Eftir sennilega bestu jólagjöf Íslandssögunnar, afsláttinn sem ávannst með nýjum Icesave samningi, líður manni samt einkennilega. Tómlæti og grámygla hversdagsins kemur fyrst upp í hugann og maður veit ekki hvort maður á að gleðjast eða gráta. Upplit ráðamanna gefur heldur ekki neinn fyrirboð um tilfinningarnar og úti er allt grátt eða svart. Samt er eitthvað kunnuglegt í gangi. Það hvín aðeins í gluggunum og það er hrollur í manni þótt úti sé hlýtt. Sennilega er nóg að heyra Icesave nefnt nógu oft á nafn til að maður fái gæsahúð eins og þegar maður hlustar á góða draugasögu. Ef til vill er þetta þó bara kjánahrollur.

Hugsunin um allt umstangið með þjóðaratkvæðisgreiðsluna og ástandið á Bessastöðum fyrir ári er þó raunveruleg martröð. Rauði bjarminn á húsveggjunum og allur reykurinn af blysunum þegar þjóðin sat um forsetann okkar og kallaði á hjálp. Að það skuli vera raunhæfur möguleiki að það sama geti gerst aftur er samt eins og að upplifa nýjan slæman draum þar sem maður situr fastur í lopaflóka, glaðvakandi og reynslunni ríkari, en kolvilltur. Sem lítið barn var maður hræddastur við hana Grýlu og ljótastur var hárflókinn hennar, grásvartur og hvítur.

Svarið við þessari spurningu er auðvitað nei þótt nú í kreppunni megi finna rök fyrir því að hægakstur í þröngum umferðargötum og sífeld stopp á ljósum við erfið umferðargatnamót auki á eldsneytiskostnað og seinki okkur aðeins þegar okkur liggur mikið á. Auðvitað er öryggið fyrir öllu. Í morgun las ég eins og landsmenn í Fréttablaðinu um hugmyndir ákveðinna þingmann til lausnar vanda heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Vanda sem þeir segja stafi af því að ekki ekki hafi verið hægt að byggja upp heilsugæsluna sem skildi vegna þess að heimilislæknar hafi ekki fengist til starfa. Því vilji þeir leita leiða til að athuga hvort aðrar stéttir eins og hjúkrunarfræðingar geti ekki gegnið inn í störf heimilislæknanna og flýtt fyrir þeim með lækningum og lyfjaávísunum á ýmis lyfseðlaskyld lyf. Jafnvel búa til nýjar heilbrigðisstéttir eins og t.d. aðstoðarheilsugæslutæknifræðinga. Og þetta á ekki að vera neitt grín!

Nú er rétt að staldra aðeins við á gula ljósinu og skoða söguna og leita raunverulegra skýringa á ástandinu sem kann að reynast nær sannleikanum en útskýringar þingmannanna að enginn áhugi hafi verið hjá læknum að manna heilsugæsluna sl. áratugi. Eins til forðast að rústa þó því sem þegar er búið að byggja upp og að við höldum okkur við lög og reglur landsins, að minnsta kost er varðar lögskipuð starfsréttindi lækna og skyldur þeirra.  E.t.v. ættum við líka að hugsa aðeins lengra en núverandi þingmenn um væntanleg neyðarlög þeirra til bjargar heilsugæslunni. Allra síst verða hugmyndir þingmannanna til að auka veg heimilislækninga sem sérgreinar í landinu, sem eins og áður segir hefur átt undir mikið högg að sækja og ég hef oft komið inn á áður í færslum mínum. Enn og aftur ætla þeir sem minnst þekkja til heilsugæslunnar að ráðskast með hana í örvæntingu og þá hlaupa auðvitað margir fram sem sjá hag sinn í að krækja í væna kjötbita nú á aðventunni.

Í nokkur ár eftir að ég var búinn að ljúka mínu sérfræðinámi, sótti ég ásamt mörgum öðrum sérfræðingum um starf við heilsugæsluna í Reykjavík en fékk ekki. Um 10-15 manns voru um hverja stöðu sem losnaði. Stjórnsýslan taldi skort ekki vera fyrir hendi á heimilislæknum og þegar ég ásamt félaga mínum sem einnig var nýbúinn að ljúka sérfræðinámi buðumst til að reka heilsugæslustöð fyrir Heima- og Vogahverfið, sem var þá án heilsugæsluþjónustu eins og tugþúsundir íbúa Reykjavíkursvæðisins, var brugðist ókvæða við og sagt að þetta verkefni væri í góðum höndum stjórnsýslunnar og yrði leyst á allra næstu árum. Frá þeim tíma leið samt annar áratugur að nokkuð væri að gert. Á þeim tíma má seigja að heilsugæslan hafi verið lokuð á nýliðun í heimilislækningum og að lokum gáfust margir nýmenntaðir sérfræðingar í heimilislækningum upp og leituðu í aðrar sérgreinar og sem var ekki eins þröngur stakkur búinn og heilsugæslan var.

