamín í kroppinn sem endast mun vonandi næsta árið. Þar sem dægurþrasið gleymist og hvergi eru hundar eða kettir til að amast við.

Tæplega 200.000 bílar til afnota fyrir rúmlega 300.000 manna þjóð, knúnir í 99,5% tilfella af fljótandi eldsneyti, bensíni og díselolíu eins og sjá má í frábærri skýringarmynd Fréttablaðsins í morgun. Einnig stór fiskveiði- og kaupskipafloti sem eyðir helmingi meira en bílaflotinn. Síðan flugfélögin sem eyða ógrynni af eldsneyti í hverri einustu flugferð til sólarlanda yfir hafið og í heildina hátt í fjórðung af magni eldsneytis sem fer á bílana okkar yfir árið. Staðreyndir sem tala sínu máli enda nota Íslendingar mest allra þjóða í heiminum af orku.

„Jarðavarmaorkunotkun Íslendinga er ein og sér meiri en heildarorkunotkun hinna Norðurlandanna á hvern íbúa. Samtals nota Íslendingar tvöfalt meiri orku á mann en þær Norðurlandaþjóðir sem koma næst, en þrisvar sinnum meiri orku en t.d. Danir“ (Úr þjóðarbúskapnum 2004, Fjármálaráðneytið). Sennilega þurfa íbúar eylands í Norður-Atlantshafi að nota eitthvað meira af orku en íbúar á meginlandi Evrópu. En hverjir eiga að spara orku í heiminum ef ekki þeir sem eyða lang mest af henni? Á sama tíma bráðna jöklarnir okkar nú meira en nokkru sinni áður, eða um nokkra rúmkílómetra á ári hverju. Þeir gráta og fósturmoldin með.

Menning okkar á auðvitað taka meira mið af því hvað er að gerast í heiminum öllum og eins hvernig við umgöngumst okkar eigið land. Að við förum að líta ábyrgari augum á þá ógn sem hlýnun jarðar hefur á allt umhverfið. Bráðnun jökla er augljósasti mælikvarðinn. Ekki síst hér á landi á nýju landi sem enn er í mótun. Land sem hefur verið til spari, þar til nýlega. Þar sem býr þjóð sem vill vera í sérstöðu. Vonandi í umhverfisvernd og nýtingu hreinnar orku einnig. Fyrirmynd annarra þjóða í hófsamari orkueyðslu íbúanna sem er megin grundvöllur fyrir sjálfbærni í heiminum í dag. Þjóð sem í dag eyðir samt allra þjóða mest af orku!

Á meðan fiskiveiðiflotinn gengur á olíu og tekur megnið af þeim kóda sem okkur er úthlutaður í losun koltvísýrings samkvæmt alþjóðlegum sáttmálum, að þá ætti að vera lögð miklu meiri áherslu á nýtingu hreinnar raforku til samgangna í landi á móti, ekki síst á landi eins og okkar þar sem hún er auðfengin. Nú er lag að linni og að við komumst fljótt á blað sem leiðandi þjóð í því sem ætti að vera okkur í blóð borið. En verkin verða að fá að tala. Hver og einn verður að að líta í eigin barm, viðurkenna vandann og hugsa hvernig hann notar orkuna fyrir sig og sína í dag. Ekki síst til að allir komist á sem hagkvæmastan hátt á milli staða. Samkvæmt einstaklingskóda sem ætti að vera sem jafnast dreift íbúa jarðarinnar. Ef allir hugsuðu svona og létu þessi vandamál sig persónulega varða, stæðum við skrefinu nær og minni hætta á að við skilum sviðinni og skorpinni jörð til komandi kynslóða. Að við arðrænum ekki sjálfa fósturmoldina sem við fengum gefins. Ræktanlegu landi, jöklum, ám og vötnum. Hver og einn út frá sinni samvisku þótt ekki væri meira. Og ef vel gengur gæti Ísland hugsanlega orðið að Aldingarðinum Eden í framtíðinni. En ekki fyrr en við hættum að vera umhverfissóðar.

