Það er tímabært að kveðja Afríku í þetta sinn. Eins að þakka öllum samferðamönnum okkur hjónana fyrir frábæra samveru í heila viku og ferð um ókunnugar slóðir í Atlasfjöllunum. Einnig Íslensku fjallaleiðsögumönnum fyrir að skipuleggja þessa ferð fyrir okkur, Jóni Gauta Jónssyni og Hamid sem var aðal leiðsögumaðurinn okkar í Marokkó og helsti tengiliður við heimamenn. Ferðin var ógleymanleg og ómetnalegt vítamín fyrir komandi vetur og seinni tíma.

Það þarf margt að ganga upp til að 18 manna gönguhópur komist á alla áfangastaðina sína í um 100 kílómetra hringferð um Atlasfjallgarðinn á 6 dögum. Þar sem gengið er um erfiðar fjallaslóðir og heildarhækkunin eru rúmlega 7000 metrar. Í hóp sem þarf að ná vel saman og deila öllu sameiginlegu frá morgni til kvölds. Í framandi menningu og við nýja ólíka siði. Ekki síst þar sem veðurfar er ólíkt því sem við eigum að venjast og þunna loftið og sólin reynir óneytanlega á þolið. Einkum þegar komið er yfir 3000 metra hæð og yfir brött fjallaskörð að fara þar sem veður geta verið mislynd. Í brennheitri sól eða frosti, dagsbirtu eða myrkri, jafnvel að nóttu þar sem treysta þarf á höfuðljósin. Eins jafnvel að sofa af sér Saharasandsorm í tjöldum sem geta alveg eins fokið út í buskann. Meira getur ævintýrið á framandi slóðum vart orðið og þar sem maður um leið fær að kynnast aðeins nýrri menningu sem áður var manni svo framandi og manni jafnvel stóð uggur af. Slíkir geta fordómar okkar verið í garð annarra þjóða.

Ferð sem þessi hefði heldur aldrei verið möguleg nema vegna frábærs fylgdarliðs Berbanna átta og múlasnanna þeirra. Sem að lokinni ferð voru orðnir vinir okkar allra. Traust fylgdarlið sem fylgdi okkur eins og skugginn alla leiðina og fluttu allan varning og tjöld, nema það sem við tókum með til dagsins í bakpokanna okkar. Berbar sem síðan elduðu dýrindis marokkóískar máltíðar í hádeginu sem á kvöldi við náttstað. Sem gáfu okkur mintute á daginn og kamillute fyrir háttinn. Drengirnir og karlarnir sem voru allan tíman svo glaðlyndir og tilbúnir til að hjálpa ef eitthvað á bjátaði.

Auðvitað verður maður var við fátækt í ferð sem þessarri, ekki síst í fjallaþorpunum og þar sem allt verðlag miklu lægra en við eigum að venjast. En menningarheimarnir eru ólíkir og því oft erfitt að bera saman kjör. Samkennd og samstaða ásamt ótakmörkuðum heiðarleika skein að minnsta kosti af andlitum flestra íbúanna. Ekkert síður af andlitum kaupmannanna á markaðstorginu í Marraches sem venjan er að prútta við og komast að sameiginlegri niðurstöðu sem báðir aðilar sætta sig vel við. Kveðjustundin í seinni fjallaskálanum við Toubkaltind og síðar í Marraches bar vinsemd Berbanna best vitni og sem endurspeglaðist í faðmlögum við okkur af þeirra sið. Ekkert síður kveðjustundin í kvöldverðinum með honum Hamid. Tilvonandi Íslandsvini sem ætlar vonandi að heimsækja okkur á Frón einhvern daginn og kynnast betur úr hverju íslenski hópurinn er gerður og hvar sameiginlegar rætur liggja.

Sennilega er samt rétt að spyrja nú, og heiðursmennirnir mættu hafa gert sem myndin er af hér að ofan og sem voru að hlaða á bílinn sinn í höfuðborginni Marraches þegar við vorum á heimleið. Hvort ekki væri betra að fara frekar fleiri ferðir en eina?

