Myndin mín af Nóa

Eitt af því sem maður hefur átt síst von á, er að komast á stað sem sagan segir að tengist upphafi mannkynssögunnar og margar frásagnir eru af fyrir utan Biblíuna, m.a. hjá hinum fornu Súmerum, Babýloníumönnum, Alssýringum og í Gilgameshkviðum Mesópótamíumanna. Fornminjum sem tengjast sögum um mesta hamfaraflóð veraldasögunnar og sem er sennilega afleiðing af gríðarmiklum eldsumbrotum í iðrum jarðar, a.m.k. eins og við skiljum vandamálin best í dag tengt slíkum hamförum, mikilli gosmengun og hlýnunar jarðar. Syndaflóðið mikla eins og það var reyndar nefnt í gamla testamentinu, vegna reiði Guðs yfir vonsku mannanna og sem eyða vildi mannkyninu sem hann hafði áður skapað. Ekki þó alveg öllum til að geta gefið okkur annan séns og að við gætum þá byggt upp betri samfélög. Nói og fjölskylda voru þau útvöldu og sem fengu forskot með skilaboðum frá „sérstökum“ að byggja Örkina.

Þar sem Tyrknesk yfirvöld telja vera minjar Arkarinnar hans Nóa í Agrihéraðinu

Steingerðar kjölminjar  á stærð við  fótboltavöll að mati fræðimanna, er stutt frá rótum Ararats og þar sem sagan segir að Örkin hafi strandað eftir flóðin og sem við í íslenska gönguhópnum Fjöll og firnindi heimsóttum eftir göngu á topp Ararats í lok júlí síðastliðnum. Friðhelgur staður sem þó ekki mátti ganga inn á og tyrknesk yfirvöld reka vísinda- og menningarsetur tileinkað atburðunum. Sannarlega með merkustu fornminjum heims ef sannar reyndust, en sem okkur fannst samt ansi ósannfærandi.

Gódur félagsskapur

Sennilega skiptir heldur ekki mestu máli, hvaða hamfarasaga er sönnust í þessum efnum og sem reyndar á oft við um mannkynssöguna alla. Mestu máli skiptir er að fá að upplifa tugþúsundára gamla góða sögu á svolítið áþreyfanlegan hátt. Þar sem vissar sannanir lágu víða um undir fótum okkar, í Agrihéraðinu og nærliggjandi sveitum. Túlkun okkar af sögunni skipti flest okkar mestu máli þá daga. Eins fyrir okkar agnarlitlu framtíð og sem við í gönguhópnum voru komumst a.m.k. óhjákvæmilega hjá að spá aðeins í.

Stóra Ararat og litli

Ferðin okkar var hugsuð sem skemmtiferð fyrst og fremst. Í nálægð við sögusvið og menningu sem auk þess er daglega í heimsfréttunum. Mannkynið allt er svo ótrúlega líkt, innst inn við beinin og þótt aðstæður á hverjum tíma séu gjörólíkar. Aðstæðurnar móta okkur á alla lund og hver stund gerir okkur að þeim einstaklingum sem við erum hverju sinni. Það væri ekki gott að segja hverjir væru hinir útvöldu í Örkina hans Nóa í dag og ef sagan endurtæki sig nú á sögustundinni.

Á Ararat 27.7.2014 (mynd vaa)

Síðsumars gekk ég og konan mín á fjallið Ararat í norðaustur hluta Tyrklands ásamt 15 öðrum Íslendingum í gönguhópnum Fjöll og Firnindi. Sannkölluð ævintýraferð á framandi slóðir. Sennilega er fjallið frægast fyrir að vera fjallið sem segir frá í Biblíunni að hafi verið strandstaður arkarinnar hans Nóa. Sumir telja að finna megi leifarnar af örkinni á hásléttunni sunnan við fjallið og sem við heimsóttum líka í leiðinni.

Ararat er hæsta fjallið í þessum fjallótta heimshluta, eldfjallaaskja rétt um 5.200 metra hátt sem gaus síðast 1840 eftir mikinn jaðskjálfta upp á 7,4 með hamfaraflóðum á nærliggjandi þorp. Nú er viðvarandi jökul á toppnum. Ararat  blasir við frá landamærum Írans og ekki er heldur langt að landamærum Íraks og Sýrlands. Ararat er staðsett í landbúnaðarhéraðinu Agri sem eins og nafnið ber með sér, talin vagga landbúnaðarins (samanber, agriculture). Hópurinn dvaldist í 8 daga á og við Ararat. Við fórum einnig um nágranahéruðin, allt til hinnar sögufrægu Borg 1001 kirkju, Ani sem var um 150 km norðar og sem er við gamla silkiveginn til Asíu, rétt við landamæri Armeníu en sem eru nú rústir einar (sjá í öðrum pistli).

Ferð sem þessi skilur eftir sig miklar endurminningar á landi og þjóð. Nú á kynnum framandi menningu Kúrda. Kúrdar er bændaþjóð eins og Íslendingar í grunninn, þar sem hesturinn gegnir víða enn mikilvægu hlutverkinu í búskap og sem farartæki. Við sáum þá í heyskapnum og þar sem víða er enn slegið með orfi og ljá. Hirðingar voru í hópum uppi á hásléttunum, með nautgripi sína, kindur og geitur. Útlendingar eru ekki algengir gestir á þessum slóðum, þótt alltaf komi einhverjir, aðallega til að ganga á hið sögufræga og tignarlega fjall, Ararat.

Kúrdar í fjallshlíðum Ararats

Gangan sjálf á Ararat tók aðeins 5 daga, en áður höfðum við fengið smá hæðaraðlögun með næturgistingu í tjöldum í Nermut gígnum sunnan við Van stöðuvatnið sem er um 200 km. sunnar við Ararat í um 2.100 metra hæð. Eins síðar með dvöl á hásléttunni umhverfis fjallið í nokkra daga, í um 1500 metra hæð. Gist var á hóteli í Dogubeyacit, sem er um 70.000 manna landamærabær, rétt vestan við Írönsku landamærin. Frumstæður og fátækur bær, þar sem sjá mátti tyrknesk hernaðarmannvirki og vígatól allt í kring og sem minnti mann óþægilega á fréttir líðandi stundar um ágang Tyrkja. Gamla Kúrdistan var gríðarstórt landsvæði sem auk þess að ná yfir meginhluta norðaustur Tyrklands, teygði sig langt inn í Iran, Írak og Sýrland.

Keyrt var upp að fjallsrótum fyrir upphaf göngunnar á Ararat í um 2000 metra hæð. Hitinn um morguninn var um 30°C og gengið í 6 tíma upp í neðri búðir í um 3.200 metra hæð. Á leiðinn var okkur boðið í té í tjöldum hjá kúrdískri hirðingjafjölskyldu. Indælt fólk á öllum aldri með hænsni og geitur í heimahaganum milli tjaldanna sinna og þar sem stúlkurnar og gömlu konurnar buðu okkur handvinnuvörur sínar til kaups.