Þetta var í upphafi góðærisins og stjórnvöld þráskölluðust við uppbygginguna þar til eftir hrun að loks fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Álfheiður Ingadóttir tók af skarið og ákvað að fjölga námsstöðum í heimilislækningum og styðja þannig við uppbyggingu heilsugæslunar þótt á erfðum tímum væri. Allt of seint var samt brugðist við og vandinn orðin mjög mikill. Flestir heimilislæknar eru nú komnir vel á aldur eða vel yfir fimmtugt og margir hætta störfum á næsta áratug. Kjaraskerðingar og mikið vinnuálag auk frjáls aðgengis unglækna í aðrar sérgreinar hafa síðan valdið því að fáir unglæknar hafa nú áhuga á námsstöðunum. Þannig vantaði alveg að huga að eðlilegri mönnun heimilislækna í heilsugæslunni hér á höfuðborgarsvæðinu í rúman áratug og sem við erum nú að súpa seiðið af og skýrir ástandið meira en nokkuð annað. Það ástand breytist ekki nema verulega verði stutt við námsstöðurnar og starfsskilyrðin sem slík gerð fýsilegri hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef síðan blikur eru á lofti að aðrar stéttir blandi sér með óeðlilegum hætti í störf heimilislækna er hætt við að áhuginn minnki enn frekar. Ef breyta á heimilislækningum í færibandavinnu og sjálfvirka lyfjaafgreiðslu hjúkrunarfræðinga er vegið að sérfræðigrein heimilislækna og sennilega best fyrir unglækna að velja sér strax aðra sérgrein innan læknisfræðinnar sem tryggir sjálfstæðan starfsvettvang í nútímalegri læknisfræði, hér heima eða erlendis.

Sitt sýnist hverjum um friðarsúlu Lennons í Viðey. Nýlega skrifaði ég pistil sem ég tileinkaði minningu John Lennons sem hefði orðið 70 ára á þessu ári, hefði hann lifað. Í dag eru heil 30 ár frá því hann var myrtur í New York og það er eins og það gæti hafa gerst í gær. Bítlarnir og sérstaklega Lennon hefur enda búið með manni síðan sem átrúnaðargoð í vissum skilningi, tilfinningu sem unglingarir í dag þekkja vel og situr sem fastast í barnshjartanu. Það sama á við um marga af jafnöldrum mínum þótt sumir séu aðeins gráir orðnir á vangann.

Það er skemmtileg blanda af trega og gleði að upplifa endurminninguna nú þegar saman fer friðarboðskapur og áskorun til himingeimsins um mátt okkar mannanna, að okkur sé ekkert mannlegt óviðkomandi. Ljós sem virðist ná upp til stjarnanna eins og ég  hef séð á hverju kvöldi undanfarinn mánuð, er öðruvísi upplifun en maður hefur átt að venjast enda heimur okkar mananna alltaf að minnka, ekki síst sl. ár, á sama tíma og víddir himinsgeimsins stækka. Samspil ljósa, ekki síst nú á jólaföstu, og skynja að hver ljósglampi hefur sína sérstöku merkingu, er sérstök upplifun ef betur er að gáð. Hver stjarna, ekki síst Júpiter sem nú skín svo skært á suðausturhimninum, tunglskinsbirtan þegar hennar nýtur við, jólaljósin svo ófullkomin en kær í myrkrinu og síðan risastóri ljósstafurinn sem nær til himnanna eins og hann kalli á hjálp eða sé ljósaboð um að við mennirnir höldum árvekni okkar. Eins og vitarnir góðu um strandir landsins gera á hverri nóttu fyrir þá sem eru úti á ólgusjó. Jafnvel jólasólin spilar ekki rullu í þessu leikriti nema í upphafi og í lok hverrar sýningar með rauðu leikhústjöldunum sínum. Og á hverjum degi þessa daganna verður manni hugsað til Lennons og gömlu góðu Bítlana og þess sem þeir boðuðu með söng sínum og tónlist. Góðu hughrifin vakna til lífsins og þá er tilganginum náð.

Í upphafi jólaföstu þegar barnshjartað er farið að slá aðeins fastar og kveikt hefur verið á öllum jólaljósunum er ömurlegt að þurfa að fyllast svartsýni yfir málefnum þjóðarinnar. Á sama tíma og botninum er að verða náð eftir Hrunið mikla skuli vera yfirvofandi annað hrun sem að sama skapi er einnig okkur sjálfum að kenna.

Landsflótti menntafólks vegna ósanngjarna úrlausna í skuldamálum, lágra launa og hárra skatta sem kemur harðast niður á þeim sem mest leggja að mörkum í þjóðfélaginu. Einmitt á tímum sem byggja ætti upp öfluga framtíðarsýn og blása í herlúðra til hvatningar fyrir unga fólkið, til að mennta sig og til að það geti tekið við búinu okkar að náminu loknu, eru örlagaþræðir lagðir af stjórnvöldum til framandi heima og langt út fyrir landsteinanna.

Heimilin eru öllum heilög og það að geta unnið fyrir sér og sínum er það mikilvægasta í lífinu. Margir leggja mikið á sig til að ná þessum markmiðum. Flestir vilja vera fyrrimynd barnanna sinna, því vinnan er sögð göfga manninn. Sumir leggja á sig langa og dýrmæta skólagöngu, komast seint út á vinnumarkaðinn en sem nýtist síðan þjóðfélaginu ómælt vel. Aðrir fara fljótar að sérhæfa sig á ýmsum sviðum og skapa sér og þjóðfélaginu fljótt tekna. Þannig gagnast menntun á öllum sviðum einstaklingunum sem landið búa, heimilunum og þjóðfélaginu öllu. Fáir vilja vera upp á sveitina komnir sem ómagar en þeim fer því miður fjölgandi enda oft neyðugur sá einn kostur með lömuðu atvinnulífi.

