Bílar og umferðin skiptir okkur nútímamanninn miklu máli, ekki síst á Íslandi þar sem oft er ekki hægt að treysta á annan ferðamáta nú orðið. Áður var það hesturinn sem var þarfasti þjónninn og ferðalaganna var örugglega vel notið. Nú er það bíllinn okkar með jafnvel nokkur hundruð hestöfl og umferðaröryggið skiptir mestu máli, enda eyðum við drjúgum tíma í bílum og þurfum oft að komast skjótt á milli staða. Stressið og mikil vinna gerir það að verkum að við þurfum að flýta okkur jafnvel meir en æskilegt er. Þótt vegalengdirnar dags daglega séu ekki jafn miklar og víða erlendis að þá er umferðarþunginn oft mjög mikill á álagstímum og jafnvel meiri en umferðarmannvirkin okkar bera með góðu móti. Við sem vön erum keyrum eftir minni enda umferðarmerkingar af skornum skammti. En hvernig haldið þið að það sé að vera útlendingur í umferðinni hér á landi?

Almenningssamgöngur innan höfuðborgarsvæðisins eru aðeins með strætó þar sem ferðir eru oft strjálar eða þá með leigubílum í völdum tilvikum. En auðvitað gætum við notað strætó miklu meira og þannig létt á umferðinni „ef allt væri með felldu“, miðað við aðstæður. Bílaeign landans er engu að síður með því mesta sem gerist í Evrópu, þökk sé góðærinu hér áður. Nú eldist bílaflotinn hins vegar hratt enda ekkert góðæri lengur.

Hvað sem öllu öðru líður verðum við að geta treyst á bílinn okkar og sem betur fer eru sífellt gerðar meiri kröfur til öryggi bílsins og umferðarinnar. Bílinn í dag er reyndar tækniundur, yfirleitt vel hannaðir og endast vel miðað við aðra hluti sem við erum alltaf að kaupa og eru ekki jafn nauðsynlegir. Og svo er hann gleðigjafi á sinn sérstaka hátt sem nota má til að ferðast í um landið okkar góða.

Önnur farartæki hafa þó selst betur en bílar hér á landi á undanförnum árum og sem virðast ekki sami mælikvarðinn á kreppuástandið. Á síðasta áratug hefur orðið sprengja í sölu á farartækjum sem hengja má aftan í bílana okkar, svökölluðum hjólhýsum og fellihýsum. Bíllin er þannig enn og aftur búinn að taka við hlutverki hestsins og nú sem dráttartæki. Nær fjórði hver Íslendingur hefur orðið beinan aðgang að fellihúsunum eða hjólhúsunum samkvæmt nýjustu tölum svo ekki sé talað um alla húsbílanna og tjaldvagnana. Ferðamáti landans og samkomur er enda orðið miðaður við góðan bíl og þessi hús á hjólum sem vegakerfið og umferðin er samt engan veginn í stakk búið til að taka á móti, a.m.k. ekki yfir hásumarið. Ég gleymi aldrei þegar við hjónin mættum á pæjumótið á Siglufirði með yngsta barnið okkar um árið með gamla góða tjaldið okkar. Við vorum ekki í sama flokki.

Reyndar ef allir sýna mikla biðlund og þolinmæði sem auðvitað er hin fagra hugsun í sumarfríinu og ef hún nær til enda ferðalagsins að þá gengur þetta næstum upp með heppni. Eins, ef við hin sem ekki erum í fríi og þurfum að komast fljótt á milli gerum ráð fyrir öllum umferðartöfunum í upphafi ferðar. Það sem er þó verst er að stórir aftan-í-vagnar á nánast öðrum hvorum bíl á köflum eru stórhættulegir farartálmar, sérstaklega ef gert er á annað borð ráð fyrir einhverjum framúrakstri á leiðinni. Vagnarnir byrgja manni sýn og rása oft mikið á veginum. Oft verður maður samt að láta slag standa og treysta á guð og lukkuna, því miður. Leikur sem getur verið milli lífs og dauða.

En ef þetta er okkur nauðsynlegt, að þá verður svo að vera, ekki satt. Tvö hús og tvö heimili. Samt hefði ég haldið að þeir sem eiga peningana gætu ráðstafað þeim í eitthvað viturlegra en að kaupa annað heimil á hjólum, sér í lagi ef við líka reiknum með öllum sem hafa aðgang að sumarbústöðum. Eða þurfum við alltaf að leita langt yfir skammt ef við eigum frí og höldum við alltaf að grasið sé fallegra hinum megin á landinu. Ferðalögin eru til að njóta og best er að eyða tíma með jörðinni sinni á tveimur jafnfljótum. Fjórðungur heimila er samt tæknilega gjaldþrota samkvæmt uppgefnum tölum svo einhverjir hljóta að vera að reisa sér „hurðarás um öxl“. Eða eigum við nú að segja „hús á öxli“. Það eina góða nú í kreppunni er að þá virðast vöruskemmurnar sem nú standa auðar á borð við Bauhaus koma að góðu gagni til að geyma öll  herlegheitin, megnið af árinu.

Nú er langt gengið á eina mestu umferðarhelgi ársins og dimmt er orðið á nóttunni sem minnir okkur á það sem bíður okkar þegar við komum heim. Og því miður má reikna með að margir séu hálf daprir í bragði og þreyttir á heimleiðinni eftir annasama helgi. Umferðin er líka sérstaklega varasöm vegna þess að mörg umferðarmannvirki anna ekki álaginu eins og áður segir og sem nú reynir hvað mest á. Mikil umræða hefur átt sér stað um vegakerfið, ekki síst hér á suðvesturhorninu og sýnist sitt hverjum um þá forgangsröðun hjá því opinbera að kosta dýra jarðgangagerð á strjálbýlustu svæðum landsins á sama tíma og notast er við gamaldags sveitaveigi á þjóð- og hringvegi landsins á sjálfu höfuðborgarsvæðinu. T.d. er Vesturlandsvegurinn einbreiður með brekku og beygju og örstuttri fráreim á hægri hönd þegar keyrt er er eins og leið liggur í Mosfellsbæinn í norðurátt, rétt norðan við Úlfarsfellið inn í hverfið sem ég á heima. Þarna má engu muna að stórslys verði á degi, sér í lagi þegar bílar á leið inn í íbúðahverfið þurfa snögglega að hægja á sér til að komast inn á nokkra metra fráreimina. Og þetta er eina leiðin inn í hverfið. Ef um tvíbreiða akrein væri að ræða og „allt væri með felldu“ væri fráreimin samkvæmt lögum kolólögleg en þar sem um venjulega einbreiða akbraut er að ræða verður hver að passa sig sem hann best getur. Á sama hátt verður maður að vera fljótur að skjótast inn á þjóðveginn þegar einhver gefur séns á leið út úr hverfinu. Hvalfjarðargöngin er annað dæmi og næstmesta slysagildran á Vesturlandsveginum, sérstaklega þegar olíuflutningabílar og aðrir þungaflutningar streyma um göngin á þröngum akreinunum á móti hvor öðrum eða bílar með stórhýsi í afturdragi.

Daglega berast fréttir af ólöglegu athæfi ökuníðinga sem stefna lífi okkar hinna í umferðinni í stórhættu. Ölæði eða öðru æði er oft um að kenna. Það er önnur saga. Tillitleysi í umferðinni er hins vegar oft alsráðandi, því miður, sérstaklega í oft gráum og drungalegum hversdagsleikanum. Einnig þegar allir ættu að vera í góðu skapi eftir fríið sítt með fjölskyldunum sínum. Reynum samt að vera glöð, ökum varlega, sýnum hvort öðru sérstaka tillitsemi og fögnum því að komast heil heim.