Litli Ararat á bak við

Í neðri búðum voru grasbalar innan um stórgrýti, rétt neðan við mesta brattan á fjallinu og þar sem gönguleiðin síðar átti eftir að verða erfiðari. Einhvernvegin skynjaði maður sögu og aldur eldfjallsins vel á klöppunum sem margar voru spegilgljáandi. Sjá mátti til austurs hliðar Litla-Ararats sem nær upp í um  3.900 metra hæð og ekki eru nema um öld síðan að gaus síðast. Litlibróðir tilheyrði Íran allt til ársins 1932. Hraunbreiðurnar minntu um margt á íslenskar hrauntungur eins og víða annars staðar í Agrihéraðinu, enda mátti sjá berglög í öllum regnbogans litum, rauðgrýtishóla og líparít keilur. Hrjóstrugt landslagið sem er nánast án alls trjágróðurs, endurspeglaði íslenska upplifun og sem varð enn sterkari þegar upp í snjóinn var komið.

Í efri búðum

Úr neðri búðum fórum við síðan daginn eftir í hæðaraðlögunargöngu upp í efri búðir sem voru í um 4.200 metra hæð og þar sem í raun ekkert tjaldstæði finnst, nema þau sértilbúnu milli stórgrýtis og klappa. Í raun ótrúlegur tjaldstaður fyrir okkur að tjalda á, en sem var síðan ekki svo afleiddur þegar á reyndi og allir voru hvíldinni fegnir. Reyndar féll stórgrýti yfir eitt tjaldið sem þarna var og eyðilagði varninginn sem í því var, en tjaldið var þá sem betur fer mannlaust. Við gengum sem sagt til baka niður í neðri búðir sama dag, en aftur upp daginn eftir og gistum þá um nóttina í efri búðunum. Dagurinn sá var vindsamur og kaldur þegar á leið og um kvöldið var farið að blása allhressilega og síðan gekk hann á með hagléljum þegar leið að nóttu. Planið var að bíða ef sér veðrið í sólarhring í efri búðum ef í harðbakkann slægi og aðstæður leyfðu ekki toppgöngu. Sú varð samt ekki raunin og við gátum lagt af stað um klukkan eitt um nóttina eftir stuttan svefn. Í svarta myrkri, með höfuðljós og kappklædd til vetrargöngu, enda þá smá snjókoma, vindur og töluvert frost.

Á toppnum

Næstu 4 tímana gengum við upp í halarófu upp snarbratta hlíðina í myrkrinu. Allt þar til í morgunsárið og það létti nægilega til að sjá til sólar gegnum skýjahuluna. Síðustu 400-500 metrana í hækkun, ca 2 km. vegaleng, gengum við á jökli. Í sólarupprásinni mátti svo sjá skuggann af Ararat í allri sinni dýrð, teygja sig langt yfir allt Agri héraðið og inn fyrir landamæri Írans. Ógleymanleg sjón að sjá landið vakna eins og í Afríku forðum. Öll komumst við síðan á toppinn um 7 leitið um morguninn. Áfanganum var náð og sem við höfðu stefnt að svo lengi að. Með ótal æfingargöngum heima á Íslandi sl. vetur og fram á sumar.  Nokkrir í hópnum höfðu farið aðra ferð til Atlasfjallana fyrir 3 árum og gengið á tindinn Toubkal sem þar er hæstur,  tæplega 4.200 metra hár. Sannarlega heldur ekki með hæstu fjöllum veraldar, en nógu há fyrir okkur og sem tóku inn hæðaraðlögunarlyf til að forðast háfjallaveikina. Aukaverkanir lyfsins voru allskonar doði í útlimum og í andliti, en heilinn nokkuð skýr. Toppurinn sjálfur var heldur aldrei aðalatriðið í ferðinni, heldur aðeins eitt af lokatakmörkunum. Gangan sjálf og samveran á þessum slóðum toppaði allt annað. Eins gangan niður í sæluvímu og síðan söng- og dansskemmtunin með írönsku vinum okkar í neðri búðunum um kvöldið.

Gangan á Ararat og ferðirnar þar í kring á fjallaslóðum, gætu talist varasamar ef tillit er tekið til frétta um hörmungaástandið sem nú ríkir rétt austan tyrknesku landamæranna og þar sem mannrán vestrænna ferðamanna eru tíð. Öll hræðsla var þó víðs fjarri í okkar góða hóp, enda litum við á Kúrda sem vini okkar, vestrænt þenkjandi og sem voru mjög vinsamlegir í alla staði. Sumt fannst okkur auðvitað mjög frumstætt og sannanlega fundum við til með flóttafólkinu sem við hittum og fátæktinni sem ríkti víða. Trúarbrögðin allt önnur, en þar sem manngæskan virðist allsráðandi, eins og reyndar með berbunum í Atlasfjöllunum um árið.

Ég hugsa sérstaklega hlýtt til þjóðabrota Kúrda á þessum slóðum og sem hafa mátt þolað svo lengi stríðsátök og kúgun nágrannanna og sem nú enn og aftur er daglega í fréttum. Tilraunar í raun til þjóðarmorðs í NV hluta Sýrlands, rétt austan tyrknesku landamæranna. Á hvaða sögusviði annars staðar í heiminum ætti reiði guðanna að birtast betur og sagan segir svo vel frá í gamla testamentinu á sama stað. Saga sem var kvikmynduð nýlega á Íslandi af öllum stöðum, en sem átti að hafa gerst á okkar slóðum í gönguhópnum við Ararat. Bestu þakkir fyrir mig til samferðamanna í frábærum gönguhóp, Metins Genglin, tyrkneska farastjórans og allra Kúrdanna. Eins írönsku ferðalanganna sem tóku á móti okkur með söng og dansi og buðu okkur velkomin síðar í nýjar fjallgöngur í Íran.

Skugginn af Ararat kl. 5.30, 29.7.2014

Fleiri ferðasögur úr ferðinni góðu:

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/12/21/leyndarmalid-a-akdamar-island-og-islensku-paparnir/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/04/18/tynda-borgin-ani-og-islendingurinn-eg/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/04/28/ishak-pasha-hollin-og-heimbodid-goda-i-agri/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2014/10/11/orkin-hans-noa/

Nú er heldur betur farið að hvessa, enda haustið löngu komið. Alzheimer heilahrörnunarsjúkdómurinn er hins vegar mjög alvarlegur sjúkdómur sem veldur ótimabærri heilabilun hjá fólki, oft á besta aldri (frá um 50 ára) og er sá sjúkdómur sem flestir hræðast hvað mest í nútíma samfélagi. Á Íslandi er sjúkdómurinn 3. algengastur meðal OECD ríkjanna í dag og sem um 20% einstaklingar á aldrinum 65-74 ára greinast með. Oftar hjá háöldruðum með vaxandi öldrun þjóðarinnar.

Því miður vitum við ekki enn hvað ræður mestu um upphaf Alzheimer sjúkdómsins. Við vitum þó að hann er að hluta ætttengdur, eins og svo oft á við um marga alvarlega sjúkdóma, nátengt umhverfinu, lifnaðarháttum og ytra áreiti á genatjáningu. Hann tengist þannig lífsstílssjúkdómunum sem á okkur herja, offitu og sykursýki. Ef til vill meira við Íslendinga en aðra þar sem þeir eru meðal feitustu þjóða heims.