Sennilega sjá fáir heildarmyndina betur hvað heimilin varðar og hvar kreppir mest að í fjölskylduheilbrigðinu en einmitt heimilislæknar. Félag íslenskra heimilislækna (FÍH) mótaði fjölskyldustefnu FÍH á ári fjölskyldunnar árið 1994, fyrst heilbrigðisfagfélaga á Íslandi. Þar var lögð áhersla á þá þætti sem skipta höfuðmáli fyrir þarfir fjölskyldunnar svo hún dafni vel, svo sem varðandi atvinnumál, húsnæðismál og menntamál. Þótt margt hafi breyst á þeim 16 árum sem liðin eru frá því stefnan var sett fram, eru megingildin enn fullu gildi og sem reynir nú meir á en nokkru sinnum frá því hún var sett fram enda flest heimili undir, aðallega vegna ofutskuldsetningar og yfirvofandi gjaldþrota.

Skuldavandi heimilanna í landinu er gríðarlegur eftir hrun og lætur nærri að fjórða hvert heimili sé tæknilega gjaldþrota, þ.e. skuldir meiri en eignir. Úrlausnir sem ríkistjórnin hefur nú ákveðið til að koma á móts við nær aðeins til þeirra sem skulduðu mest og voru við það að tapa eignum sínum hvort sem er til bankanna. Jafnvel tugir milljóna á nú að afskrifa af skuldum einstaklinga og hjóna sem skulda hlutfallselga mest svo fólkið geti búið áfram í húsunum sínum. Ráðstöfun sem er óháð stærð eigna og sem fyrirséð var að voru tapaðar eignir vegna yfirveðsetningar. Eigendanna er nú að njóta sem skulda eftir sem áður meira en nóg en verða samt að þakka að aðeins eitt pennastrik skildi á milli þeirra og hinna.

Aðrir sem skulduðu örlítið minna auk meginþorra fólks í landinu fær nú ekkert nema sáralitlar tilslakanir í formi tímabundinna vaxtarbóta. Háskólalaun eins og önnur laun hafa samt rýrnað um helming sl. ár og nægja varla fyrir afborgunum að viðbættum ofursköttum ef reyna á að bæta björg í bú með mikilli yfirvinnu. Þetta þekkja læknar vel í dag og margir aðrir háskólamenntaðir sem nánast lifa undir fátæktarmörkum. Slík staða hlýtur að vera grafalvarleg pattstaða fyrir þjóðfélagið og skýrir vaxandi atgerfisflótta frá landinu.

Þeir sem eru á seinni hluta síns starfsferils og höfðu hlutfallslega greitt mest af sínum skuldum til baka fyrir hrun sjá nú eftirstandandi skuldirnar sínar aftur snarhækka mega eiga það sem úti frýs nú á aðventunni. Jafnvel heilu kynslóðirnar sem áður misstu eignir sínar vegna fyrri óstjórnar í landinu og sem voru aðeins farnar að anda léttar. Miðaldra millistéttin sem á nú oft lítið í eignum sínum þrátt fyrir allt og lnga starfsævi. Stétt sem er nú hin raunverulega lágstétt sem á sér enga framtíð nema hjá lífeyrissjóðunum sínum sem heldur um það eina sem getur kallast sparfé. Sjóðir sem eru engu að síður eru tilbúnir að leggja eitthvað af mörkum við endurreisn landsins. Kynslóðin sem skilar jafnvel engu í arð til niðja sinna en sem lífeyrissjóðir þeirra geta kanski gert.

Ójöfnuður í niðurfellingu lána birtist ekki síst í mismun á því hvort fólk var að mennta sig eða byggja yfir sig. Námsmenn sem koma nú heim eftir langt nám erlendis eru jafnvel með tugir milljóna króna í námslán sem hafa hækkað tvöfalt vegna stöðu sem var tekin gegn krónunni og sem þeir verða að lokum að greiða hvern einasta eyri af til baka. Námsmenn eins og unglæknar eftir 6-7 ára almennt læknanám sem við núverandi aðstæður byrja á launum nálægt 320.000 á mánuði, eignarlausir og oft með nýstofnaða fjölskyldu. Þeir eru í dag hámenntaðir öreigar sem eiga litla von, öreigar landsins sem samt framtíðin ætti m.a. að byggjast á. Þeir verða að borga ofurleigu á húsnæði á sama tíma og þeir verða að borga fastar afborganir af námslánunum sínum auk tekjutengingar sem verða eins og millusteinar um hálsinn á þeim um ókomna tíð ásamt hátekjuskattinum. Engar vaxtarbætur á þeim bænum né önnur fyrirgreiðsla frá hinu opinbera. Jafnaldrinn sem keypti hins vegar dýru íbúðina sína úr steini á sama tíma og námsmaðurinn sem fór í langtímanámið, fær nú jafnvel tugmilljarða niðurfellingu á sínum verðtryggðu skuldum. Væri þá ekki a.m.k. jöfnuður í því að bjóða námsfólkinu að það gæti selt þjóðinni hluta af sálu sinni og fengið niðurfellingu á yfirveðsettu námslánum sínum í staðin. Skólakostnaður hér heima er hvort sem er tapað fé fyrir land og þjóð ef námsfólkið verður að lokum að flýja land.