Ein besta sakamálasaga sem komið hefur út á Íslandi og sem reyndar hefur verið gefin út víða erlendis er án efa Mýrin eftir Arnald Indriðason. Kvikmyndin (Jar city) sem var gerð eftir bókinni er ekki síður frábær og drungalegar senur sem gerðust í Reykjavík við undirsöng angurværa söngradda Lögreglukórsins líða manni seint úr minni. Í dag vöðum við mýrina í höfuðborginni í öðrum skilningi, ýmist í ökkla eða eyra svo eftir er tekið víða langt út fyrir landsteinanna og sem efni er í annan reifara. Umræða um lyfjamálin í dag er gleggsta dæmið þar sem við ofnotum eða misnotum lyf eins og Ritalin, Lyrica og sýklalyfin eða höfum jafnvel alls ekki aðgang að ýmsum nauðsynlegum og sjálfsögðum lyfjum þegar við þurfum mest á þeim að halda vegna þess að þau fást ekki lengur og eru of ódýr. Það sem skýtur skökku við hér á landi samaborið við umræðuna um lyfjamál í þróunarlöndunum er að oftast eru það ódýrustu lyfin sem ekki fást á Íslandi, öfugt við þróunarlöndin.

Heilbrigðiskerfið er líka ýmist ofnotað á ýmsum stöðum eða ákveðin grunnþjónusta fæst ekki. Starfsemi heilsugæslunnar hefur verið hálf lömuð í sumar en nóg framboð er á sérfræðiþjónustu og vaktþjónustu sem er margfalt dýrari og meiri en þekkist í nágranalöndunum. Nú er jafnvel svo komið að ekki er lengur hægt að fara eftir alþjóðlegum klínískum leiðbeiningum um lyfjanotkun sem miða við allt annað starfsumhverfi en heilbrigðisstarfsmönnum er boðið upp á, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Og þeir sem allra mest þurfa á grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins að halda, ekki sést bráðri þjónustu á daginn, verða að bíða eða fá hana ekki eins og t.d. langveikir og gamalmenni.

Eins og allt annað er oft erfitt að vita hvað er satt og hvað er logið. Umræðan í þjóðfélaginu öllu er með slíkum eindæmum að maður veit oft ekki hverju maður á að trúa. Það er í raun sama hvar komið er niður og ábyrga fjölmiðlaumræðu vantar ekki síst hjá ríkisfjölmiðlunum. Umræða um einkavæðinguna er oft snúið á haus og siðlaust er orðið löglegt áður en maður veit af. Dómstólar eru kvaddir til til að úrskurða um mál sem hingað til hefðu átt að höfða til almennrar skynssemi í upphafi eins og nýkveðinn Salómonsdómur í gengistryggðu lánamálunum ber glöggt með sér. Sanngirnina vantar og harkan og vægðarleysið allsráðandi. Allt eru þetta teikn um stjórnleysi og það sem alvarlegast er, skort á eðlilegri dómgreind í þjóðfélaginu. Verst er að horfa upp á klíkuskapinn tengt stjórnmálunum. Maður hefði haldið að sá tími væri liðinn og á meðan missum við frá okkur hæfasta fólkið til mikilvægustu starfanna.

Landið okkar sem kallað hefur verið land elds og ísa ber nafn með rentu þessa daganna. Spurningin er hins vegar sú hvort við brennum eða frjósum að lokum. Sem stendur sökkvum við hins vegar dýpra og dýpra í mýrina á sjálfu höfuðborgarsvæðinu. Ef við kunnum ekki að fara með forræðið verðum við að leita aðstoðar. Rauðu ljósin blikka víða eins og gerði fyrir hrun og allir litu undan. Lyfjamálin og slæmt aðgengi að heilbrigðisþjónustunni blikka ekkert síður en t.d. vandi heimilanna. Og mörg önnur mikilvæg mál brenna á okkur þessa góðu sumardaga þótt morguninn sé drungarlegur og þegar annars allir ættu að vera í góðu skapi og hlakka til helgarinnar.

Enn og aftur erum við minnt á óeðlilegan lyfjaskort í landinu á ódýrum lyfjum sem framleiðendur annað hvort hætta framleiðslu á tímabundið til að koma dýrari lyfjum á markað eða einfaldlega vegna þess að framleiðslan skilar ekki nógu miklum arði. Skipir engu máli hvort lyfin teljist nauðsynleg á markaði eða ekki. Lyf í öllum lyfjaflokkum hafa þannig dottið út af markaði hér á landi á sl. misserum og oft engin önnur sambærileg fengist í staðin. Þetta á m.a. við um sýklalyf, hjartalyf, bólgueyðandi lyf, hormonalyf og augn- og eyrnalyf. Sum nauðsynleg lyf fást reyndar á undanþágu ef enginn vill hafa markaðsleyfið lengur t.d. augnsmyrslið Klóramphnicol sem er nauðsynlegt eftir öll augnslys, stór og smá að mati augnlækna. Sveinn Rúnar Hauksson heimilislæknir skrifar í dag grein um efnið í Féttablaðið undir heitinu Sinadráttur og gróðafíkn. Áður hef ég bloggað um svipað efni hér á blogginu mínu m.a. í desember sl. http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2009/12/10/lyfjaskorturinn-i-landinu/ og sem ég hef reyndar minnst á aftur síðar í öðrum bloggfærslum.

Mikill skjálfti var kominn í lyfjaframleiðendur erlendis gagnvart íslenska markaðnum í vor. Haft var eftir framkvæmdastjóra lyfjarisans Roche að íslenski örmarkaðurinn væri það lítill að hann skipti fyrirtækið ekki máli og það íhugaði að hætta sölu lyfja til landsins vegna óstöðugs lyfjaverðs á algengustu lyfjum. Sama hljóð kom frá framkvæmdastjóra Frumtaka, samtaka framleiðenda íslenskra frumlyfja vegna hugsanlegra nýskráninga á  lyfjum hér á landi og sem benti á að stjórnvöld hér á landi væru ekki tilbúin til að borga sambærilegt verð og fengist fyrir lyfin á hinum Norðurlöndunum.

Vandamálið í hnotskurn í dag er engu að síður að innflytjendur og framleiðendur hafa ekki tryggt að nauðsynleg lyf séu til á markaði hverju sinni og því síður sem þau eru ódýrari. Augljóst er að hagnaðarsjónarmið eru ofar þörfinni sem er látin víkja ef því er að skipta. Lyfjastofnun Íslands hefur lítið látið þessi mál til sín taka og treyst á markaðslögmálin, þrátt fyrir ábendingar meðal annars frá Landlæknisembættinu um alvarlega stöðu mála.  Stungið hefur því verið upp á að ríkið sjálft annist innflutning beint og milliliðalaust og endurveki þannig upp Lyfjaverslun Ríkisins. Um atvinnuskapandi atvinnurekstur gæti verið að ræða auk framleiðslu eins og tíðkaðist áður. Aðal atriðið er auðvitað að nauðsynleg lyf séu til á öllum tímum, ekki síst þau sem eldri eru og ódýrari. Nauðsynleg lyf á markaði er hluti af góðu heilbrigðiskerfi en reynslan af lyfjamarkaðnum nú vekur upp spurningar um traust á einkavæðingu og markaðsvæðingu þess kerfis.