Alzheimer sjúkdómurinn kallar fljótt á miklar áhyggjur aðstandenda, þörf á aukinni umönnun við þann sjúka, sem og heilbrigðisyfirvöldum síðar með miklum kostnaði tengt langtímavistun á dagdeildum og hjúkrunarheimilum. Mikilvægast er fyrir alla aðstandendur að glöggva sig á fyrstu einkennum sjúkdómsins í tíma til að geta brugðist sem best við og sem er tilefni skrifanna. Á ekki ósvipaðann hátt og þegar varað er við óveðri eða gosóróa og sem fjölmiðlarnir sýna alltaf mestann áhugann á.

Með snemmgreiningu og auknum skilningi aðstandenda og atvinnurekenda má létta að einhverju leiti áhyggjunum vegna geðrænna einkenna sem fram geta komið í hægum framgangi sjúkdómsins í byrjun og sníða síðan kröfurnar eftir getu. Einkenni sem annars geta leitt til misgreiningar og sjálfsheldu óöryggis, spennu og einangrunar. Lyfin í dag sem seinkað geta aðeins framgangi sjúkdómsins og minnistapinu um nokkur ár (sjá hér fyrir neðan) virka best ef þeim er beitt í tíma og bæta þá einstaklingnum jafnvel nokkur mjög dýrmæt ár í vinnu og sem annars væru glötuð og möguleikans á að njóta lífsins aðeins lengur.

Vonandi styttist í að einhver varanlegri lækning finnist og sem hægt væri að beita í tíma, jafnvel í fyrirbyggjandi tilgangi og áhættan er mikil. Snemmkomin læknisfræðileg greining er nú t.d. möguleg með heilalínuriti sem m.a. byggist á íslensku hugviti  og rannsóknum um árabil (SIGLA- MentisCura). Síðar þegar einkennin eru orðin alvarlegri með sálfræðiprófum og ísatópamyndgreiningu af sjálfum heilanum. Því fyrr sem við veitum fyrstu einkennum sjúkdómsins hins vegar athygli og sem oft tengist vægum truflunum á skammtímaminni, breyttu skapferli og minni matarlyst, því betur erum við í stakk búin að takast á við framganginn og meðferðina síðar. Hér er tenging á nokkur góð ráð sem má  hafa í huga til að bæta snemmgreiningu á heilabilun.

Vitað er að próteinefnið beta amyloid eykst í heila Alzheimer´s sjúklinga. Þetta prótein drepur taugafrumur, en lyfin sem eru mest notuð í dag, (acetylcholinesterase inhibitors), hjálpa aðeins til við að örva taugaboðefnaflutning þeirra fruma sem eftir lifa. Sama getur átt við önnur efni sem örva heilastarfsemina að vissu marki eins og lyfið memantine og jafnvel nikótín. Allt önnur efni eins og metýlenblátt (methylthioninium chloride) hefur í mörg ár verið rannsakað sem hugsanlegt lyf, enda talið getað hindra upptöku frumna á beta amyloid próteinunum sem þátt eiga í hrörnuninni

Við vitum líka að vitræn örvun á heilann, góð samskipti, félagslegt öryggi, hollt mataræði ásamt góðri hreyfingu, skiptir mestu máli af því sem við á annað borð fáum einhverju ráðið um. Að reyna að tryggja heildræna heilsu á tækniöld.  Aðrir meðferðarmöguleikar tengjast framförum í ónæmis- og taugalæknisfræðinni og nýjum lyfjum í framtíðinni.

Náttúrujurtaefnið kúrkúmín (curcumin sem einnig gengur undir heitinu turmeric) og kallað hefur verið á íslensku gullinrótarlitur, hefur lengi verið rannsakað sem hugsanlegt lyf gegn ýmsum sjúkdómum, m.a. Alzheimer-elliglöpum og krabbameinum. Kúrkúmín hefur verið vel þekkt um aldir sem öflugt náttúrulyf og sem ég skrifað m.a. um í grein sem ég kallaði „Brunavarnir okkar og ljósefnin góðu„. Efnið finnst í rót kryddjurtarinnar gurkmeja (gullinrót). Kúrkúmín (túrmerik) er mikið notað í karrýblöndur hverskonar og sem gefur karrýinu auk góðra bragðeiginleika, sinn fallega gula lit.

Sænsk rannsókn sem greint var frá fyrir þremur árum, gekk m.a. út á að kanna áhrif efnisins kúrkúmíns á taugavef bananaflugna sem fá oft taugasjúkdóm og sem líkist að sumu leiti þeim hrörnunarbreytingum og sjást í Alzheimer´s taugasjúkdómi okkar mannanna. Sjúkar flugur sem fengu kúrkúmín, lifðu í 75% tilfella lengur og viðhéldu hreyfanleika sínum mikið betur. Ný rannsók sem birt var í síðasta mánuði sýnir svo aftur betri vöxt taugafruma í rottum eftir inntöku á kúrkúmín.

Yfirlitsrannsókn sem birtist í vísindatímaritinu, Neuropsychiatric Disease and Treatment fyrir 3 árum, sýndi að lítil en dagleg drykkja áfengis til lengri tíma virtist líka minnka líkur á heilabilun og skerðingu á vitrænni getu. Niðurstöðurnar sýndu minnkaðar líkur á að fá Alzheimers sjúkdóminn og aðrar heilabilanir um 23%. Rannsóknin náði til niðurstaðna 143 fyrri rannsókna sem gerðar höfðu verið á áhrifum áfengis á heilann og sem samsvarað neyslu undir 2 glösum á dag (< 20 gr. af hreinum vínanda) hjá körlum og einu glasi á dag (<10 gr.) hjá konum. Hugsanlega gæti áfengi þannig í takmörkuðu magni og sem einnig hefur sýnt hefur verið fram á í dýratilraunum, undirbúið taugafrumur betur með “passlegu áreiti og stressi“, gegn annars konar áhrifum og álagi á heilann síðar. Jafnvel gegn áhrifum efna eða vírusa sem skaðað geta taugafrumur og sem þátt geta átt í framgangi Alzheimer´s sjúkdóms. Hins vegar er vitað að dagleg neysla áfengis, jafnvel í litlu mæli, getur aukið áhættu á vissum krabbameinum eins og brjóstakrabbameini kvenna, sem og öðrum sjúkdómum svo sem lifrarbólgu og skorpulifur og sem rétt er að hafa í huga í þessu sambandi.

Sl. vetur voru til umfjöllunar í fjölmiðlum rannsóknir sem bentu til að B vítamín í stærri skömmtum gæti m.a. átt hlutverk í að hægja framþróun sjúkdómsins á byrjunarstigi. Háir skammtar geta hins vegar einnig leitt til hættulegra aukaverkana.