Minni einkabílanotkun er fyrsta skrefið ásamt þá bættum almenningssamgöngum. Rafbílamenning er annað raunhæfa skrefið. Hitaveitan okkar, stolt okkar og prýði, var auðvitað fyrsta skerfið fyrir 80 árum síðan, heitt vatn í húsin sem við mættum þó vel fara mikið betur með. Um 500 bílar eru á götunum sem nota rafmagn að hluta sem orkugjafa. Skref í rétta átt. Bílar eins og Toyota Príus sem hafa verið á markaði í áratug hér á landi hafa skarað fram úr í gæðum og endingu. Talar sá sem hefur reynslu af einum slíkum. Bíll sem eyðir innan við 6 l. á hundraðið af bensíni í innanbæjarakstri. Bíll sem kemur í endurbættri útgáfu á næsta ári og sem mun eyða mun minna og hægt verður að keyra um 50 km á rafhleðslunni einni saman. Þetta er allt að gerast og nú verða stjórnvöld að hafa hraðari hendur en verið hefur til greiða fyrir innflutningi rafmagnsbíla og styðja við þær tæknibreytingar sem þörf er á til að hægt verði að rafvæða íslenska bílaflotann á næstu árum. Réttara sagt, bretta upp ermarnar. Einn, tveir og þrír og ekkert þras meir.

Síðdegis fór ég með konunni í síðdegisgöngu á Esjuna. Á fyrsta sumardeginum, ef svo má segja. Í 17° hita og drottningin skartaði svo sannarlega sínu fegursta. Kórónan sjaldan fallegri og tignarlegi, svo hvít og stór en samt svo fínleg. Það var eins og hún gréti gleðitárum þar sem lækjasprænurnar fossuðu fram úr giljunum.

Á toppnum var hjarnið ótrúlega slétt og glansandi í allar áttir, eins og jökull. Sólin hreinlega lék sér á breiðunni og allt í einu var eins og maður væri kominn á topp veraldar þar sem við áttum ein heima. Aðeins sólin ofar og blár himininn. Önnur fjöll svo fjarska lág. En yfir höfuðborginni lá mistur. Mistur vandamála og amsturs. Þar sem við flest eigum heima.

Tölur og mælingar eru ágætar svo langt sem þær ná. Margt í daglega lífinu verður hins vegar ekki lagt á mælistiku, enda ósýnilegt. Vellíðan, vanlíðan, áhyggjur, hamingja, kvíði og verkir. Allt huglæg hugtök og aftstæð. Þögnin er heldur ekki mælanleg, kyrrð og ró sem okkur skortir oft sárlega í amstri lífsins, ekki síst þegar við erum veik og undir miklu andlegu álagi. Kyrrðin úti í náttúrunni, langt frá skarkala bæjarlífsins, kann maður best að meta þegar maður þarf mest á henni að halda. Líka þegar maður er veikur.

Þjónusta hvort við annað, meðal annars læknisþjónustan, byggist mikið á þessum hugtökum. Þegar fólk skilur að þú ert til staðar fyrir það, en ekki öfugt. Heimavitjun til sjúklings er sérstök tilfinning, líka fyrir læknirinn, sem ef til vill allir gera sér ekki grein fyrir. Að vera boðinn inn á ókunnugt heimili og hlusta á angist og áhyggjur sjúkinga og aðstandendur í þeirra eigin umhverfi. Þakklætið og traustið sem síðan ríkir i flestum tilfellum. Líka þegar komist er að sameiginlegri niðurstöðu að rannsaka þarf sjúlinginn betur eða fylgja eftir sjúkdómseinkennum á sjúkrahúsi. Ekki þó sður þegar útskýringar og viðtalið nægir eða meðferð fæst við verkjum og kvillum. Heimavitjun er ekki lúxus, heldur sjálfsögð þjónusta. Fyrsta skrefið þegar þannig stendur á hjá manni. Nálgun við vandamál þar sem það á heima og skapar öryggi og ró hjá fólki, ekki síst gömlu fólki og aðastandendum þeirra. Nálægð og stuðningur í lífsins ólgusjó, jafnvel þegar mest á reynir. Heimilisvitjun er ekki tækifæri til niðurskurðar og sparnaðar í heilbrigðiskerfinu.

Hár hiti ungbarns, eyrnaverkur, angist og kvíði eru allt dæmi um mjög algeng vandamál sem oftast má leysa með ráðgjöf hjúkrunarfræðings í síma eða með stuttri heimavitjun. Vitjun sem skilur eftir sig þakklæti og öryggi og segir að okkur hinum og samfélaginu er ekki sama. Þar sem læknirinn á fyrsta skrefið en ekki gamalmenni eða foreldrar með ungbarn út í kaldri vetrarnóttunni. Þegar þörfin er metin á undan en ekki á eftir. Þar sem þjónustan er eins og í sveitum landsins. Þar sem ekki ríkir glundroði og bið um nætur. Það sem ekki sést, en við vitum að er það mikilvægasta.