Fátt er meira rætt um þessa daganna en Magma-málið. En einu sinni er hið opinbera að klúðra málum og ráðuneyti orkumála gjörsamlega sofandi yfir gjörningi sem bæði virðist hafa verið lögleysa í upphafi, strangt til tekið, og sem er að minnsta kosti siðlaus aðgerð gagnvart almenningi landsins. Sala á meirihluta auðlindar þjóðarinnar og blóði landsins á ákveðnum svæðum til langs tíma og þannig yfirráðum er forkastanleg aðgerð sem dæmir nú sig sjálf enda mikið um fjallað. Fordæmið átti aldrei að skapa og sagan átti að hafa kennt okkur hvernig standa mætti betur að nýtingu og varðveislu vatns og hita í framtíðinni. Þetta er okkar sérsvið. Án þessarar auðlindar til eigin neyslu og yfirráða verður heldur vart búið hér á köldu landinu, a.m.k. ekki sem sjálfstæð þjóð sem elur á og aflar á eigin forsendum og verðleikum. Þessi auðlind er í dag e.t.v. eitthvað vannýtt en framtíðin býður upp á óteljandi möguleika sem er sífellt að verða verðmætari og í raun gulls ígildi. Útflutningur og meiri verðmætasköpun er handan við hornið.

Suðurnesin og Reykjavíkursvæðið hlýtur að teljast ein heild þegar litið er til þessara mála. Hagsmunir höfuðborgarsvæðisins hljóta því að liggja undir. Sem almennur neytandi á svæðinu teldi ég algjörlega óásættanlegt að þurfa að kaupa rafmagn og hita frá erlendu stórfyrirtæki í framtíðinni. Saga annarra landa sýnir mikið vægðarleysi í þessum efnum og miskunnarlaust er lokað á nauðsynleg orkuaðföng ef fólk er ekki tilbúið til að borga uppsett verð sem væntanlega yrði nálægt heimsmarkaðsverði. Gassjálfsalar erlendra orkufyrirtækja í fátæktarhverfum þróunarríkja er t.d. glöggt dæmi um þetta. Og hvað skyldi þá verða um allan annan almennan aðgang að heitu og köldu vatni eins og t.d. í sundlaugunum okkar. Hver væri samkeppnisfær um að reka slíka staði ef miða á við heimsmarkaðsverð á vatni og orku. Á þessari orku þrífumst við nú og er okkur aldrei mikilvægari enda þrengt að okkur á flestum sviðum. Sundstaðirnir eru auk þess okkur mörgum eins og heilögustu vé og þangað leitum við huggunar og sækjum innri orku, ekki síst í skemmdeginu. Vatnið og orkan er líka það sem þjóðin öll á, hvar sem vatn og orku er að finna á og í landinu, hvað sem hver segir. Frekar sveltum við í nokkra daga en láta stinga upp í okkur dúsu og láta þessi fjöregg frá okkur fara.

Mér hefur oft verið tíðrætt um sveitina mína þar sem ég bý nú og ekkert síður þá gömlu góðu í Hjaltadalnum í Skagafirði. En til er önnur veröld sem bauð upp á mikið frelsi og sem er ekki er í sveit sett en tilheyrir engu að síður ævintýralandi í huga barns sem þar ólst upp og mótaði huga þess og væntingar um alla framtíð, gamli Vesturbærinn í Reykjavík.

Reykjavík er önnur í dag en hún var fyrir nokkrum áratugum síðan. Afskaplega breytt eftir torgum og hverfum og miklu stærri. Nýlega höfum við síðan verið rækilega minnt á að skapa þurfi nýja og skemmtilegri  höfuðborg. En hvernig borg viljum við og ef til vill höfum við misst sjónar á mikilvægustu gildunum í sköpun heimsborgarinnar Reykjavík á síðustu áratugum. Höfum við sniðgengið gömlu góðu gildin sem sköpuðu hina gömlu góðu og öruggu Reykjavík sem gerðu hana líka svo sérstaka og skemmtilega að alast upp og búa í? Það er nefnilega ekki nóg að friða bara gömul hús, skipuleggja ný hverfi og reisa glæsilegar byggingar og hallir.

Breytingar sem hafa orðið á borginni gegnum árin eru manni hugleiknar í dag en fortíðarþráin er oft skammt undan. Auðvitað hljóta einhverjar breytingar að hafa verið til góðs. Þjóðfélög breytast mikið með árunum og sama hljóta borgirnar að gera, en samt helst í takt. Og markmiðið hlýtur alltaf að vera að gera góða borg betri en þar stendur hnífurinn einmitt í kúnni hvað Reykjavík varðar. Mín upplifun er, og sennilega flestra eldri Vesturbæinga að minnsta kosti, að það hljóti að vera miklu LEIÐINLEGRA að alast upp sem barn í gömlu hverfi í Reykjavík í dag en það var fyrir nokkrum áratugum síðan, þrátt fyrir perlur, ráðhús og nokkra leikskóla. Miðbærinn sem tengir gömlu hverfin hefur fyrst og fremst þróast fyrir næturlífið, frelsið og skemmtilegir útivistarmöguleikar fyrir börn farið. Umferðin hættulegri og bílafjöldinn að kaffæra hverfin.

Ákveðnar góðar minningar frá Vesturbænum í æsku standa upp úr í mínum huga og gaman er að rifja upp nú á þessum tímamótum í sögu Reykjavíkur þegar fólkið sjálft telur sig hafa tekið völdin af stjórnmálamönnunum. Fjaran við Grandaveg var fjársjóðaströnd, uppfull af gömlu dóti sem sumpart hafði skolast á landi og gaman var að skoða og alltaf var nóg af eldiviði í góðar fjörubrennur. Jafnvel fornminjar fundust í moldarbökkum og fjörusandinum eins og t.d. ryðgað víkingasverð sem komið var til skila með viðhöfn á Þjóðminjasafnið, auk ýmissa djásna og jafnvel gamalla peninga. Í fjörunni entist maður endalaust en viðkomustaðirnir á leiðinni til og frá heimili gátu verið margir. Dagurinn var alltaf of fljótur að líða og oft var komið myrkur áður en maður vissi af. Rambler umboðið hjá Jóni Loftsyni og jakkaklæddu vinirnir mínir í hvítu skyrtunum með lakkrísbindin buðu upp á plaköt og myndir af amerískum eðalvögnum sem maður lofaði að kaupa síðar. Það var að einhverju að stefna í lífinu, bítlatímabilið að hefjast og bjartsýnin allsráðandi. Gömlu bátarnir í Örfirisey og í Daníelsslipp voru heimsóttir í lengri ferðunum og kíkt í erlend blöð sem þar fundust, jafnvel þótt maður væri varla orðin læs eða byrjaður í skóla. Nokkur gömul tóm hús stóðu manni opin, a.m.k. var enginn til að banna manni að koma í heimsókn. Farið í Ellingsen niður á Vesturgötu og keypt garn og bambusstangir sem notaðar voru til annarra hluta en innflytjendur höfðu reiknað með og sem seldust alltaf upp. Okkur vantaði alltaf veiðistangir, boga, spjót og sverð.

Stríð voru haldin reglulega í görðunum kringum Bárugötuna og þá gjarna við Ránargötuna en góðir bandamenn fundust á Öldugötunni. Kjöraðstæður voru fyrir indíána- og kúrekaleiki enda nóg af gróðri í görðunum til að fela sig í og steinveggirnir voru sem kastalar, gáfu skjól, voru samgöngumannvirki og sköpuðu landamæri. Bakleiðir og leynistígar lágu víða og ekki allra að þekkja bestu leiðirnar. Þessar samgöngur gátu ráðið milli lífs og dauða. Manndómsvígslurnar voru margar, m.a. prófað að reykja njóla en reykurinn og aníslyktin líður manni aldrei úr minni. Brennibolti í götunni á kvöldin á vorin. Ævintýri og leikir á hverjum degi.