Að lokum er rétt að minnast á þá góðu þjónustu sem alvarlega heilabilaðir þó fá á dvalar- og sjúkrastofnunum víða um landið. Minnismóttaka á Landspítala, Landakoti gegnir veigamiklu hlutverki í frumgreiningu og meðferð. Sama á reyndar við um alla öldrunarþjónustu og heimahjúkrun aldraða. Þar sem reynt er að gera líf fólks bærilegt og eins manneskjulegt og hægt er allt til lífsloka. Biðtími eftir vistun getur þó stundum verið langur og mikil ábyrgð er oft lögð á aðstandendur að standa vaktina á meðan. Skilningur á vandamálum tengt Alzheimer sjúkdómnum, eins og öðrum alvarlegum ótímabærum hrörnunarsjúkdómum, er þá hvað mikilvægastur fyrir þjóðfélagið allt, og sem þarf þá að standa vaktina með að bæta heilbrigðiskerfið okkar.

http://stemcellres.com/content/5/4/100

http://www.expressen.se/halsoliv/ny-svensk-metod-kan-hjalpa-demenssjuka/

http://journalstar.com/niche/star-city-health/medical/early-detection-is-important-know-the-warning-signs-of-alzheimer/article_58c6890a-890c-5107-bbe2-c1a69829cb73.html

http://www.mentiscura.is/baett-greining-a-alzheimerssjukdomnum/

http://mentiscura.endor.is/wp-content/uploads/2014/05/frettatiminn_19_okt_2012_.pdf

Stöðumat hjá Pöndu minni á laugardaginn

Þegar umræða um heilbrigðismál og lækna er farin að snúast um bráðabirgðalausnir í útflutningsgámum á sjálfri Landspítalalóðinni, á sama tíma og hundruð lækna flýja sjálfir nauðviljugir landið til að geta staðið í skilum með námslánin sín og skaffað húsaskjól fyrir fjölskylduna, er mikilvægt að staldra aðeins við og horfa um öxl. Hvað þurfa ópin annars að vera hávær í heilbrigðiskerfinu öllu og greinar lækna í blöðunum margar til að stjórnvöld skilji vandann og tekur áratugi að bæta? Með hverjum deginum sem við eru að sökkva dýpra í ráðaleysið og glundroðann sem skapast hefur t.d. á sjálfu höfuðborgarsvæðinu.

Lyfjamálin  eru í algerum ólestri, heilsugæslan, grunnþjónusta heimilislækna að hrynja og sumar heilsugæslustöðvar vart mannaðar læknum lengur. Erfitt er eins orðið að halda uppi eðlilegri læknisþjónustu á mörgum sviðum Landspítala-Háskólasjúkrahúss vegna læknisskorts og þar sem mjög alvarlegt ástand hefur oft skapast, m.a. á lyflæknisdeildum, krabbameinsdeildum og á bráðamóttökunni. Á staði þangað  sem leiðir okkar margra liggja í mestu neyð lífsins.

Sjálfsagt mega margar aðrar starfsgreinar en læknar í opinberri þjónustu kvarta, t.d. hjúkrunarfræðingar og kennarar. Málið snýr þó einfaldlega að mér þannig sem íslenskum lækni, að ég tel óvíða í hinum vestræna heimi sé læknismenntunin verr metin í dag og á Íslandi og hvergi er ungum sérfræðilæknum og jafnvel unglæknum gert jafn erfitt að framfleyta sér og fjölskyldu sinni og hér á landi. Þeir fá oft tæplega greiðslumat til íbúðakaupa vegna hárra námslána (sem geta numið allt að 20 milljónum króna) og þar sem afborganir námslána eru jafnframt tekjutengdar án nokkurs skattaafslátts. Borga þess í stað jafnvel hátekjuskatt vegna mikillar vinnu. Fæstir sérfræðilæknar koma enda heim að sérnámi loknu og margir unglæknar eru þegar farnir að leggja á ráðin með vinnu erlendis um leið og þeir geta strax eftir kandídatsárið (starfsnámið).

Sextíu og sex læknar hafa flutt af landi brott árlega sl. 5 ár, á sama tíma og aðeins 28 læknar velja að koma heim aftur. Hver árgangur nýrra lækna sem útskrifast frá Læknadeild HÍ samanstendur af 40-50 manna hópi. Því má segja til einföldunar að megnið af yngri læknunum flytji burt varanlega og veruleg aldursmisdreifing eigi sér þá fljótt stað, eins og kom vel fram í viðtali við Þorbjörn Jónsson, formann Læknafélags Íslands í Fréttablaðinu í fyrradag og meðfylgjandi skýringamynd úr greininni sýnir. Yfir þrjúhundruð eldri lækna munu síðan hætta störfum næstu 10 árin og hlutfall íbúa á hvern lækni mun þá snarhækka um heilan fjórðung.

Sennilega er ég mest gáttaður á viðvarandi skilningsleysi stjórnvalda og áhugaleysis pólitískra flokka að standa vörð um góða læknisþjónustu á Íslandi. Kjör lækna almennt eru mismunandi og margir teljast reyndar til hálaunahópsins í þjóðfélaginu. Mikil vinna, ábyrgð og vaktabinding skýrir í flestum tilvikum hærri laun lækna en annarra starfstétta hjá hinu opinbera í dag eins og áður sagði. Það eru grunnlaunin sem eru samt með öllu óviðunandi. Stjórnvöld telja að einkavæðing, frekar en launahækkanir leysi vandann í dag. Ekki á að leggja meiri peninga í kerfið og stjórnvöld sjá jafnvel tækifæri í sparnaði með kerfisbreytingunum. Afleiðingarnar geta hins vegar orðið skert þjónusta við þá sem minnst mega sín. Jafnvel þótt gulrótin sé höfð stór í byrjun samnings við verktakann, verður hún skorin niður og sem hefur sýnt sig í þróuninni erlendis þar sem einkavæðing heilbrigðiskerfisins hefur verið reynd, m.a. á Norðurlöndunum og Englandi. Menn verða síðan að hlaupa hraðar til að ná bita af gulrótinni og velja úr verkefnum sem skerðir almenna þjónustu.

Breyta verður verðmætamati læknismenntunar á Íslandi í dag. Fyrir nokkrum árum skrifaði ég grein hér á Eyjunni um samanburð kostnaðar að fá bílbeyglu rétta upp á bifreiðaverkstæði og launa minna á Slysa- og bráðamóttöku LSH. Ég mátti sjá yfir 2000 slasaða og rétta brot þeirra og bera ábyrgð á öðrum eins fjölda sem unglæknar sáu og meðhöndluðu, til að geta greitt kostnaðinn með laununum mínum. Einfaldur og beinharður samanburður á veraldlegum gæðum, lífsnauðsynlegri læknisþjónustu og hvað hlutirnir kosta í dag.

Ég hef áður skrifað nokkra pistla í greinaflokki sem ég kalla Eir I-VI. Tilefnið var að minnast skrifa kollega minna fyrir meira en öld síðan, eða um aldarmótin 1900. Nútímalæknisfræðin var að líta dagsins ljós og væntingarnar voru miklar. Vandamálið þá var mikill læknisskortur og hörmungar sem gengu reglulega yfir þjóðina. Ein tilvitnun í orð ritstjórnar heilbrigðistímaritsins Eir fyrir meira en öld síðan var; „Læknisfræðin hefir að vísu farið mjög fram á síðustu tímum, en það eru engu að síður ýmsir sjúkdómar, sem illa tekst að lækna eða alls ekki… Sá kostnaður, sem sjúkdómar og skammlífi hafa í för með sér fyrir einstaklinginn og þjóðina í heild sinni, er ekkert smáræði. Hann er svo mikill, að fæstir munu renna grun í hann, og nokkrar bendingar í þessa átt eru ekki ófróðlegar“

Í dag erum við auðvitað mikið betur í stakk búin að mæta hörmungum en fyrir hellri öld og skilningur okkar flestra á heilbrigði meiri. Skilningur stjórnvalda hins vegar oft á tíðum minni eins og dæmin sanna sl. vikur, svo sem afnám sykurskatts og fyrirhugaðar miklar hækkanir á nauðsynlegri matvöru. Ekkert síður á mikilvægi læknismenntunar til að viðhalda góðri lýðheilsu á Íslandi og sem boðar alls ekki nógu gott fyrir framtíðina.