Í kvöld horfði ég á ágætis Kastljósþátt sem meðal annars fjallaði um verksmiðjuframleiðslu á kjöti og dýravernd. Hvernig þessum málum er fyrir komið hér á landi og hvað má gera til úrbóta fyrir dýrin. Lágmarkið væri að skapa þeim sem minnstar kvalir og óþægindi í prísundinni og æskilegt væri að stefna að vistvænlegri ræktun undir heiðum himni. Aðstæður sem við höfum alltaf þekkst best hér á landi þar til nýlega, í fugla- og svínarækt. Aðstæðurnar skipta auðvitað  öllu máli en til að hámarka afraksturinn hefur dýrum verið þjappað saman sem mest má vera og lyf notuð ósparlega til að komast hjá sjúkdómum meðal þeirra. Hver hefði annars trúað því að í sumum löndum Evrópu er meira notað af sýklalyfjum við kjötframleiðslu en til að lækna mannfólkið? Notkun sem er í réttu hlutfalli við þróun sýklalyfjaónæmis og sem leiðir til þess að erfiðlega gengur að lækna okkur sjálf. Ein mesta heilbrigðisógn framtíðar að mati Alþjóðlegu heilbrigðisstofnunarinnar, WHO.

Það skiptir líka miklu máli hvar læknisþjónustan er veitt á heilbrigðisstofnunum og að veiku fólki sé ekki óþarflega þjappað saman m.a. á bráðamóttökur sjúkrahúsanna. Þangað sem veikasta fólkið leitar á öllum tímum sólarhringsins, fólk með ónæmisbilun, krabbamein og alvarlegar sýkingar. Þar sem oft er margra klukkustunda bið eftir þjónustu, ekki síst um helgar. Þar sem hver koma leiðir til meiri rannsókna, frekari inngripa og meiru hættu á oflækningum, þar með talda lyfjameðferð, en ef sami sjúklingur er skoðaður af reyndum heimilislækni í heimilislegra umhverfi. Lækni sem er sérmenntaður í 12 ár til að greina minna alvarlega sjúkdóma frá þeim alvarlegustu og allt þar á milli. Meðal annars til að dreifa álagi og spara sérfræðiþjónustuna og spítlaþjónustuna sem mest til að hún komi að sem mestum notum þegar hennar er mest þörf. Það er ekki bæði sleppt og haldið.

Nýlega svaraði velferðaráðherra því þannig til að það skipti ekki máli hvar þjónustar væri veitt með tilliti til úrlausna, á daginn hjá heimilislækni eða á  skyndivöktum á kvöldin. Þessu hef ég gert skil í annarri færslu nýlega. Í gær bárust fréttir frá Alþjóðlegu heilbrigðisstofnuninni að langvinnir sjúkdómar séu orðnir algengari m.t.t. dánartíðni en sjálfir smitsjúkdómarnir. Afleiðingar lífsstílssjúkdóma, offitu, kransæðasjúkdóma, lungnasjúkdóma og sykursýki í nútíma þjóðfélagi sem ég hef líka gert grein fyrir í fyrri færslum. Allt viðföng heilsugæslunnar, ekki síst á sjálfu höfuðborgarsvæðinu.

Þar sem um 50 heimilislækna vantar miðað við staðla á Norðurlöndunum og þar sem margir heimilislæknar hætta á næstu árum vegna aldurs svo bara þarf að bæta við 7 nýjum læknum á ári til að halda í horfið miðað við bágu stöðuna í dag. Heimilislæknum sem ekki eru til. Þar sem allt að áttfallt álag er á síðdegisvaktir og Læknavakt heimilislækna miðað við í nágranalöndunum. Þar sem heilbrigðisyfirvöld halda að vandamálin leysist endalaust með skyndilausnum og lúxus. Og nú á háskólasjúkrahúsmóttökunni á nóttunni einnig.

Í yfir 80 ár hafa Reykvíkingar eins og aðrir getað treyst á heimavitjun læknis þegar mikið liggur við vegna veikinda. Nú bregður hins vegar svo við að ákveðið hefur verið að leggja þessa þjónustu niður á nóttunni, frá og með næstu mánaðarmótum. Ekki er lengur vilji stjórnvalda að semja við Læknavaktina ehf. um þessa þjónustu og sem sinnt hefur móttöku- og vitjanaþjónustu heimilislækna á kvöldin og um helgar í Reykjavík, Kópavogi, Garðabæ og Hafnarfirði sl. áratugi. Þjónustan verður þannig skörinni lægri á mest öllu höfuðborgarsvæðinu miðað við landsbyggðina sem áfram tryggir aðgengi að grunnþjónustu heimilislækna eins og annarri öryggisþjónustu allan sólarhringinn.