Menningin var líka allsráðandi, jafnvel fyrir lítil börn og litla hverfið í nágrenni miðbæjarins var eins og stórborg. Landakotskirkjan minnti á sjálft Rómarveldið og Landakotsspítalinn á sjálfa eilífðina. Þar við hliðina á Öldugötunni var gamli Stýrimannskólinn sem lagði fyrstu drög að skóalgöngunni og hvaða stefna væri tekin út í lífið. Háskólabíó var sem höll, jafngömul manni sjálfum og sem fullvissaði mann síðan endanlega um að Reykjavík væri heimsborg. Harpan sem taka á við Symfóníuhljómsveitinni bráðlega og gera borgina enn frægari en hún er, á Háskólabíói í raun allt að þakka. Aðrar merkar byggingar sem sóttar voru í göngufæri gerðu lífið ekki síður skemmtilegt á sunnudögum, Tjarnarbíó, Gamla bíó, Nýja bíó, Austurbæjarbíó, Hafnarbíó og síðar Stjörnubíó. Jafnvel Tívolí í Vatnsmýrinni um tíma. Og svo var farið á skauta á Tjörninni eða Melavellinum á veturnar, jafnvel á gönguskíði og ferðast um á skautasleða. En hvað gera börnin í dag sér til skemmtunar?

Í Vesturbænum var auðvelt að vinna sér inn vasapening, til einkaneyslu fyrir sjálfan sig auðvitað. Og oft átt maður nóg af þeim. Útburður blaða gaf mikið í aðra hönd og oft komust á aðrir viðskiptahættir en með peningum og kenndir eru við viðskiptavild og vöruskipti enda nóg af aukablöðum. Allir græddu. Einnig að annast viss viðskipti fyrir stórkaupmenn og sjá um að rukka þá sem þráuðust við að borga skuldirnar sínar. Hjólið góða var heldur aldrei langt undan svo fjarlægðir urðu afstæðar. Fáir vildu eiga yfir sér strákpjakk sem lét þá aldrei í friði og var kallaður því saklausa nafni sendisveinn.

Margir Reykvíkingar sem komnir eru yfir miðjan aldur muna líka vel eftir braggahverfinu í Skjólunum og sem reyndar var þá á fleiri stöðum í borginni. Gegnum þetta hverfi þar sem nú liggur Kaplaskjólsvegur þurfti maður oft að ganga ef stytta átti sér leið að Vesturbæjarsundlauginni góðu sem þá var nýbygging í heimsklassa og stakk verulega í stúf við braggana sem maður var nýbúinn að ganga fram hjá. Tákn nýrra tíma í Reykjavík og fiskabúrið góða sem nú er búið að endurnýja nýlega, minnti á framandi heima og eilífðartengsl við sjóinn og allt vatnið okkar. Í Vesturbæjarlaugina voru börn ávallt velkomin, jafnvel ein síns liðs og það þurfti ekki mikla hvatningu til sundkennslu í þá daga. En á leiðinni hafði maður þó séð vesöld og fátækt sem nokkrum árum síðar var eins og hefði verið sópað út af yfirborði jarðar en sem hafði verið merki um vaxtarbrodd borgarinnar aðeins rúmum áratug áður. Þá flykktist fólkið til höfuðborgarinnar úr sveitum landsins í von um betri tíð með blóm í haga.

Rúmum tveimur áratugu síðar gerðum við hjónin ásamt nágrönnum okkar upp hús á Bárugötunni. Fallegu húsin og litaglöðu húsþökin, hvert með sínu sniði og garðana frægu hafði sitt að segja þegar búsetan var valin. En nú var öldin önnur og vandamálin virtust hafa hrannast upp og hafa reyndar gert enn meir síðan þá. Mög húsin illa farin og illa viðhaldið. Göturnar orðnar hættulega þröngar vegna bílamergðar. Og nú var farið að leggja jafnvel þversöm til að hægt væri að leggja fleiri bílum við gangstéttarnar og jafnvel stöðumælar næst miðbænum. Fáa krakka að sjá í görðunum sem margir voru að kafna úr órækt. Gamla fjaran farin og ekki hægt að ganga sandfjörur, aðeins brimgarður og fuglalífið orðið fátæklegt við ströndina. Bátarnir í Örfirisey farnir og Daníelslippur óaðgengilegur með öllu fyrir börn. Enginn brennibolti á kvöldin. Göngutúrarnir um göturnar minntu mann síðan oft meira á jarðaför með yfirþyrmandi góðum endurminningum en algjörri stöðnun og í raun afturför. Gömlu húsin eins og gamlingjar sem vildu segja sögu en gátu það ekki, samt virðuleg og falleg. Þeirra tími virtist liðinn. Þegar umhverfið var svo farið að verða íþyngjandi, elliglöp hverfisins allsráðandi og frelsistilfinningin farin var rétt að huga að flutningi og leita á önnur mið. En svona þarf þetta ekki að vera og gömul hús geta átt sér nýja lífdaga ef hverfið sjálft er öflugur lífgjafi. En Vesturbærinn gamli virtist aðeins hafa verið  barn síns tíma eða hvað. Hann var þó góður gististaður á langri leið og hver veit hvað gerist í framtíðinni.

Vesturbæjarnostalgían lifir þannig alltaf í manni og stutt er í gamlar góðar endurminningar úr Vesturbænum. Og það skiptir auðvitað alltaf miklu máli hvar maður býr hverju sinni. Hver borg og hvert hverfi hefur sinn sjarma, kosti og galla. Og sagan er aldrei eins. Í dag hentar þetta og annað á morgun. Í dag vel ég frekar náttúruna, frelsið og sveitina mína. En vekja þarf samt Þyrnirós upp af svefninum langa í gamla góða Vesturbænum og gera bæinn aftur SKEMMTILEGAN í það minnsta, og eins og reyndar Besti flokkurinn benti réttilega á fyrir kosningar. Húsin verða að fá meira af ungu fólk með börn til að leika í görðunum og jafnvel á götunum. Gera þarf húsin upp og taka þarf til í görðunum. Reisa bílaskýli og takmarka þessa miklu bílaumferð um göturnar. Það ætti a.m.k að vera markmið nýju borgarstjórnarinnar eins og kosningaloforðin báru með sér. Miðbæjarrottugangur langtaðkominna og krármenning fram á rauða nótt hafa haft slæm áhrif á gamla Vesturbæinn og sogað úr honum lífið. Nú er þar oft vart svefnfriður á nóttunni fyrir hávaða, látum og óeðlilegri umgengni. Íbúarnir hér áður vildu menningarlíf, ekki næturlíf. Við þurfum heldur ekki að leggja svona mikla áherslu á að skemmta útlendingum í miðbænum um helgar og á nóttunni eins og  flugfélögin og kráareigendurnir vilja nú, m.a. undir einkunnarorðunum „Inspired by Iceland“. Gamli bærinn allur er ein heild sem á að fá að lifa.

Fáar plöntur hafa gefið manni jafn mikið í aðra hönd og peningagrasið eða lokasjóður sem svo heitir réttu nafni og stendur nú í hvað mestum blóma. Plantan er merkileg lækningajurt sem vex víðast í graslendi á landinu og er afar sérstök að mörgu leiti sem rétt er að gefa sérstakan gaum í dag, enda tilheyrir hún hinni sönnu gömlu og góðu íslensku flóru sem er auðvitað ekki verra fyrir þá sem hatast út í t.d. lúpínuna. Sem barn lék maður sér af peningunum sem þetta gras skaffaði. Í græn-fjólubláu belgjunum mátt nefnilega finna fræin sem voru flöt og hringlaga eins og peningur. Slíkir peningar voru gjaldmiðill þess tíma, ekki síst í búðarleikjum. Sníkjudýr voru þó oft ekki langt undan og maður varð að opna belgina með varúð til að fá ekki á sig eitthvert kvikindið. Hættur á hverju strái eins og þegar peningar eru annars vegar í heimi fullorðinna. Annars er peningaeðlið samt við sig og plantan elst að miklu leiti upp með að nýta sér streð náungans. Plantan er nefnilega seinna á ferðinni en flest önnur grös og túnblóm og er að vissu leiti snýkjujurt sem nýtir sér rótarkerfi nágrannans. Þannig hirða þau afraksturinn af streði annarra. Bankablóm gæti það því einnig heitið með renntu. Lokasjóður er þó nafnið og sem er auðvitað miklu fallegra og minnir okkur á að við þurfum að vera duglegri að kenna börnunum að leita fjársjóðanna í dag.