http://www.visir.is/krabbameinslaeknalaust-island-arid-2020-/article/2014709259985

http://www.dv.is/blogg/vilhjalmur-ari/2013/9/7/lifshaettilegur-vandi-landspitala/

Hvað hafa þessi orð ekki hljómað oft Í fjölmiðlunum og þingsal Alþingis sl. sólarhring frá þingmönnum sem standa að baki ríkisstjórninni, ekki síst ráðherrum hennar. Hér eiga þeir við aukin ríkisútgjöld á komandi ári vegna vænkandi hags ríkisins og hagvaxtar Íslenska hagkerfisins. Fjötíu milljarðar til handa almenningi í allkyns gylliformum, en þar sem hagur þeirra verst settu þrengist enn og matarkarfan hækkar svo um munar. Sá hluti almennings græðir hins vegar, sem kaupir mest. Sjúklingar tapa þó sennilega mest allra í formi skertrar þjónustu og lyfjakostnaður hækkar.

Aðeins um 10% hækkaðra fjárlaga fara til helbrigðismála og þar sem grátið hefur mest sl. ár eða um 4 milljarðar, mest til Landsspítala. Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu (HH) fær „heilar“ 70 milljónir til aukins rekstrarkostnaðar, og sem ekki einu sinni dugar fyrir auknum vaxtargjöldum og verðtryggingu á skuldahalla fyrri ára. Heilsugæsla sem þegar er kominn að hruni að margra mati og verulega fjármuni vantar til að veita lífsnauðsynlega þjónustu, m.a. læknisþjónustu.

Landlæknisembættið fær álíka hækkun og öll heilsugæslan í grasrótinni samanlagt á höfuðborgarsvæðinu, til framtíðarverkefna og nefndarstarfa í nafni lýðheilsu, auk þess sem tvöfalt hærri upphæð rennur til nýrrar Lýðheilsunefndar forsætisráðherra. Lýðheilsuþörf sem þó þegar æpir á í heilsugæslunni Í DAG og enga rannsókn eða nefnd þarf til að kanna. Flestum skjólstæðingunum þar vantar miklu meiri sálarhjálp og efirfylgd með allskonar líkamlegum einkennum en veitt er í dag vegna takmarkaðs aðgengis og sem allt of oft þurfa þá að kalla eftir neyðarhjálp á vöktum og bráðamóttökum með tilheyrandi lyfja- og rannsóknarkostanði, ef ekki miklu meiru. Heilsunni eða lífinu sjálfu og töluvert hefur verið til umræðu sl. daga af alvarlegra tilefni.

Nítíuprósent hækkaðra fjárlaga eiga að fara í önnur mismikilvæg verkefni, sum sem þó vantar meira nauðsynlegt fjármagn til sómasamlegs rekstrar, eins og t.d. menntakerfið, sjúkratryggingakerfið, og Landhelgisgæsluna, fyrir landið og miðin. Áframhaldandi fjársvelti heilbrigðiskerfisins alls nú og sem staðið hefur á algjörum brauðfótum sl. ár sem og vaxandi fáttækt almennings til nauðsynlegra matarkaupa er þjóðarskömm. Hjá þjóð þar sem forsetinn sjálfur og forsætisráherra telja að sé á góðri leið upp úr þjóarhruninu um árið en sem var tilkomið vegna áralangrar mismununar á „góðærisköku“ frálshyggjuafla sem nú virðist vera á góðri leið með að vilja endurtaka leikinn.

Í dag verða ný fjárlög kynnt. Undirritaður getur ekki sagst bíða spenntur eftir að heyra um hlut Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins (HH) í ár, frekar en mörg undanfarin ár, og sem hefur endalaust þurft að spara og skera niður. Væntingarnar eru einfaldlega engar í ár. Laun lækna hafa t.d. ekki enn verið leiðrétt að fullu síðan þau voru skert mikið í hruninu um árið. Miklu munar samt nú í lækkun launakostnaðar HH vegna ólaunaðra fría starfsmann og uppsagna, aðallega lækna sem kjósa í vaxandi mæli vinnu annars staðar, aðallega úti á landi eða erlendis.

Stjórnvöld hafa hins vegar séð sóknarfæri í rekstrinum að sameina megi nú illa mannaðar stöðvar og fækka yfirlæknisstöðum á þeim stöðvum sem þó enn starfa, eins og t.d. í Mosfellsbæ. Góður rekstur það, og svo megi leggja sveitavaktina þar niður í þokkabót, enda óþarfa lúxus í dreifbýli svona nálægt sjálfri höfuðborginni. Rafmagn hefur eins verið sparað á árinu hjá HH og öll vaktþjónusta skorin niður, m.a. á nóttunni. Reksturinn í ár án halla, þrátt fyrir aukna heimahjúkrun langveikra og sem sumir líta þá á sem varnarsigur í afleitum aðstæðum og þar sem nærsjúkrahúsin vantar. Nú stendur til að mynda St. Jósefsspítala í Hafnarfirði eyðilagður og tómur, sem minnisvarði skammarinnar. Ég fullyrði, að hvergi á landinu er aðgengi að heilsugæslunni jafnt slæmt eins og einmitt á sjálfu höfuðborgarsvæðinu og ég hef gert svo oft grein fyrir áður, síðast með pistlinum, Öskur í heilbrigðiskerfinu.

Fjármálaráðuneytið er samt örugglega nokkuð sátt. Gott rekstrarár að baki í heilsugæslunni og sem gefur tilefni til að spá í frekari niðurskurð og sparnað á komandi ári. Ríkisstjórnin örugglega himinlifandi að geta tilkynnt um aukið svigrúm til fjárframlaga Landspítala-Háskólasjúkrahúss. Til lyfjainnspýtingingar og blóðgjafar á elsta sjúklingi landsins um þessar mundi, svo hann tóri aðeins lengur. Bætt þjónusta við hina yngri og minna veiku verður hins vegar að bíða betri tíma. Sú þjónusta verður seint unnin upp hvort sem er eftir að hún hefur verið rifin niður og sem er nú frekar undir álögum en fjárlögum.

Í framhaldi af síðsta pistli um ofnotkun sýklayfja hér á landi um árabil, oft vegna veirusýkinga þar sem sýklalyf virka auðvitað alls ekki neitt og þróun vaxandi sýklalyfjaónæmis, langar mig að endurrita pistil af DV blogginu mínu í vor í greinaflokknum Eir, um heilbrigðisástandið eins og það var hér á landi fyrir rúmlega öld síðan, samanborið í dag. Fyrir öld voru ekki til nein sýklalyf og allt að þriðjungur fólks dó sem fékk t.d. alvarlega lungnabólgu eða blóðeitrun hverskonar. Í dag eru okkur sannarlega mislagðar hendur í skipulagi heilbrigðisþjónustunnar og horfum oft langt yfir skammt. Meiri áhersla á hátæknilækningar t.d. í stað þess að standa vörð um grunnheilsugæslu og mörg ár tekur að byggja upp. Nokkuð sem stjórnmálamenn í öllum flokkum láta sér í léttu rúmi liggja þessa daganna.