Gömul hús standa víða auð og yfirgefin úti á landi og sem segja aðra sögu en nýju húsin í dag. Tóm hús sem hafa fengið menn til að staldra við á ferðalaginu. Ekki síst steinhúsin sem blasa við á túnhólunum eins og hauskúpur með tómu augntóftirnar sínar. Hús sem segja oft meiri sögu um fólkið sem þar bjó en en allt annað sem er skrifað. Ekki síst um dugnaðinn á þeim tíma sem þau voru byggð og áræðnina að komast yfir nýtt byggingarefni, sementið sem hræra mátti með steinum og sandi í svita síns erfiðis til að búa til nútímalegt byggingarefni sem stæðist tímans tönn. Til þess eins að skapa fjölskyldunni betra líf. Tilfinningar sem vakna þegar hugsað er um uppeldi barnanna í húsunum, væntingar um gott og hamingjusamt líf, gleði og sorgir síðar á lífsleiðinni. En allt í einu breyttust forsendurnar vegna mannlegra áhrifa, banna og hafta. Nú standa önnur og glæsilegri hús tóm sem einnig eru byggð úr steini. Einnig þau sálarlausu húsin sem bankarnir tóku og hálfkláruðu húsin sem standa eins og hræ á gömlum vígvöllum sem á eftir að taka til á og moka yfir. En lífið snýst um meira en húsaskjól þótt við búum í harðbýlu landi og kuldaboli getur sannarlega bitið í. Forsendur fyrir búsetunni þurfa einnig að vera fyrir hendi.

Stóreignabændur og höfðingjar hér áður fyrr sem áttu jafnvel heilu sveitirnar, tryggðu ábúendunum þó viðverurétt á jörðunum að ýmsum skilyrðum uppfylltum. Ölmusur og önnur örbyrgð tengdist kotbúskap þar sem menn og konur gátu sig ekki hreyft. Það fólk reisti sér aldrei steinhús og gerði sér aldrei neinar væntingar um sparnað til efri áranna. Það einfaldlega dó drotni sínum þegar þeirra tími var liðinn. Samfylking öreiganna var þá heldur ekki komin til sem stjórnmálaafl í landinu. Allra síst hefði það sprottið upp sem sem afl sem vinnur gegn sjálfum markmiðum og óskum vinnandi fólks sem hafði enþá einhverja von í hjarta um réttlátara þjóðfélag og bjartari framtíð. Allra síst að sú hreyfing væri sem leppur til að styrkja höfðingjaveldið enn frekar og flæma fólkið burt af jörðum sínum. Eftir stæðu þá grænar tóftir og fylkingar af tómum húsum til minningar um seinna hrunið.

Blikur eru á lofti vegna aðgerða stjórnvalda í svokallaðri endurreisn landsins. Verklagsreglur og ný lög sem nú voru sett fram um helgina gagnvart skuldsettustu heimilunum vekur upp áleitar spurningar um leiðir sem gætu bjargað heimilinum. Leiðin sem var valin lítur algjörlega framhjá möguleika á lágmarks framfærslu þeirra sem í svita síns erfiðis reyna nú að halda þjóðfélaginu gangandi. Aðferð sem hugsanlega gat hafa átt sér hugmyndalegar rætur í gömlu ráðstjórnunarríkjunum þar sem stöðnun einkenndi ástandið í heila öld og sem flestir flýðu sem gátu. Stjórnmálaafla sem vilja kenna sig við samstöðu, hreint land og fagurt.

Við höfum marga fjöruna sopið Íslendingar og marga hildina háð. Náttúruhamfarir, drepsóttir og landflutningar til vesturheima. Mannanna voðaverk eru þó sárust af þessu öllu. Allra síst þolum við ójöfnuð, manngreinarálit og þegar engu er að treysta. Þá fyrst fær fólk nóg og yfirgefur landið í stórum stíl um leið og íslensku heimilin tærast upp. Fyrir marga gætu jafnvel jólin í ár verið þau síðustu hér heima.

Oft verður sannleikurinn kjurr að liggja þar sem hann er sennilega best geymdur. Í flestum tilvikum er sannleikurinn þó sagna bestur og best að hann komi sem fyrst fram í dagsljósið. Slúður og kjaftasögur, sem jafnvel eru sagðar í hita leiksins milli tveggja einstaklinga er dæmi um oft afskræmdan sannleika, en sem er nú oft festur með bókstöfum í netheimum og sem getur verið vafsamur sannleikur sem síðari tíma sagnaheimild. Þetta á ekki síst við þegar mikilvægi góðra samskipta á milli þjóða er í húfi og sem fyrir misskilning gæti leitt til mannskæðra styrjalda. WikiLeaks leyndarmálin verða í sumum tilvikum að túlkast sem slík leyndarmál. Svik og trúnaðarbrestur þess sem lekur upplýsingum er heldur aldrei hægt að réttlæta nema þær upplýsingar snerti almannaheill, líf og dauða og ekki síst heill þeirra sem okkur er öllum ætlað að gæta svo vel, baranna okkar.