Undanfarið hefur töluvert borið á umræðu um mismunandi rekstrarform í heilbrigðiskerfinu. Sitt sýnist hverjum og menn vísa til kerfa vestan hafs og austan. Gamlar breytingar og nýjar. Einkareksturs og ríkisreksturs. Umræðunni er mest haldið á lofti af hagfræðingum og örðum með sérþekkingu í ríkisrekstri. Vil benda á tvö góð blogg hér á eyjunni sl. daga af þessu tilefni, nánar tiltekið Andra Geirs Arinbjarnarsonar og Stefáns Snævarrs og leggja örlítið til málanna sjálfur út frá íslenskri grasrótarþekkingu á málaflokknum. Umræða um módelin sem mest er rætt um snýst mest um hvað hægt er að spara fyrir ríkið en gæði þjónustunnar virðist skipta minna máli. Milljónaþjóða kerfum er oft snúið upp á íslenskar aðstæður en landið er örþjóð og lítið annað en eins og lítil héruð í löndunum sem verið er að bera okkur saman við. Afköst á alla venjulega mælikvarða er okkur samt síst í óhag í dag, a.m.k. ef miðað er við gæði þjónustunnar sem veitt er. Það er hins vegar fulltrúa almennings og stjórnmálamannanna að finna þá gæðastaðla sem viljum halda okkur við og tryggja áfram ábyrga þjónustu.

Á Íslandi hafa skapast hefðir og venjur sem skapað hafa eitt besta heilbrigðiskerfi í heimi. Mikil ábyrgð og samviskusemi hefur einkennt öll okkar störf innan heilbrigðiskerfisins. Samt er það langt í frá að vera með þeim dýrustu miðað við fólksfjölda. Það er að sama skapi langt í frá að vera fullkomið og margt má bæta. Meira hefur verið lagt upp úr hátæknilækningum á kostnað nærlækninga í heimabyggð. Heimilislækningar hafa t.d. dregist aftur úr öðrum sérgreinalækningum, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu. Allir fá þó svipaða þjónustu þegar kemur að bráðaveikindum og alvarlegustu sjúkdómunum á sjúkrahúsunum sem eru ríkisrekin. Aðgengi að heilsugæslunni sem einnig er að mestu ríkisrekin er hins vegar misjöfn og verulega má betrumbæta hana til að koma meira í veg fyrir lífstílssjúkdóma hverskonar en gert er í dag, bæta geðhjálp og nýta skynsamlegar sýkingarvarir. Töluverð óstjórn hefur einnig verið í lyfjamálum sem þarf að vera ábyrgari.

Íslenskir læknar vinna vel fyrir kaupinu sínu hvort sem þeir eru í einkarekstri eða ríkisrekstri. Í launum hallar töluvert á þá sem vinna fyrir ríkið en atvinnuöryggið er meira. Nú er reyndar svo komið að launin eru orðin óásættanleg hjá ríkinu á sama tíma og samningar um einkarekstur er sniðinn þröngur stakkur. Ójafnræðis gætir einnig milli sérgreina þar sem sumir hafa ekkert val annað en að vinna fyrir ríkið. Sérgreinum er jafnvel att í samkeppni um sjúklinga sem kann aldrei góðri lukku að stýra. Óþarfa lyfjanotkun og ofnotkun dýrra rannsókna getur verið afleiðingin eins og töluvert hefur verið rætt um. Sama gera lokanir á dagþjónustu heilsugæslunnar þegar þjónustunni er veitt á dýrara þjónustustig á kvöldin eins og nú er mikið í fréttum. Atgerfisflótti er skollin á og á tveimur árum hefur læknum á Íslandi fækkað um nær 10%. Oft eru það sérfræðingar sem nýkomnir eru úr löngu sérnámi erlendis sem gefast upp og flýja land vegna skuldabyrgðar sinnar, eins og nýlega var mikið rætt hér á Eyjunni. Og lái það þeim hver sem vill.

Ríkisrekstur eða einkarekstur skiptir einfaldlega ekki mestu máli eins og staðan er í dag. Semja verður við lækna og ýmsar aðrar heilbrigðisstéttir um ásættanleg kjör til að fólk haldist í starfi. Aðeins er beðið um að gætt sé sanngirni í mati á menntun og ábyrgð eins og í öllum öðrum starfsgreinum. Ríkisrekstur hentar okkar litla en stjálbýla landi auðvitað vel, ekki síst í heilsugæslunni og á spítölunum þar sem tryggt á að vera að allir fái sömu þjónustu, óháð efnahag eða gróðasjónarmiðum. Til að slíkur rekstur geti þrifist til lengri tíma verður hann samt að vera samkeppnisfær við einkarekstur, sé hann á annað borð til staðar, og launaþróunina úti í hinum stóra heimi, hvort heldur sem menn vilja líta þar til einkarekstrar eða ríkisrekstrar.

Stórkostleg byggingaráform á Landspítalalóð sem kosta á tugir milljarða króna á næstu árum er einnig alger tímaskekkja við núverandi aðstæður og nær er að skipuleggja innviðina og menntun og hvernig á að tryggja mönnun heilbrigðisstétta í náinni framtíð. Þar eru fyrst og fremst blikur á lofti og hætt við að mörgum bregði í brún þegar þjónusta sem fólk hefur viljað ganga að og forgangsraðað sem nauðsynlegustu þjónustunni í samfélaginu nýtur ekki lengur við.

Nú, enn einu sinni, er verið að kynna nýjar byggingartillögur á Landspítalalóðinni fyrir hið nýja sameinaða hátækni- og háskólasjúkrahús Landspítala við Hringbraut. Sem barn og við börn sín hefur maður farið í leikinn, Hvað gerðir þú við peningana sem frúin í Hamborg gaf þér? Í sjálfu sér væri fátt við nýju tillögurnar að athuga ef við ættum nóg af peningum. En ef til vill erum við að höfða til væntanlegrar aðstoðar frá Brussel frekar en Hamborg. Og þetta er ekki leikur.

Sagan endalausa um spítalann nær til síðustu aldarmóta með sameiningu Sjúkrahús Reykjavíkur, gamla Borgarspítalans og Landspítalans. Það sem maður hefur samt aðallega séð síðan er niðurskurður á starfsfólki og mikið aukið vinnuálag þeirra sem eftir eru. Eintóma sparnaðrráðstafanir og tilfærslur á kostnað mannauðssjónarmiða. Kjör starfsmanna hefur verið haldið niðri og brostinn er á atgerfisflótti fagfólks. Hæfasta starfsfólkinu, býðst nú mörgu eftir hrun, mikið betri kjör í öðrum löndum enda búið er að lækka laun þess niður fyrir þau lélegu velsæmismörk sem það var með fyrir í svokölluðu góðæri og sem kom jafnvel aldrei til þess. Starfsfólk, sem margt er komið á miðjan aldur og jafnvel með 6-12 ára sérnám að baki plús andvirði íbúðar í skuldahala í námslánum í forgjöf, einfaldlega lifir ekki lengur af þeim launum sem eru í boði og á þá eftir að koma sér og sínum fyrir í varanlegt húsaskjól.