Guðmundur Magnússon, læknir, skrifaði um fingurmein í Eir, 1899; „Fingurmein eru menn vanir að kalla hvers konar bólgu eða graftarígerð í fingrum. Þau eru einhver algengasti kvilli útvortis. Fingurmein eru oft lítilfjörleg, eru fljótt út og gróa fljótt, eða eyðast án þess að grafi hafi í þeim, en stundum getur fingurinn úthverfst svo, að bein losna úr honum, og verður sjúklingurinn þá ævinlega lengi frá verki. Stundum losna sinarnar úr fingrinum, og verður hann þá svo að kalla hreyfingalaus á eftir (staurfingur) og oft og einatt ónýtari til vinnu en enginn væri. En auk þeirra skemmda, sem einatt verða á fingrinum, getur oft farið svo, að öðrum hlutum líkamans verði hætta búin. Bólgan getur færst svo upp með sinunum, að það getur grefur kring um þær um úlnliðinn, og jafnvel upp framhandlegg. Þegar svo er komið, má teljast heppni ef sjúklingurinn missir ekki höndina, og að minnsta kosti er þá lítil von til þess, að hún nái sér nokkurn tíma til fulls. Loks eru ekki fá dæmi þess, að eitur og ólyfjan hefir borist svo frá þessum ígerðum inn í blóðið, að sjúklingurinn hefir beðið bana af.“

„Hver er orsökin til fingurmeina? Hún er ævinlega sú, að ígerðarbakteríur (lifandi, örsmáar og ósýnilegar jurtir) komast inn í holdið og tímgast þar. Nú komast þær ekki gegn um heilbrigt skinn, en það þarf ekki nema örlitla skinnsprettu, flimbru, rispu, smásting, jafnvel svo lítilfjörlegt, að menn verða þess ekki varir. Þess vegna vill alþýða einmitt ekki trúa því, að orsökin sé þessi. Menn halda oft, að veikin komi af „spilltum vessum“, „slæmu blóði“ o.s.frv., en það er ekki rétt. Orsökin liggur ekki í líkamanum sjálfum, heldur fyrir utan hann. Aðrir kenna loftinu um, og sjómenn segja oft, að sjórinn sé óhollari í eitt skipti en annað, og kenna því um. Það er satt, það eru áraskipti að því, hve margir fá fingurmein og hve ilt verður úr þeim, og árið sem leið var slæmt að þessu leyti, að minnsta kosti hér í grenndinni, en þetta getur ekki hrakið það, sem áður var sagt um orsökina. Það er alkunnugt, hve misjfan grasvöxturinn er; stundum sprettur gnæð alls konar jurta, stundum er grasvöxtur yfirleitt lélegur, en samt þroskast einstöku jurtir vel. Það getur t.d. verið gott berjaár, í svokölluðu grasleysisári.“

„Vér verðum að hugsa oss, að svipað eigi sér stað að því er ígerðarbakteríur snertir, enda þótt vér sjáum þær ekki. Stundum er mikið til af þeim, stundum lítið. Stundum eru að vísu fár til, en þær sem til eru hafa óvenjulega mikinn þroska og kraft, svo að ígerðirnar sem þær valda, verða illkynjaðar. Auk þess eru til ýmsar tegundir af þeim, og getur það haft áhrif á ígerðina, hver bakteríutegund veldur henni.“

„Hver ráð eru þá til þess að komast hjá því að fá fingurmein? Hreinlæti. Það kemur hér fram sem oft endranær, að hreinlætið er drjúgt á metum til að koma í veg fyrir sjúkdóma. Menn eiga að gera sér það að fastri reglu, að sápuþvo sér um hendurnar, þegar þeir hætta starfi sínu eða ganga til hvíldar. Sjómennirnir eiga að þvo af sér slorið og slímið áður en þeir leggjast til svefns. Erfiðismenn eiga að þvo af sér leirinn og moldina á kveldin.“

Kaflinn, Fingurmein, í alþýðuritinu Eir frá aldarmótunum 1900, var áminning um algenga sjúkdóma í þá daga, slys og sýkingar sem gat verið erfitt að fást við og þar sem fræðslan var mikilvægust, m.a. um almennt hreinlæti. Eitt af litlu vandamálunum í dag hins vegar og þar sem við treystum endalaust á sýklalyf sem lausn mála, en sem eru jafnvel hætt að virka vegna ofnotkunar. Sumir segja að við nálgumst óðfluga þann tíma sem var fyrir tíma sýklalyfjanna fyrir rúmlega hálfri öld síðan. Allt vegna þess að við viljum oft ganga lengra í inngripum en góðu hófi gegnir, til þess eins að spara okkur tíma, ráðgjöf og eðlilegri eftirfylgd í heilsugæslunni. Mislögðu hendurnar okkar í dag.

http://www.dv.is/blogg/vilhjalmur-ari/2014/4/12/eir-thegar-frumur-voru-kalladar-sellur/

Elliðaárvogur, sumar 2014

Í sumar hef ég öðru hvoru hjólað ofan úr Mosfellssveitinni minni niður í Grafarvog og til baka á nýju göngu- og hjólastígunum sem eru orðnir bæði margir og góðir, þökk sé bæjaryfirvöldum á höfuðborgarsvæðinu sem styðja vilja heilbrigðan lífsstíl og minnka umferðamengun. En þar með er sagan ekki öll, og góð ætlun hefur að sumu leiti snúist upp í andhverfu sína þegar kemur að umferðaöryggi almennt talað.

Mikil aukning hefur orðið á slysum tengt hjólreiðum sl. ár og sem fram hefur komið endurtekið í fréttum í sumar. Meiri áhuga á hjólreiðum fylgir sjálfsagt hærri tíðni hjólreiðaslysa. Aukning alvarlegri slysa er þó mesta áhyggjuefnið, jafnvel þótt notkun reiðhjólahjálma hafi aukist jafnt og þétt sl. ár, sem betur fer, og sem getur komið í veg fyrir verstu og ljótustu höfuðslysin. Mikil aukin notkun hraðskreiðra reiðhjóla, sérstaklega svokallaðra kappaksturshjóla, „racera“, á sameiginlegum göngu- og hjólastígum borgarinnar, eiga stærstan hlut að máli.

Reiðhjólamenning er nátengd allri umferðamenningu. Á götunum er krafist bílprófs til aksturs bifreiða, ends umferðin oft hröð og hættuleg. Við gefum stefnuljós og förum varlega við allan framúrakstur. Á göngu- og hjólastígunum ættu að ríkja sömu lögmál við framúrakstri kappaksturshjóla á allt að 40- 60 km. hraða, eða þá að slík hjól ættu aðeins að eiga heima á götunum. Jafnvel hraðakstur niður göngubrekkur og um undirgöng. Auðvitað eigum við slá af hraðanum á reiðhjólum við slíkar aðstæður og nota alltaf bjölluna tímalega þegar við komu hratt aftan að öðrum gangandi eða hjólandi. Það virðist einhver séríslenskur misskilningur hjá landanum að nota ekki bjölluna og sem erfitt er að leiðrétta.

Kappakstursmennirnir virðast allir vera í kapp við sinn eigin tíma, bæði á leið í vinnu og úr og í frítímanum. Sjaldnast slegið af við framúrakstur og bjallan ekki notuð. Við sögu koma allt of oft löðursveittir hjólreiðamenn með samanhertar varir og tryllingslegan glampa í augum. Hvað veldur þessu nýja æði landans og ofbeldi gagnvart samborgurunum?