Upplýsingar úr opinberri stjórnsýslu sem er ekki ætlað að koma fyrir almenningssjónir, verður samt að teljast í sumum tilvikum vera réttur almennings að sjá og vita samkvæmt upplýsingarlögum, ekki síst ef sjálf þjóðarbörnin eiga í hlut. Í mörgum tilvikum byggðum við hús okkar á sandi, hér heima og í alþjóðlegu samstarfi. Þetta á ekki síst við stuðning okkar sem viljugrar þjóðar við beinar hernaðaraðgerðir. Þátttaka sem í ljós hefur komið að forsendur voru í mörgum tilvikum falsaðar og upplýsingar um framvindu stríðsins síðan afbakaðar. Upplýsingar og leki úr fjármálaheiminum eru næstar á dagskrá WikiLeaks og virðist af nógu að taka af þeim 200.000 skjölum sem eftir á að birta. Sannleikanum sem ef til vill má ekki koma í ljós að því hann er svo svartur og ljótur? Hvað getur svo sem komið okkur Íslendingum meira á óvart úr heimi fjármálanna?

Af öllu sem við höfum lært af rannsóknarskýrslu Alþingis, er ekkert sem orkar tvímælis um að við hefðum ekki átt að bregðast fyrr við, ef við hefðum vitað um vandann. Þöggun og yfirhylmingar, jafnvel í þágu ríkishagsmuna sem þá voru taldir, stóðust ekki tímans tönn og leki á mikilvægum upplýsingum, meðal annars af minnisblöðum, hefði getað bjargað miklu. Því miður jókst bara vandinn meira og meira með hverju árinu sem leið eins og risastórt kýli sem að lokum sprakk með látum. Þakka má fyrir að sjúklingur fái ekki blóðeitrun og látist þegar þannig er staðið að málum. Auðvitað hefði átt að vera búið að skera í kýlið fyrir löngu til að hleypa út öllum greftinum, ekki síst þegar farið var að bera á daunillum leka úr því . Skyndilausnir og allskonar lyfjagjafir slógu í besta falli á verstu einkennin tímabundið en seinkaði um leið hinum eiginlega bata og lækningu.

Sumar tæknibreytingar í nútíma þjóðfélagi virðast vera til góðs. Sérstaklega á þetta við þegar tíminn skiptir miklu máli og við þurfum að komast fljótt á milli staða. Þá þurfum við að eiga góðan bíl og geta verið fljót að fylla á hann eldsneyti. Sem betur fer næ ég að keyra upp undir 7oo km á hverjum tanki á Príusnum mínum sem er afar sparneytinn bíll. Með því að sameina rafbílatæknina, bensínlykilinn í næsta sjáfsala og handarbandið við bensíndæluna spara ég bæði pening og tíma. En hvað með þjónustun almennt við bílinn og hvað má dropinn kosta mikið?

Fyrir nokkrum árum fóru biðraðirnar að lengjast og ganga hægar hjá gömlu olíufélögunum. Enn lengur núna meðan eftir afgreiðslufólkið afgreiðir fyrst pylsur og hamborgara fyrir mest þurfandi og sælgæti fyrir börnin í poka um helgar. Því fagna ég nú að geta sniðgengið þessa þjónustu og hef reyndar algjörlega sagt skilið við gamla félagið mitt sem hefur endurtekið brugðist væntingum mínum hvað þjónustu varðar. Ég fékk ekkert fyrir áratuga viðskiptatryggð. Ég naut reyndar á vissan hátt gömlu daganna þegar maður þurfti ekki að flýta sér eins mikið og afgreiðslumennirnir voru hálfgerðir kunningjar sem buðu upp á kaffisopa og spjall um daginn og veginn. En gömlu félögin mega eiga sig enda ekki viðskiptavæn fyrir þann sem fyrst og fremst þarf að fá fljóta og góða þjónustu við bílinn sinn en ekki helgarinnkaupin.

Sennilega er bensíndælan í dag samt einn besti tákngerfingurinn á verslunarháttum nútímans. Við erum háð henni í einu og öllu, fögnum henni með handarbandi og hneigjum okkur jafnvel fyrir henni í lokin. Jafnvel fyrstu dagana eftir hrun man ég að maður passaði sig á að heimsækja hana aðeins oftar, til að tankurinn væri alltaf fullur eins og ísskápurinn heima. Til að geta tórt nokkrum dögum lengur ef allt færi á versta veg.

Það skrítnasta við þetta allt saman er samt hvað bensínið hækkar á sama tíma og þjónustan á stöðvunum verður lakari og ópersónulegri. Álagningin hjá olíufyrirtækjunum hækkaði nýlega og í gær var enn ein hækkunin og gengi íslensku krónunnar og heimsmarkaðsverði á olíu kennt um. Lítrinn nú kominn yfir 200 króna markið og að vísu tekur ríkið helminginn til sín. Þrátt fyrir allt hefur samt gengi krónunnar verið að styrkjast, sérstaklega gegn bandaríkjadollar og heimsmarkaðsverðið verið stöðugt undanafarin misseri sem ætti að leiða til lækkunar en ekki hækkunar á verði olíu innanlands!

Og álagningin hækkar þrátt fyrir að að þú afgreiðir þig sjálfur úr sjálfsölum og sért jafnvel með lykili í áskrift. Þrátt fyrir að bensínstöðvarnar hafa farið út í vaxandi matvöru- og smávörusölu til að auka væntanlega afkomu sína og sem þær auglýsa nú sem aldrei fyrr, allt milli himins og jarðar! Jafnvel heilu upplögin af vel völdum bókatitlum að eigin mati, voru keypt upp fyrir þessi jól til að selja á bensínstöðvunum. Ævisögur útvalda sem eigendurnir vilja að sé jólagjöfin í ár og sem enginn skilur hvaða hagsmunir liggja að baki, nema þeir sjálfir og höfundarnir. Síðan koma forstöðumennirnir reglulega fram í fjölmiðlum til þess eins að neita samráði og fákeppni olíufélaganna og til gráta opinberar álögur. Jóla hvað?