Á sama tíma eru endalausar bollaleggingar um húsnæðisvanda LSH, í framtíðinni. Mér vitanlega viðhefst starfsemin ágætlega í núverandi húsnæði en sárlega vantar hjúkrunarrými, sérstaklega fyrir eldri borgara. Ég sé ekki að miklar breytingar þurfi að vera þar á næstu áratugina nema auðvitað við ættum nóg af peningum eins og áður sagði og skaffa má húsnæði fyrir hjúkrunarrými á annan hátt. Nýta má sjúkrastofnanir í nálægð við höfuðborgarsvæðið betur og jafnvel skurðstofur. Venjan ætti jú að vera að spara fyrir því sem maður vill eignast. Það ætti síðasti áratugur í sameiningarferli  spítalanna að hafa kennt okkur. Alla veganna er miklu meiri þörf fyrir að tryggja mannauðinn og menntunina í landinu. Húsin gera lítið gagn tóm þótt glæsileg séu og ef hæft starfsfólk vantar. Þau geta því beðið og lagfæra má önnur og nýta betur. Tug milljarða byggingaráform næstu árin eru því glapræði miðað við ástandið í þjóðfélaginu í dag.

Í dag er lóðin við gamla Borgarspítalann í Fossvogi miklu betur til þess fallin að byggja við og aðkoma fyrir sjúkramóttöku er þar miklu betri fyrir allt höfuðborgarsvæðið en á Landspítalalóðinni. Sú uppbygging kæmi alltaf til með að nýtast í framtíðinni hvað húsnæði og hjúkrunarrými varðar. Sjónarmið um atvinnubótavinnu fyrir iðnverkamenn og hönnuði á þeim mælikvarða sem nú er verið að kynna sem kreppuúrræði er alltaf of dýru verið keypar. Hins vegar má bæta eldra húsnæði og nærtækara væri að kaupa aftur t.d. Heilsuverndarstöðina v/ Barónsstíg og sem áður hefur verið fjallað um hér á Eyjunni. Gera má það húsnæði upp og jafnvel bæta við hjúkrunarrýmum með viðbyggingu sem sárlega vantar í dag og þarf ekki að rýmast í sjálfu hátæknisjúkrahúsinu. Eins með fleiri hjúkrunarrýmum í nærbyggðinni. Og ef peningar eru til er þeim einfaldlega miklu betur varið í almenna uppbyggingu á mennta- og heilbrigðiskerfinu en rándýrum byggingaráformum á Landspítalalóðinni við núverandi aðstæður og sem vel geta beðið endurskoðunar síðar.

Eitt það vitlausasta í byggingartillögunum sem nú liggja fyrir er samt að þar er gert ráð fyrir þyrlupalli á 3 eða 4 hæð rétt hjá gjörgæslunni og skurðstofunum sem eru næst kjarna svæðisins. Það vita allir Íslendingar að ímyndin um þyrlupall á háhýsi á ekki við nokkra hæða byggingu í Þingholtunum. Slysahættan af slíku m.a. í válindum veðrum tel ég einfaldlega allt of mikla og getur stefnt allri starfsemi spítalans og byggðinni þar í kring í stórhættu. Góð aðstaða er hins vegar fyrir þyrlur að athafna sig í Fossvoginum og í framtíðinni þarf frekar að gera ráð fyrir tveimur þyrlupöllum enda má gera ráð fyrir auknum sjúkraflutningum með þyrlum í framtíðinni, ekki síst á bráðamóttökur sjúkrahúsanna.

Ef byggja á upp gott heilbrigðiskerfi á Íslandi  þarf fyrst og fremst að huga að menntun og kjörum starfsmanna. Hlúa þarf að starfseminni sem þegar er fyrir og er að mörgu leiti góð, þótt ýmislegt mætti lagfæra, í stað þess að hugsa dæmið endilega upp á nýtt frá grunni. Slíka reynslu höfum við meðal annars af íslenska tölvukerfinu Sögu sem átti að vera rós í hnappagati heilbrigðiskerfisins. Það hefur þegar kostað 2 milljarða króna í hönnun og þróun og er samt engan veginn gott. Fá hefði mátt erlend kerfi sem reynsla væri komin af á miklu ódýrari hátt. Þegar er verið að nýta Bráðadeild LSH í Fossvogi betur en áður með breytingum sem hafa verið gerðar á deildinni og með stækkun sem kostað hafa mikla peninga. Sú breyting sem þörf var á hefur þróast á sl. áratug m.a. með sameiningu deilda. Þar verða næstu skref tekin og sjá á til hvernig starfsemin þróast varðandi frekari uppbyggingu á Landspítala næstu áratugina.

Mikil umræða hefur átt sér stað um nýjan landnema hér á landi, lúpínuna og sitt sýnist hverjum um ágæti hennar í flóru landsins. Stofnanir og samtök hafa ólík sjónamið og menn skrifa lærðar greinar í blöðin og netmiðla og ýmist lofa hana eða hallmæla. Náttúrufræðistofnun er e.t.v. sú stofnun sem ætti að hafa mesta að segja í þessu samhengi en þar er það sjónarmið ríkjandi eins og kom fram í Fréttablaðinu í fyrradag að lúpínan vaði yfir annan lágróður á holtum og melum og minnki þannig fjölbreytileikann í íslenskri náttúru. Þannig verði að hefta útbreiðslu hennar áður en allt verður um seinan. Skógræktarmenn benda hins vegar á hvað lúpínan er góður landnemi  og henti vel til að brjóta jarðveginn niður og undirbúa hann m.a. fyrir skógrækt. Sú var tíðin að skógar uxu hér á landi milli fjalls og fjöru. Með kólnandi veðurfari, ofnýtingu skógar og ofbeit búfénaðar, útrýmdum við hins vegar skógunum á meirihluta landsins. Nú erum við e.t.v. að fara inn í hlýindaskeið og ættum að geta átt góða möguleika á að græða landið aftur upp fyrir komandi kynslóðir og bæta fyrir það sem við höfum tekið ófrjálsri hendi gegnum árin.

Önnur flóra er mér ekki síður hugleikin í þessu samhengi og er það okkar eigin flóra, í okkur og á. Sú flóra er okkar nánasta nærumhverfi, meðal annars í efri hluta öndunarveganna. Þar er að öllu jöfnu ákveðnar bakteríur sem eru í jafnvægi við aðrar bakteríur og þar á sér einnig stað náttúruval m.a. með lyfjavali. Eftir sýklalyfjagjöf eyðast sýklalyfjanæmu bakteríurnar en sýklalyfjaónæmar bakteríur sem eru nýir landnemar hér á land, fá kjörtækifæri að vaxa og ná sér á strik. Slíkt gerist, annaðhvort með smiti frá öðrum einstaklingi eða þá að einhverjir stofnar hafi verið til staðar í nefkoksslímhúðinni en ná sér ekki á strik vegna mótstöðu „náttúrulegu“ flórunnar nema ef kjöraðstæður verða eins og eftir sýklalyfjameðferð. Þá vaða þessir stofnar yfir annan „gróður“. Þarna verður sem sé mikið ójafnvægi á milli aðstæðna í okkar eigin náttúru af okkar eigin völdum, sýklalyfjaónæmum bakteríustofnum í vil, því meira sem sýklalyfjanotkunin er meiri hjá landanum.