Mikill sparnaður hefur verið fyrir ríkið á undanförnum árum af samningi sínum við Læknavaktina sem sinnir hátt í hundrað þúsundum erindum sjúklinga sem leitað hafa eftir læknisþjónustu á kvöldin, á nóttunni og um helgar og sem leyst hefur getað úr vandamálunum án tilvísunar á hátæknisjúkrahús í lang flestum tilvikum. Samsvarandi fyrirkomulagi og er úti á landi, hefði annars hver heilsugæslustöð í Reykjavík og nágrenni þurft að sinna sinni eigin vakt með ærnum tilkostnaði allan sólarhringinn. Því var mikil hagræðing að semja um vaktþjónustuna við heimilislæknana sjálfa.

Maður spyr sig auðvitað í dag um sameiginlega ábyrgð stjórnsýslunnar og hvort kerfin tali virkilega ekki saman, heilbrigðisyfirvöld og bæjaryfirvöld í Reykjavík og nágranasveitafélögunum. Ekki síður lögregluyfirvöld sem hingað til hafa treyst á góða samvinnu við heilbrigðiskerfið. Það getur nefnilega haft afdrifaríkar afleiðingar að klippa á hlekk í öryggiskeðjunni og verst þegar lögreglan sjálf á þar hlut að máli.

Nýlegt og afdrífaríkt dæmi er fyrir rúmlega ári síðan þegar Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu sniðgekk eldri verklagsreglur og samninga við heimilislækna um læknisvottorð, blóðprufutökur og hæfnismats vegna gruns um áfengis- og fíkniefnaneyslu við akstur eða í öðrum sakamálum og kaus þess í staðinn að semja við einkafyrirtæki úti í bæ. Þjónustu sem heimilislæknar Læknavaktarinnar ehf. í opinberri þjónustu höfðu sinnt vel um áraraðir eins og allir aðrir heimilis- og héraðslæknar í sveitum landsins. Einn liður í öryggiskeðjunni og m.a. grundvöllur að geta haldið úti vaktbíl með bílstjóra á nóttunni í Reykjavík, ekki síst um helgar.

Vaktþjónustan verður með öllu aflögð á nóttunni frá og með næstu mánaðarmótum og sjúklingum þá bent á að leita beint á Slysa- og bráðamóttöku Landsspítla eftir hjálp. Þjónustu sem halda hefði mátt saman þar sem hún á heima og semja um eins og aðra þjónustu Læknavaktarinnar hingað til. Það er pínlegt þegar heilbrigðisyfirvöld sjá ekki heildarmyndina og að grunnheilsugæsla á við allan sólarhringinn, ekki bara 2/3 hluta hans. Símsvörun hjúkrunarfræðings á nóttunni leysir ekki vandann.

Má maður biðja um örlítið meira innsæi og visku. Það verður nefnilega ekki bæði sleppt og haldið, nokkuð sem stjórnvöld sem bera ábyrgð á velferðar- og öryggismálum verða að átta sig á. Þar sem kerfin eiga ekki eingöngu að tala saman, heldur líka að vinna saman og hlúa að öryggi íbúanna á öllum sviðum. Á meðan er vaktlækninum sleppt heim á kvöldin til að sofa vært yfir nóttina í henni Reykjavík.

Eftir allan bölmóðinn sl. vikur er kominn tími til að líta upp á við. Rifja upp staðreyndir sem við Íslendingar getum að minnsta kosti verið stoltir af, hvað sem síðar verður. Stærilæti hefur reyndar verið okkar veikasti hlekkur hingað til og örlítið meira lítillæti það sem mest hefur á vantað. Reyndar erum við hníptir í dag, en höfum vonandi lært okkar leksíu. Nokkuð sem gerir okkur betur í stakk búin að takast á við framtíðina. Það er líka alltaf gott að vera ekki það stór að maður sjái ekki niður á tærnar á sér og hrasi jafnvel við minnstu misfellu. En í stórbrotnu landi verða alltaf til stórbrotnir einstaklingar, á því er enginn vafi.

Í vikunni var viðtal við stærsta Íslendinginn, Pétur Karl Guðmundsson körfuboltakappa í morgunútvarpi Rásar 2. Maður sem skóp sér frægð og frama í Bandaríkjunum á níunda áratugnum þegar hann spilaði með einu besta körfuboltaliði veraldar og var síðan valin leikmaður aldarinnar á Íslandi. Hann sagði frá veru sinni erlendis og hvernig hann hefur hjálpað stórum strákum að nýta hæð sína sem best í körfuboltanum. Mikilvæg kennsla til að stórir strákar kæmust lengra í íþrótt sinni og hvað hægt væri að gera til að fyrirbyggja óþarfa meiðsl í löngum líkama. Stórhuga maður sem meðal annars ætlar að koma heim til Frónar á næstunni og kenna okkar stóru strákum listina góðu, að líta upp á við og spila góðan körfubolta.