Nú er svo komið að margir sem fara sér hægar, hætta sér varla á göngu- og reiðhjólastígana. Þetta á sérstaklega við um eldra fólk og foreldra með börn. Á kappakstursbrautir þar sem enda engin umferðagæsla er og frumskógarlögmálin virðast ráða. Hættan er  sennilega aldrei meiri en einmitt þessa daganna og þegar mörg börn vilja hjóla í skólann. Er til of mikils ætlast, að hjólandi sýni þeim og öðrum lágmarks kurteisi og nærgætni, hjóli varlega og noti bjölluna alltaf til viðvörunar.

Alveg eins og með rök sumra sem talað hafa mikið fyrir auknum hjólreiðum og vilja þar af leiðandi ekki „lögleiða“ hjálmanotkun !!!, hljóma rök þeirra nú að bjallan trufli meira og fipi aðra vegfarendur en verji, fjarstæðukennd. Að hættan sé þá bara meiri að þeir gangi eða hjóli í veg fyrir þann hraðskeiða. Ef slík rök gilda, að þá er greinilega allt of hratt farið. Slá þarf því af ofsahraða við framúrakstur á reiðhjólum og nota á alltaf bjölluna í tíma, sem og þegar hjólað er fyrir blindhorn.

Vonandi fá sem flestir að nýta sér nýju göngu- og hjólastíga höfuðborgarsvæðisins eins og upphaflega var gert ráð fyrir og sem var ekki til kappaksturs. Sjálfsagt verja þeir hinu sömu og það vilja gera sig þannig fyrir bílaumferðinni, en ekki aðra vegfarendur sem vilja ganga, hlaupa eða hjóla hægar á stígum borgarinnar.

http://www.ruv.is/frett/reidhjolaslys-fimmtungur-umferdarslysa
http://www.dv.is/blogg/vilhjalmur-ari/2014/5/14/reidhjolaoryggi-takk/

Fyrir rúmlega áratug gekk ég ásamt konu minni, dóttur, vinum og nokkrum útlendingum svokallaðan Öskjuveg með Ferðafélagi Akureyrar, undir farastjórn Ingvars Teitssonar, læknis. Rúmlega vikuferð frá Herðubreiðarlindum, suðvestur í Bræðrafell, upp í Öskju og um árfarvegi Jökulsár á Fjöllum austan við og að lokum norður og niður í Svartárkot, innsta bæ Bárðardals. Gist var í Þorsteinsskála, Bræðrafelli, Dreka, Dyngjufelli og Botnum. Ein af mörgum gönguferðum um ævina og sem allar hafa verið svo gefandi, þótt ólíkar séu. Oft andlegur efniviður í málverk hugans og sem breytt getur nútíð og þátíð í nýja vídd. Skynjun sem er oft er erfitt að túlka vegna fátæktar í orðræðunni, en sem nú er tilefni til upprifjunar vegna yfirvofandi ógnar í Bárðarbungu og svæðinu öllu norðan við. Við hamfaraflóð sem breitt getur ásjónu svæðisins komandi ár eða varanlega við hraunflóð. Dæmigert fyrir land sem enn er í mótun og viðkvæmt á flestan hátt og ekkert er gefið eftir, nema ef væri möguleiki á ljúfum endurminningum. Ferðasaga sem áður var skrifuð í tilefni af forsetaframboði Ara Trausta fyrir tveimur árum, um mikilvægi góðrar leiðsagnar fyrir land og þjóð.

Líkt og í lífinu, getur augnablik á göngu í hrjóstugu íslensku landslagi verið óútreiknanlegt, ekki síst norðan jökla. Öll víðáttan kallar á sterkar tilfinningar. Fjöllin og jökultindarnir í fjaska og sjóðheitur sumarvindinn sem þú finnur reyndar best inni á beru hálendinu, sem og eins ísköldu rigningunni sem þvær þér um vangann.  Jökulár, svartir sandar og illvígt apalhraun yfir að fara. Bak við svarta gljáandi klöpp eða litskrúðugt bergið er alltaf eitthvað nýtt að sjá, framandi, en samt svo kunnuglegt sem þekkir aðeins landið. Í ferðahópi með útlendingum sem við viljum getað deilt landinu okkar með, því eingin þjóð er eyland.

Á tveimur fyrstu dagleiðunum var gengið í þetta sinn frá Herðubreiðarlindum og yfir í hina öskugráu Öskju. Þar sem síðan var hægt að baða sig í heitu og djúpbláu gígvatninu í Víti. Degi síðar var gengið eftir kolsvörtum líflausum jökulsandi austan Öskju, eins og hann hefur alltfaf verið og áður en nokkurt líf varð til. Allt þar til komið er að hundruðára gömlum jökuluppsprettum frá m.a. Bárabungu, 50 kílómetrum sunnar, sem nú er lindarvatn og ölkeldur og vatnið tærara en nokkuð annað. Í Hvannalindum þar sem fagurgrænar hvannir ná að vaxa eins og lítil pálmatré í íslenskri eyðimörk, en þar sem sumarið varir aðeins í nokkrar vikur. Og rétt áður en vatnið seytlar upp úr svörtum sandinum, má sjá stakt blóm. Hvaðan það í ósköpunum kemur, eitt lítið hvítt blóm með græna vanga, er hulin ráðgáta nema þú þekkir landið þitt og lífsviljann sem að baki býr. Uppsprettur síðan allt niður í þingeysku dalina sem smá saman verða grænni og grösugri eftir sem neðar dregur og líf í öllum myndum verður augljósara.

Lömb og hross í haga og birkigrænir lundir. Ganga sem endar í stígum og þar sem að lokum má sjá sveitabæi. Gangan okkar er á enda eftir sjö frábæra sumardaga. Ganga sem gaf okkur sýnishorn á því hvernig jörð og líf verður til, og allt þar á milli. Nákvæmlega þetta sérstaka samband sem er svo dæmigert fyrir íslenska nátttúru. Vegna þess hvað við Íslendingar eru heppnir þrátt fyrir allt. En um leið áminning um viðkvæmt samband, ekki síst á tímum náttúruhamfara, og lífsneista lítillar þjóðar sem aldrei má fórna fyrir skammtímagróða.

Nú hefur verið ákveðið að sameina starfsemi 11 heilbrigðisstofnana á Vestfjörðum, Norðurlandi og Suðurlandi í þrjár stórar verkeiningar, en sem mælst hefur illa fyrir hjá þeim sem vel þekkja til. Sameining læknavaktar t.d. á Búðardal og Hólmavík er fáránleg hugmynd, þar sem einni og sami læknirinn þarf að geta sinnt vitjunum innan úr Ísafjarðadjúpi og upp í Bröttubrekku. Samnýting mannafla og vakta á ólíkum stöðum eru einmitt helstu rök stjórnvalda fyrir sameiningu stofnana og að því sem kallað er hagræðingu í rekstri. Í landi þar sem minna er varið til heilbrigðismála en hjá nágranaþjóðunum og spara á enn meira.