Í sjálfu sér væri þetta ekki stórvandamál ef um einstakan atburð væri að ræða því smá saman kæmist þá aftur á jafnvægi. Og auðvitað viljum við geta meðhöndlað alvarlegar sýkingar sem líkaminn ræður ekki við sjálfur. Það er hins vegar mikið verra þegar ástandið er ríkjandi og viðvarandi. Þannig hefur einmitt skapast mikið vandamál á Íslandi hjá ungbörnum sem fara allt of oft á sýklalyfjakúr af litlu sem engu tilefni. Sýklalyfjaónæmum pneumókokkastofnum, sem upphaflega komu sem nýir landnemar frá Spáni og síðan frá fleiri löndum, hafa þannig náð að fjölga sér mikið. Alvarlegasta vandamálið er þó þegar þessir sýklalyfjaónæmu stofnar valda alvarlegum sýkingum svo sem slæmum og alvarlegum eyrnabólgum, kinnholusýkingum og lungnabólgum. Þótt þessi baktería sem oft er kölluð lungnabólgubakterían sé einn algengasti meinvaldurinn hjá okkur mönnunum að þá er hún engu að síður hluti af náttúrulegri nefkoksflóru og oftast til friðs. Stofnar sem fá að vera í friði eru þannig líka ólíklegri að valda sýkingum en nýir stofnar sem taka sér nýja bólfestu í flórunni, sérstaklega ef þeir eru tilkomnir eftir algera uppstokkun á flórunni áður með sýklalyfjakúr.

Íslendingar nota meira af sýklalyfjum en nágranaþjóðirnar. Mestu munar um notkunina hjá börnum sem oftast er vegna vægra eyrnabólgutilfella. Nýjustu tölur úr lyfjagagnagrunni Landlæknis sýna nú að aðeins hefur dregið úr sýklalyfjanotkuninni árið 2009 samanborið við árið 2008 eða um 10% og er það auðvitað vel. Mestu máli skiptir þó að mest sé dregið úr sýklalyfjanotkun yngstu barnanna sem fá hlutfallslega mest ávísað. Árlega þurfa hátt í hundrað börn að leggjast inn á sjúkrahús til að fá sterkustu sýklalyf sem völ er á í vöðva eða æð til að ráða niðurlögum alvarlegra sýkinga sem ekki gengur lengur að meðhöndla með sýklalyfjamixtúrum vegna sýklalyfjaónæmis hér á landi. Klínískar leiðbeiningar ráðleggja auk þess að nota hæstu leyfilegu skammta til að meðhöndla erfiðar eyrnabólgur hjá börnum hér á höfuðborgarsvæðinu. Enginn veit hvað tekur við á næstu árum. Bólusetningar gegn þessum bakteríustofnum leysa vonandi einhvern vanda tímabundið a.m.k. En nýir stofnar koma líklega í stað gömlu stofnana með tímanum. Því er alvarlegt að rugga bátnum of mikið og nota verður sýklalyfin af kostgæfni.

Tími kraftaverkalyfsins penicillíns og skyldra lyfja gæti verið að líða undir lok en í dag er um 35% lungnabólgubakteríunnar með ónæmi fyrir penicillíni og varalyfjum hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem sýklalyfjanotkunin er mest. Fyrir tilkomu sýklalyfjanna dóu um 30% þeirra sem fengu lungnabólgu svo að um grafalvarlegan hlut er að ræða ef sýklalyfin hætta að virka enda ný sýklalyf sem gætu leyst gömlu lyfin af hólmi ekki í augsýn.

Náttúruval á sér stað með ýmsum hætti. Þeir hæfustu komast alltaf best af samkvæmt þróunarkenningu Darwins en það er á okkar ábyrgð að hafa jákvæð áhrif á umhverfið til að náttúruval gagnist okkur öllum sem best á flestum sviðum.

Nú á að vera tími uppgjöra í þjóðfélaginu eftir skellinn mikla, ekki síst á sviði stjórnmálanna. Íslendingar ganga samt á sama tíma til undirbúningsviðræðna um Evrópusambandsaðild. „Sterka Ísland- þjóð meðal þjóða“ eru m.a. einkunnarorð sem heyrst hafa og sem er tileinkað viðræðunum. Tvö megin sjónarmið eru uppi. Gamla góða Ísland eða land með löndum tækifæranna. Jafnvel grillir í klofning Sjálfstæðisflokksins á þessum tímamótum í sögu þjóðarinnar. En höfum við skilgreint þörfina og forsendurnar rétt. Samkvæmt nýjum þjóðarpúlsi Gallups sem RÚV birti í kvöld var einungis fjórðungur þjóðarinnar hlynntur aðild Íslands að Evrópusambandinu. Athygli vekur að aðeins um helmingur svarenda taldi sig þekkja vel kosti og galla Evrópusambandsaðildar og fjórðungur viðurkenndi mikið þekkingarleysi á málefninu. Því er mikið verk óunnið í að kynna kosti og galla aðildar meðal þjóðarinnar áður en sjálfar viðræðurnar hefjast.

Það er alltaf gott að byrja á byrjuninni. Hugsum við um einföldu grunngildin og þá hluti sem mestu máli skipta í samskiptum manna á milli? Hvernig fyrirmyndarþjóðfélag viljum við skapa? Leitum við eftir ráðgjöf þeirra sem reyndastir eru í lífsins skóla eða leitum við til ráðamann og stjórnmálamannanna í einu og öllu og látum síðan slag standa?

Dags daglega veltir maður álíka spurningum fyrir sér í viðtölum við skjólstæðinga sem hafa ólíkar sögur að segja af sér og sínum, í sínu eigin lífi. Lífið hefur verið miserfitt og sumum mjög erfitt. Líf einstaklings getur samt að mörgu leiti endurspeglað líf þjóðarinnar og innræti þótt aðeins í brotabroti sé. Réttlætið nær ekki til allra og heppni í lífinu er mjög afstæð stærð á Íslandi. Að vísu lýðræði en við erum örþjóð þar sem vinasamfélagið ræður mestu. Það hefur bæði sína kosti og galla en elur á spillingu og klíkuskap eins og frægt er orðið. En hver er sinnar gæfu smiður segir máltækið á sama tíma og peningagræðgin ræður mestu.  Náttúruauðlindir ganga kaupum og sölum milli tiltölulega fárra manna og arður er mergsoginn úr öðru hverju fyrirtæki sem er löngu gjaldþrota. Að meðaltali ætti hver Íslendingur að eiga tæplega 2.5 milljónir krónur samkvæmt innistæðueign hjá bönkunum, ef meðaltalið réði. Í staðinn er um fjórðungur fjölskyldna í landinu tæknilega gjaldþrota.

Reynsla og þroski eru hins vegar mælanlegar stærðir á mælikvarðanum lífsleikni sem nægir oft að gera lífið hamingjusamara, óháð ríkidæmi. T.d. að geta nýtt neikvæða reynslu á jákvæðan hátt. Lífsreynsla þegnanna hefur einnig þann tilgang að móta þjóðina og miðla reynslu og þekkingu til næstu kynslóðar. Trúarhreyfingar og stjórnmálahreyfingar hafa hingað til hjálpað okkur að fara sameiginlegar leiðir að þessum markmiðum hverju sinni. Í blíðu og stríðu. Þannig hefur það alltaf verið þar til nú. Nú þarf nýtt blóð og nýja þekkingu. Og um stundar sakir verðum við sjálf að vera okkar eigin stjórnmálaflokkur og við sjálf ábyrgari fyrir framtíð okkar en nokkru sinni áður.

Á göngum nú um hásumarið rifjast endurtekið upp fyrir mér ýmsar upplifanir eða hughrif frá æsku sem tengjast gömlu sveitinni minni. Spurningin er hvort mínar einföldu hugrenningar tengist þjóðarsálinni á einhvern hátt og eins hvort þroski minn og reynsla gegnum árin hafi kennt mér að meta hlutina rétt. Er ég dómbær? Þetta þarf ég að vita til að geta tekið stórar ákvarðanir fyrir þjóð mína. Ef þjóðarsálin er ennþá eins og barn eða óstálpaður unglingur er samt ágætt að byrja þar.