Íslenska þjóðin er samt afskaplega lítil þjóð, reyndar örþjóð og sem algjör dvergur í samanburði við flestar aðrar þjóðir. En stærð þjóðarinnar skiptir ekki öllu máli heldur stærð einstaklinganna sem hana skapar. Eða ættum við ekki frekar að segja stærð þeirra í andanum. Að minnsta kosti höfum við Íslendingar alltaf getað unnið okkur ýmislegt til frægðar, jafnvel verið fréttaefni heimsfjölmiðla dögum saman. Bæði slæmar fréttir og góðar.

En það voru þó til enn stærri Íslendingar, sönn tröll sem flæmdu ábúendur úr dalnum sínum eins og segir í sögu Lofts Guðmundssonar, Síðasta bænum í dalnum (1950) og Óskar Gíslason leikstýrði. Ein fyrsta kvikmyndin sem ég sá í Tjarnarbíói rúmum áratug eftir frumsýninguna. Ein fyrsta íslenska kvikmyndin með sérsamdri kvikmyndatónlist fyrir söguna þar sem höfundurinn var Jórunn Viðar, tónskáld. Tónlist sem þá spilaði miklu stærra hlutverk í kvikmyndum en hún gerir í dag, ekki síst í þessari mynd fyrir ungan dreng með lítið hjarta og sem trúði á tröll.

Mynd annars um baráttu við ágengustu öflin í þjóðsögunum okkar, þar sem stærðin skipti ekki mestu máli þegar upp var staðið heldur hjartalagið hjá okkur mönnunum. Og hvort sem við trúum á íslensk tröll eða önnur tröll í víðari skilningi eða bara spilum körfuboltaleik á heimsmælikvarða, að þá er það hugafarið sem skiptir líka miklu máli. Að vera nógu stórhuga. Bara samt að vissu marki svo við verðum ekki sjáf að tröllum. Gleðilega páska.

Nýlega fjallaði ég um framtíðarfyrirmynd að sjálfbærni í landbúnaði og plönturæktun hverskonar hér á landi í Draumnum um aldingarðinn Eden. Önnur sjálfbærni sem snýr að samfélagi fatlaða er ekki síður mikilvæg, þar sem Íslendingar hafa verið í fararbroddi í bráðum öld. En nú eru blikur á lofti með áframhaldið.

Í allri ljósadýrðinni sem naut sín best í mesta skammdeginu í vetur, velti ég fyrir mér hvað ljós væru fallegust. Sólin, ljós ljósanna var auðvitað ekki meðtalin nema þá ef til vill jólasólin með sína dimmrauðu geisla. Geislar sem gefa fjöllunum okkar lengri skugga og meiri vídd en bara þrívídd.

SJÁ FÆRSLU, Aðventuljósin á Sólheimum

Í gær gerði ég og konan mín tilraun með félögum okkar í Út og vestur að komast á topp Snæfellsjökuls. Eftir 4 tíma göngu játuðum við okkur sigruð í þetta sinn. Í 1200 metrum og þegar ekki sást lengur úr augum og aðeins rúmlega 200 metrar eftir, var upphaflegt takmark tilgangslaust. Ferðin var engu að síður stórkostleg og eftirminnileg. Að takast á við náttúruöflin í öllu sínu veldi á vormánuðum þegar sjálfur orkudrykkurinn frýs utan á bakpokanum. Þegar birtan er orðin svo sterk bak við stormskýin, en ennþá virðist vetur. Þegar hafið neitar að gefast upp og landið sjálft og jafnvel jöklarnir verða eins og fleyg á sjónum sem öllu ræður. Þegar brimið er jafn hvítt snjónum og sólstöfunum við sjóndeildarhringinn. Rétt áður en stormélin ganga yfir og allt verður alhvítt.

Það er mjög sérstakt að fá að upplifa þessa orku og kraft í náttúrunni. Hvernig élin strá hvítum lit á svarta klettana, skýin svo grá, snjórinn svo hvítur. Þegar sólin lætur rétt sjá sig eins og hún sé feimin og óvelkomin. Á stað sem sólin á bara heima þegar hún er velkomin. Á stað þar sem „takmarkið var ferðin sjálf en ekki toppurinn“.