Þrátt fyrir að samkeppni eigi að ríkja milli fyrirtækjanna samkvæmt íslenskum lögum að þá er verð á bensíni og olíu nánast það sama á öllum stöðvunum og samkeppni virðist því fyrst og femst vera í pulsusölunni og ævisögunum. Það er furðulegt að hagræðing geti ekki skilað sér í verðlagningu á mest keyptu smávörunni til landsins, eldsneytinu. Og það jafnvel beint úr sjálfsala í áskrift! Eða erum við neytendur kanski að greiða niður sjoppureksturinn á bensínstöðvunum við flest stærri gatnamót á höfuðborgarsvæðinu? Ágætis grein birtist í helgarblaði Fréttatímans sl. helgi þar sem farið er betur ofan í saumana á samkeppnisleysinu og að ef til vill sé verið að hafa okkur neytendurna að fíflum, enn einu sinni.

Sumir myndu eflaust segja að það væri eins og hver önnur himnasending ef í ljós kæmi að við réðum síðan yfir olíuauðlindum í hafdjúpunum eins og vinir okkar Norðmenn og Grænlendingar. Það er sem sagt ekki öll nótt úti, en hvað getum við Íslendingar farið fram á mikið meira af henni móður náttúru? Við sem höfum nóg af hreinustu auðlindum jarðar rétt við bæjardyrnar. Okkar tromp og stærsti mótleikur er einmitt að tryggja þessar auðlindir sem við þegar eigum, fyrir okkur sjálf, og nýta meðal annars sem hreina orku á bílana okkar. Tenging og handarband við móður jörð er allt sem þarf.

Í framhaldi af síðustu færslu minni um gluggann okkar verð ég að sýna ykkur þessa mynd frá Langjökli. Í raun ganga öll vísindi mest út á að finna orsakir og samband á milli hluta til að við getum lært af niðurstöðunum og þróað okkar samfélag betur. Þannig er hægt að rannsaka allskonar tengsl milli athafna okkar mannanna og breytinga í náttúrunni sem nú er minnt á með listaverki Bjargeyjar Ólafsdóttur á Langjökli. Listaverki sem verður best séð ofan úr geimnum. Heimsækið heimasíðuna http://earth.350.org/big-pictures/ og sjáið margar frábærar myndir alls staðar að úr heiminum.

Fjarlægðin gerir fjöllin blá og mennina mikla, eða ættum við ekki heldur að segja litla. Oft hef ég nefnilega velt fyrir mér hvað við höfum litla heildarsýn á málunum og viljum leita langt yfir skammt. Það ræðst sennilega af því, að því lengra sem er í myndefnið og því stærri sem sjónmyndin er, því fallegri verður heildarsýnin eins og þegar við lítum til fjallanna. Eins sjáum við líka upp í himingeiminn á stjörnubjörtum nóttum út um gluggana okkar heima. Á öðrum tímum er útsýnið takmarkað við þröngt sjónarhorn. Þá sjáum við oft bara í næsta hús eða glugga. En það er alltaf þægilegt að vera inni í hlýjunni og láta fara vel um sig.

Heildarmyndin í lífinu er líka oft ansi lítil og afstaða okkar til málanna einskorðast stundum eins og að við horfum alltaf út um sama gluggann. Dægurþrasið um það hver hefur það best í þjóðfélaginu og hver gerði hvað. Jafnvel innan sjálfrar stjórnsýslunnar og milli æðstu embættismanna Lýðveldisins Íslands horfa menn oft út um þrönga og litla glugga niður við Arnarhól. Og við erum oftar en ekki, ekki sammála um hlutina. Hvert okkar þrífst í skálkaskjólum hverskonar og við viljum passa upp á okkur og það sem okkur tilheyrir. En hvað ef við værum geimverur eins og sumir segjast vera og gætum þá séð jörðina ofan frá? Þá værum við hin reyndar ósýnileg og höfuðborg eins og Reykjavík aðeins eins og litlar glitrandi gular ljóstýrur á nóttunni. Við myndum samt furða okkur á, þegar betur væri að gáð og við komin niður á jörðina, að jarðarbúar eru furðuleg fyrirbæri.

Nærumhverfið er nefnilega það sem skiptir okkur mestu máli dags daglega. Þar verðum við að átta okkur betur á samhengi hlutanna. Nánasta nærumhverfið sjáum við reyndar ekki með berum augum, bakteríuflóruna í okkur og á sem skiptir okkur meira máli en allar stjörnur himingeimsins, jafnvel þótt við viljum sem minnst af henni vita. Í báðum tilvikum koma þó vísindin að miklu gagni. Allt lútir ákveðnum lögmálum og tengist á einn eða annan hátt, á jörðinni og í himingeimnum. Sjálfur fór ég að rannsaka samband sýklalyfjanotkunar barna og dreifingar sýklalyfjaónæmra baktería í nefkoki þeirra fyrir tveimur áratugum ásamt félögum mínum til þess eins að sjá sambandið á milli ávísanavenja lækna, starfsumhverfis og áhrif á heilsu barna til lengri tíma litið. Hönnun rannsóknarinnar á seinni stigum var eins og við hönnun reiknimódels til að við gætum séð og lært um orsakir og afleiðingar frekar en að líta á einstakar tölur á líðandi stundu. En við vorum heilbrigðissóðar og tókum niðurstöðunum ekki mjög alvarlega. Því erum við stödd þar sem við erum í dag…