Á höfuðborgarsvæðinu þar sem heilsugæslan öll hefur verið beint undir einum hatti Heilbrigðisráðuneytisins sl. áratug (HH) (reyndar stendur HH fyrir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins), hefur þjónustan að ýmsu leiti verið mun óaðgengilegri en úti á landi og þar sem hún hefur fengið að vera sjálfstæðari í minni einingum. Sú bitra reynsla ætti að vera eitthvað til að læra af. Þar sem markmið var upphaflega að hagræða í rekstri og efla stjórnun, en sem hefur síðan grafið henni gröf. Ef Akureyringar gráta vegna þess að þar vantar nú 6 lækna eins og nýlega var í fréttum, að þá mega höfuðborgarbúar öskra eftir hjálpinni. Þar vantar nú yfir 60 heimilislækna og mikill atgerfisflótti brostinn á meðal þeirra sem enn eru starfandi. Nú er svo komið að sumar heilsugæslustöðvar eru vart mannaðar læknum lengur.

Ekki er lengur boðið upp á næturvaktir heimilislækna á nóttunni á höfuðborgarsvæðinu og vaktin í Kjósinni og Þingvallasveit er í uppnámi þar sem til stendur að leggja niður vaktþjónustuna í Mosfellsbæ á kvöldin og um helgar nú í haust, en sú stöð heyrir einmitt undir hatt HH. Niðurskurður hefur ríkt ár eftir ár í heilsugæslunni og laun skert. Biðraðir eru víða út á götur við skyndimóttökur og bráðamóttöku Landspítala-Háskólasjúkrahús. Nýjar byggingar og voldugar stjórnsýslustofnanir í henni Reykjavík segja þannig ekki alla söguna og þegar innviðina vantar og samvinnu við sjálfa grasrótina sem vinna eiga verkin.

Umræða um yfirfulla bráðamóttöku háskólasjúkrahússins og margfalt álag á læknamóttökur á kvöldin og um helgar, hefur vakið upp áleitnar spurningar um gæði og skipulag heilbrigðisþjónustunnar á höfuðborgarsvæðinu og sem stjórnvöld hafa átt erfitt með að svara fyrir. Stærsti hluti erindanna ættu að sjálfsögðu að eiga heima í heilsugæslunni á daginn og skilvirkari heilbrigðisþjónustu eins og klínískar leiðbeiningar gera ráð fyrir. Eins til mikils sparnaðar fyrir ríkið, til lengri tíma litið. Umræða um þessi alvöru lýðheilsutengd mál eru miklu meira áberandi í flestum fjölmiðlum erlendis en hér heima sem velta sér mest upp úr tískukúrum og er það sennilega ein skýringin á því að heilbrigðisyfirvöld leika lausum hala eftir geðþóttaákvörðunum stjórnmálamanna og sem auk þess helst vilja einkavæða nú allt.

En hverjir eru raunhæfir mælikvarðar í dag á því að við höfum verið á vitlausri vegferð og forgangsraðað rangt í heilbrigðiskerfinu? Aðrir mælikvarðar en langlífi og sem tekur mannsaldur að breyta. Mælikvarðar sem sýna leikbrot á klínískum alþjóðlegum leiðbeiningum og sem endurspegla miklu betur vandann en þær heilsuhagtölur sem við miðum gjarnan allt við á hátíðisdögum. Leikbrot sem sýna ekki aðeins vitlausar áherslur í stjórnun, heldur vísbendingar um alvarlegar langtímaafleiðingar og mælast munu í verri lýðheilsuhagtölum í framtíðinni.

NOKKRAR STAÐREYNDIR:

1) Mikil notkun sýklalyfja á Íslandi, einkum meðal barna og sem búið er að skapa sérstöðu í sýklalyfjaónæmi helsta sýkingarvalds þeirra, pneumókokkanna, og stór hluti þeirra ónæmur fyrir algengustu sýklalyfjunum. Þar sem flestum erindum veikra barna er sinnt á bráðamóttökum í stað heildstæðrar heilsugæslu eins og alþjóðlegar klínískar ráðleggingar gera ráð fyrir og farið er strangt eftir í nágranalöndunum. Sýklalyfjaónæmi er stöðugt að verða heilbrigðiskerfinu dýrara og erfiðar gengur að ráða niðurlögum alvarlegra sýkinga. Þróun sem m.a. Alþjóða heilbrigðisstofnunin (WHO)er búin að vera lengi við, eða í meira en tvo áratugi og ástæðurnar vel rannsakaðar hér á landi, án þess að gripið hafi verið til viðeigandi úrbóta í skipulagi þjónustunnar.

2) Mikil notkun svefnlyfja eða yfir 8 milljón svefnskammtar á ári. Þegar þjóðin er látin sofa í stað þess að halda vöku sinni og árvekni. Miklu meiri notkun en á hinum Norðurlöndunum og lyfjaendurnýjanir gerðar hálf vélrænar í stað augliti til auglits við lækni eða sálfræðing.

3) Mikil vöntun á geðhjálp og sálfræðiþjónustu. Mikil notkun kvíða- og þunglyndislyfja og meiri en á hinum Norðurlöndunum er að hluta orsökuð þar sem vöntun er á þessari hjálp. Þunglyndi sem að lokum er algengasta orsök örorku í landinu.

4) Mikið álag á bráðþjónustuna, eða allt að áttfalt miðað við hjá nágranaþjóðunum. Þangað sem við sækjum skyndilausnir í stað varanlegri lausna og eftirfylgd með einkennum eins og heilsugæslan á að bjóða upp á. Glundroðastig skapast endurtekið á sjálfri Slysa- og bráðamóttöku háskólasjúkrahússins vegna ofálagsins. Næturvakt heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu var hins vegar lögð niður fyrir um 3 árum og fólki bent á að koma bara beint á háskólasjúkrahúsið.

Ábendingar til að því er virðist blindra og stefnulausra stjórnvalda, eru miklu fleiri en þessar fjórar, sem hafa lengi verið mjög sýnilegar og bent hefur verið endurtekið á, m.a. með bréfi til heilbrigðisráðherra og heilbrigðisnefndar Alþingis fyrir 5 árum. Álags- og hættueinkenni í grunni heilbrigðisþjónustunnar sem heilbrigðisyfirvöld ættu fyrir löngu að vera búin að bregðast við og þegar sjá mátti í hvað stefndi. Enn ekki ein stuna á þeim bænum, hvað þá að bréfum væri svarað. Undirritaður sem á að heita klínískur dósent við HH hefur heldur ekki fengið svo mikið sem einn fund með stjórnendum um málefni heilsugæslunnar, þau 4 ár sem hann hefur verið skipaður.

Ég hef fyrir löngu talið þörf á sérstakri rannsóknanefnd til að skilgreina vandamál íslenska heilbrigðiskerfisins og sem ég hef oft skrifað um. Vanda sem á rætur að rekja til lélegrar yfirstjórnar heilbrigðismála hér á landi um árabil og geðþóttaákvarðana stjórnmálamanna. Aðallega þó til að meta hvar mest þörf er á úrbótum strax í dag til að koma í veg fyrir meiri skaða en orðið hefur og sem mun taka áratugi að laga. Lýðheilsan er í veði og margra milljarða sparnaður á ári fæst auk þess með bættri heilsu landans. Vel skipulagða nærþjónustu þeirra sem vinna verkin.

Viðtal um efnið í Þættinum Reykjavík síðdegis 15.7.2014  http://www.visir.is/section/MEDIA98&fileid=CLP28349