Ég tel að það hafi verið mikið lán að fá að hafa alast upp í sveit á sumrin. Ógleymanlegar ferðir eftir beljunum þegar þær voru sóttar til mjalta á gúmitúttum með sólbrennd eyru. Upp í fjall, yfir holt og hæðir, í þoku og rigningu eða glaða sólskyni og sumarhita. Stundum hálf týndur og varð að treysta á innsæi dýranna. Langar göngur eftir skorningum og meðfram nýgröfnum skurðbökkum í mýrum og flóum. Vaða læki, sökkva í mýri og hræðast svartapyttina og sökkva í hyldýpið og koma aldrei upp aftur. Hlaupa yfir tún og móa á eftir hestunum og ríða síðan berbakt heim að bæ. Rafmagnsleysið og lestur með olíulampann sér við hlið á kvöldin. Bíða eftir mjólkurbílnum tvisvar í viku til að frá fréttir frá umheiminum í Mogganum eða með sendibréfi.

Allt þetta gaf manni ákveðna skynjun og reynslu í formi tilfinninga sem verður sífellt áþreifanlegri eftir því sem maður eldist og fer að skilgreina hlutina upp á nýtt. Gamla góða sveitin var alltaf best. Það breytti þó ekki því að á haustin var alltaf mikil eftirvænting að komast heim í „bæjarmenninguna“. Komast í sjoppur og í bíó um helgar. Geta horft á sjónvarp og tilheyrt hinum stóra heimi. Á einhverjum tímapunkti miklu síðar fer maður svo að njóta hversdagslegustu hlutanna aftur betur og betur. Maður hugsar þá gjarna til gömlu daganna. Enn síðar fer maður svo að reyna að treina sér þessar góðu stundir og vilja njóta þeirra sem lengst hverju sinni.

Í sumar t.d. hef ég, nú á miðjum aldri, sennilega aldrei fylgst jafn náið með gróðrinum og hvernig hann og annað líf vaknaði til lífsins með vorinu. Frá fyrstu grænu stráunum og fyrstu sóleyjunum til dagsins í dag þegar stráin eru að verða að frumskógi á þeirra eigin mælikvarða og gnæfa nú yfir annan gróður. Hvernig lúpínan breiddist yfir eins og blátt töfrateppi á örfáum dögum á ólíklegustu stöðum og gaf manni jafnvel þá hugmynd að maður væri komin í aldingarðinn Eden. Og daginn sem varla var stigið á túnfótinn fyrir ánamöðkum sem skyndilega ákváðu að hittast á góðum súldardegi til að gera upp sín mál. Gróðurlyktin af mismunandi grösum og nýútsprungnum blómum og jafnvel af blautri moldinni og mýrarrauðanum. Hljóðunum frá hundunum sem hlupu um í grasinu og á stígunum svo undir tók á köflum og minnti mann á dynjandann í göngunum í sveitinni í gamla daga þegar bikkjurnar urðu að bestu gæðingum. Fuglasöngur af öllum gerðum, svo stundum er maður við það að ærast. Fylgjast með viðbrögðum fuglanna til að verjast sig og sína og baráttuna þeirra á milli. Mávar og vargfuglar alltaf á næstu grösum. Allt var þetta að segja manni eitthvað, hversdagslegir hlutir sem líða fljótt hjá en sem eiga sér samlíkingar með dægurmálunum í gær og jafnvel í dag.

Sennilega er þessi sterka upplifun hluti að því að eldast og þroskast og þakka ég kærlega fyrir það. Ef til vill eru þessi skrif til marks um að ég sé seinþroska að hafa ekki uppgötvað þessi undur miklu fyrr. Réttara væri þó að segja að nálgunin hafi aldrei notið sín jafn vel og í sumar af ástæðum sem flestir ættu að kannast við. Umræðan hefur nefnilega verið með þeim hætti síðastliðin misseri, að daglega vakna spurningar um hvar í ósköpunum við erum stödd í óskilgreindri gerviveröld. Hvað er satt og hvað er logið? Hverjir rændu peningunum okkar og hvar eru þeir núna? Hverjir fengu lán sem þeir þurfa ekki að borga til baka? Lög voru ólög og stjórnmálamönnum vart treystandi. Jafnvel bankarnir brugðust trausti. Nýjar fréttir á hverjum degi. Líf okkar mannanna er eins og blakandi strá í vindi, jarðbundið og sterkt, hluti af sterkri liðheild en þolir samt ekki að það sé traðkað á því.

Samtenging við hugarástand sem maður telur raunverulegt verður þannig ennþá sterkara þegar veröldin fer á hvolf. Gildin sem reyndust fölsk verða þá að víkja. Öll eigum við okkar sögu sem getur komið okkur til góðs, ef við bara viljum. Eins og miðsumarið skartar nú sínu besta, þannig blómstrar mannhugurinn líka best á miðjum aldri, við erum þroskaðri og reynslunni ríkari. Þess  vegna höldum upp á hvert árið sem við lifum með afmæli og þökkum fyrir okkur um leið. Allra síst viljum við þó missa af afmælum barnanna okkar, barnabarna og barnabarnabarna. Þannig teljum við árin best.

En hvað með aldur þjóðarinnar sem við vitum að er ung í alþjóðlegum samanburði og hversu þroskuð er þjóðarsálin? Getur verið að skýring á útrásartímabilinu hafi verið einhverskonar unglingaveiki hjá þjóðinni. En unglingarnir þroskast, fullorðnast og róast. Síðar eru teknar stórar ákvarðanir sem varða framtíðina og margir skuldbinda sig út lífið. Ef þjóðarsálin er vanþroska, er þá ekki betra að leyfa henni að þroskast aðeins betur og öðlast meiri reynslu til að geta tekið ákvörðun um framtíð sína? Varla liggur svo mikið á.

Það eftirsóknaverðasta við að ganga í Evrópusambandið er samt að þá opnast hugsanlega meiri möguleikar á námi erlendis. En oft virðist hins vegar grasið grænna hinum megin við lækinn. Möguleikar á framhaldsnámi eru ágætir í dag og Háskóli Íslands og fleiri menntastofnanir hafa náð góðum samstarfssamningum við menntastofnanir út um allan heim svo víða standa okkur alla dyr opnar. En ef til vill getum við ekki haldið okkur við einangrunarstefnu landsins endalaust. Það er eigingjarnt og ósanngjarnt gagnvart öllum þeim sem vilja kynnast landi okkar og þjóð. En við skulum ekki ganga til samninga sem undirmálsmenn, nú rétt eftir fjármálahrun og flest í sárum. Tímasetningin er einfaldlega röng og undir óeðlilegum aðstæðum auk þess sem þjóðin þarf að þroskast betur til að geta metið af raunsæi kosti og galla. Vil í þessu samhengi benda á góða grein eftir Ingva Gíslason í Fréttablaðinu í morgun um sjálfstæðisvitundina og hvernig hún hefur þróast á sl. árum.

Í Kína er sagt að gamall maður sé vitur maður. Við þurfum ef til vill bara að spyrja eldra fólkið réttu spurninganna til að verða þess vísari. En við höfum lítið talað við eldri kynslóðina. Okkar eigin nútímaþekking á flestum sviðum brast og var ósönn. Svörin þeirra eru því okkur í dag afar mikilvæg og byggja á þroska, reynslu og innsæi. Við höfðum líka lesið illa heima og rangt á milli línanna, töldum peningana vitlaust, vorum að flýta okkur, vorum of gráðug og reikningsskilin voru að lokum kolröng. Ungt fólk fær góðar hugmyndir en tölum nú við gamla fólkið sem er flest jarðtengt og spyrjum það hvað sé mikilvægast í enduruppbyggingu þjóðfélagsins. Veltum síðan fyrir okkur samstarfi með öðrum þjóðum á okkar eigin forendum. Verum leiðandi í þeim viðræðum, við höfum svo margt að bjóða sem er afskaplega eftirsóknavert.