Í raun ganga öll vísindi mest út á að finna orsakir og samband á milli hluta til að við getum lært af niðurstöðunum og þróað okkar samfélag betur. Þannig er líka hægt að rannsaka allskonar tengsl milli athafna okkar mannanna og annarra breytinga í náttúrunni og nú er minnt á og þátt okkar í hlýnun jarðar með listaverki Bjargeyjar Ólafsdóttur á Langjökli. Listaverki sem verður best séð ofan úr geimnum. Fjármálaaustrið og útrásin fræga fyrir hrun var auðvitað aðeins lítill hluti af heildarmyndinni sem við sáum, mynd sem við sáum aðeins út um ákveðna glugga þegar við vildum á góðviðrisdögum en vitum nú að var fjármálasóðaskapur af verstu gerð. Aðra daga var glugginn lokaður og dregið fyrir og enn í dag er ekki búið að draga frá öllum gluggum. Ennþá lítið tekið mark á vísindunum þar. Sennilega væri því ekki vitlaust að hugsa nú eins og geimvera þegar við kjósum til stjórnlagaþingsins til að reyna að sjá betur heildarmyndina.

Þjóðfélagið endurspeglar vel þá einstaklinga sem það byggja. Þroski og uppeldi er mikilvægast í fari hvers manns og skapar þá eiginleika að gera einstaklinginn að góðri félagsveru í samfélaginu. Að mörgu leiti höfum við Íslendingar gert hlutina öðruvísi en aðrar þjóðir og þroski okkar sem þjóðar hefur verið mjög hraður, kannski allt of hraður. Við höfum oft hlaupið út undan okkur eins og kálfar að vori og að mörgu leiti erum við sem óþroskaður unglingur sem er að hlaupa af sér hornin. Að einhverju leiti þroskaðri nú en fyrir nokkrum árum síðan og sárri reynslu ríkari en eigum samt langt í land. Sem betur fer er vel búið að okkur sem ungri og kraftmikilli þjóð sem margar aðrar þjóðir líta upp til með eftirvæntingu í huga. En nú er kominn sá tími að við verðum að endurskoða uppeldisreglurnar svo unglingurinn í okkur fái að blómstra og hann sýni hvað í honum býr.

Hóað var til fjölskyldufundar nýlega og haft var samráð við alla aðila málsins. Niðurstöður fundarins voru einfaldar og skýrar en nú er komið að því að útfæra samskiptareglurnar nánar, ákveða með útivistartíma og vasapening og þau mörk sem unglingi er svo mikilvægt að vita hvar liggja. Skapa góðan ramma til að halda sér innan svo ekki komi til óþarfa árekstra við umhverfið og til að reyna að tryggja góða og örugga vegferð inn í framtíðina.

Hverjum treystum við svo best til að semja þann ramma sem þarf? Gamli ramminn dugði ekki og miklir brestir voru komnir í samskiptin þar sem reglurnar voru engan veginn nógu skýrar. Allir vita hvað auðvelt er að notfær sér glufur í regluverkinu svo það er eins gott að girða fyrir þær þegar kemur að því að semja nýjar reglur. Til verksins hafa boðið sig fram yfir 500 manns alls staðar að úr þjóðfélaginu. Flest örugglega ágætis fólk sem hefur margt fram að færa. Í mínum huga ætla ég að velja til verksins þá aðila sem ég treysti best, er réttsýnt og sanngjarnt að mínu mati en um leið stefnufast og agað. Við þurfum á duglegu fólki að halda sem byggir skoðanir sínar á yfirsýn á vandamálunum, þroska og kunnáttu til að útfæra. Sanngjarnt fólk sem tekur mið af öllum þeim grunngildum sem þjóðfundurinn okkar boðaði um daginn og ekki síst manneskjum sem auðvelt er að vinna með.

Þegar stórt er spurt verður oft fátt um svör. En í dag verðum við að vera dálítið hátíðleg enda mikið í húfi. Stóru hugtökin um réttlæti og bræðralag fá á sig hversdaglegan blæ þessa örfáu daga sem eru fram að helginni. Hugtök sem voru á hvers manns vörum fyrir ekki svo mörgum áratugum síðan og eru sum staðar í heiminum brennandi á vörum fólks alla daga.

Í mínum huga er brýnast að tryggja lýðræðið okkar og aðskilnað framkvæmdavalds og löggjafavalds á öllum stigum stjórnsýslunnar. Hvergi er það jafn mikilvægt og hjá lítilli þjóð þar sem allir þekkja alla. Landið þarf þannig líka að vera eitt kjördæmi þannig að klíku- og þrýstihópar eigi ekki beina leið inn á sjálft alþingið. Hreppapólitíkin á að halda sig í sveitinni þar sem hún á alltaf best heima.

Tryggja á að náttúruauðlindirnar séu eign almennings undantekningarlaust. Fiskurinn, fjöllin okkar og vatnið á að vera okkar allra. Hreint land og fagurt er það dýrmætasta af öllu sem við verðum að varðveita. Við erum vörsluaðilar að landinu okkar fyrir allan heiminn og sem skapar Íslendingum í dag mikla sérstöðu á tímum þar sem mikill skortur er að verða á óspilltri náttúru og hreinu vatni víðast hvar.

Sú var tíðin að kirkjan var skjól fyrir yfirvaldinu. Nú er öldin önnur og kirkjan sjálf orðin valdastofnun sem þarf að lúta eftirliti ríkisins. Fullkomna á því aðskilnað ríkis og kirkju sem fyrst og leggja þjóðkirkjuna niður sem stofnun. Eignir þjóðkirkjunnar á að gera upptækar og afhenda kirkjurnar þjóðinni og sveitunum aftur til ráðstöfunar. Gera á öllum trúarhópum jafnt undir höfði og alls ekki að þröngva trúarbrögðum að neinum, allra síst börnunum okkar. Stefna á að Íslandi verði umburðarlynt fjölmenningarríki í sem mestum tengslum við umheiminn því aðeins þannig vinnum við á mölbúahættinum og vinnum upp það forskot sem margar siðmenningar þjóðir hafa haft á okkur. Aðeins þannig getum við treyst á góða alþjóðlega menntun barnanna okkar.

Að lokum vil ég vara fólk við að velja frambjóðendur með reiknivélum þar sem margir góðir frambjóðendur eru ekki með í grunnunum sem valmöguleikarnir byggja á. Ekki eru heldur reiknaðir inn þeir mannkostir sem þarf til verksins og greint var frá hér að ofan. Látið málefnin ráða og kjósið síðan ykkar mann eða konu með hjartanu einu að vopni. Leitum þannig að birtunni nú í mesta skammdeginu.

Listin eins lífið er sífelt að koma manni skemmtilega á óvart. Síðastliðið föstudagskvöld var farið á vídeóleiguna til að ná í barnaefni fyrir barnabörnin, en um leið tekinn diskur fyrir okkur eldra fólkið enda ekkert sérstakt í sjónvarpinu. Fyrir valinu varð, með semingi að minni hálfu, myndin Mamma Gógó eftir Friðrik Þór Friðriksson. Í sjálfu sér ekki í frásögu færandi nema af því ég sjálfur hafði verið spenntari fyrir einhverri hasarmynd, svona í tilefni á lokum hversdagslegrar vinnuviku. En viti menn…

Í stuttu máli man ég ekki í svipinn eftir að hafa séð betri kvikmynd og það fyrir mjög óvenjulegar sakir sem hitti beint í mark. Ég hafði búist við góðri, en jafnval átakanlegri sögu um Alzheimer sjúkling. Einmitt á þeim væntingum byggðist misskilningur minn og einfeldni eins og svo allt of oft hefur gerst áður. Myndin fjallaði nefnilega að mestu leiti um allt annað.

Á einstaklega áhrifamikinn og fallegan hátt um „gamla fólkið okkar“ í nútíð og þátíð, lífið þeirra og tengsl okkar við það í dag. Á áhrifaríkari hátt en ég hef nokkrum sinnum séð eða hugsað um áður. Hvernig Friðriki tekst að spinna söguþráðinn saman, er meistaraverk og einstakt að sjá hvernig gömul myndbrot úr 79 af stöðinni falla vel að endurminningunni, ekki síst í lokaatriði myndarinnar. Glamparnir í augu ungu konunnar og sömu konu 60 árum síðar, augnablikum tímans, væntinganna og vonanna. Að sjá svipbrigði þeirra Kristbjargar Kjeld og Gunnars Eyjólfssonar renna saman við eilífðina, svo sanna og trúa, er einstakur viðburður í heimi kvikmyndanna að mínu mati og sem eitt og sér nægir að lyfta kvikmyndinni til stjarnanna, jafnvel alla leið á himinhvolfið í sjálfri Hollywood. Betur verður ekki gert.

Sagan segir í eftirminnilegum myndbrotum mikla sögu. Eitt af áhrifamestu atriðunum í myndinni er jólastundin á elliheimilinu undir angurværu spili á trésög. Barnakór á bakvið syngjandi jólalög. Öll andlitin sem hvert segir sína sögu og allir virðast bara bíða þess óhjákvæmilega í hálfgerðri angist og tómarúmi. Á sama tíma erum við rækilega minnt á að við höfum ekki tíma fyrir gamla fólkið okkar en fáum elskulega nýbúanna, sem gjarnan þiggja lægstu launin, til að hlaupa í skarðið. Við höfum hins vegar svo lítinn tíma en bíðum líka óþreyjufull þess sem verða vill á allt annan hátt. Þegar síðan ævin er öll taka alltaf aðrir við og sagan hefst að nýju. Þannig er síðasta atriðið líka áhrifamikið þegar gömlu hjónin vitja heimilis síns að leiðarlokum. Það sorglegasta er að yngra fólkið sá ekki fegurðina í þessu öllu saman.

Kristbjörg Kjeld stendur upp úr í sínum leik og aðrir standa sig með prýði. Það er þó leikstjórnin og handritið sem skapa myndinni algjöra sérstöðu. Það er afar sérstakt að geta blandað saman tveimur ólíkum kvikmyndum, tveimur ólíkum sögum og tímaskeiðum í nýja sanna sögu, á jafn áhrifaríkan og sannan hátt. Sögu um ástin, væntingarnar og lífslokin. Ástarsagan í 79 af stöðinni átti sér óvæntan endi og allt annan þegar allt kom til alls. Þannig er lífið sjálft. Vegir okkar liggja líka til allra átta.