Í velheppnaðri gönguferð á fjöll er fátt skemmtilegra en að hugsa um tindana. Ekki síst þegar maður er staddur í Norður-Afríku og ófært er vegna snjókomu og ísingar í yfir 4000 metra hæð. Hæsti tindurinn, Toubkal toppurinn sem ferðinni var heitið á, var einmitt í 4167 metra hæð. Í góðra manna hópi undir öruggri farastjórn. Ekkert sem toppar ferðalagið sjálft og samveruna með góðum ferðafélögum, en sjálfir fjallstopparnir og gott eða slæmt veður eru aðeins plúsar og mínusar í heildardæminu. Ekki síst þegar tækifæri gafst að kynnast nýrri menningu í einni svipan, þar sem sterk sólin spilar stórt hlutverk. Ferðalag sem gott að geta iljað sig með minningum síðar og skrifað um, svo fleiri geti notið. Eins til að geta rifjað upp ferðina löngu síðar, jafnvel eftir að fæturnir eru hættir bera mig eins og ég vildi og sem mest á reynir í löngum og erfiðum göngum. Eins þegar maður hugsar til fjarlægra staða, staða sem maður á jafnvel aldrei eftir að koma til, en sem kalla á fleiri ferðir um framandi heima. Því engin ferð er annarri lík, reyndar sem við þekkjum best á landinu okkar góða og sem ekkert toppar. Þegar allt kemur til alls og nægir okkur furðuvel hvað fjallgöngur varðar.

Fresta þurfti uppgöngunni á toppinn og við þurftum að bíða spennt til kvölds eftir nýrri veðurspá með von um að óskin rættist. Sumir í hópnum vildu þó ekki taka óþarfa áhættu á hrakningum og héldu til byggða ásamt múlösnunum okkar átta og fylgdarsveinum, vinum okkar berbunum alla vikuna. Flestir reyndar búnir að fá nóg í sjálfu sér eftir frekar erfiða ferð um fjöllin. Yfir 80 kílómetra vegalengd á misbröttum stígum og samtals yfir 6000 metra hækkun. Þar sem var sofið var í tjöldum og sandstormur var rétt búinn að feykja okkur út í buskan. Ógleymanlegt ævintýri þar sem hver dagur toppaði hvern annan, hver á sinn einstakan hátt. Farið var gjarnan yfir fjallaskörð þar sem þunna loftið var sumum aðeins erfitt. Eins um djúpa heita dali og gegnum öll fjallaþorpin þar sem tíminn virtist víða hafa staðið í stað um aldir. Eins þar sem gafst tækifæri á að fara í sund í einu blágrænu köldu öskjuvatni og þar sem rifjuðust upp íslenskar ferðasögur, m.a. um Öskjuveginn okkar eina og sanna og best sannaðist hvað góð leiðsögn er mikilvægur hluti allra ferðalaga.

Í fjallaskálanum þar sem beðið var og gist hafði veri um nótt nóttina áður, voru ferðamenn frá flestum heimshornum, sem sennilega hugsuðu svipað og ég og samferðamenn mínir. Sumir komu blautir í skálann og var orðið kalt, þótt hitinn á sléttunum undir fjöllunum í nokkra tuga kílómetra fjarlægð frá okkur hafi verið um 38 gráður yfir daginn. Slík getur kólnunnin verð þegar komið er í mikla hæð og fjöllin ein ráða sinni veðráttunni, jafnvel þótt í Afríku sé. Svefnskálinn var þéttsetinn og blaut föt til þerris á öllum hönkum og kojubrýkum. Inn um gluggann laggði síðan svalann viðarreykblandinn andvara sem létti aðeins á þungu og röku loftinu inni fyrir. Fólk spáði í spilin á ólíkum tungumálum og spjölluðu yfir mintute og Marakkóískum snæðingi. Spennan lá í loftinu og hluti af íslenska hópurinum ákvað eftir sameiginlegan fund allra að leggja í hann klukkan 4 um nóttina.

Það er furðuleg upplifun að lenda í sandstormi frá Sahara. Ekki síst þegar maður er hátt upp í Atlasfjöllunum og á hans alls ekki von. Eins að bera slíkan storm saman við aðra storma sem maður þekkir svo vel á Íslandi. Kalda snjóstorma á veturna eða með suðaustan roki og rigningu á sumrin. Þegar við köllum okkur sanna Íslendinga og bítum bara á jaxlinn. Enda viljum við gjarna njóta alls skalans, og vitum að eftir svart ský kemur alltaf björt sól. En skýin eru misdökk. Í ævintýragöngunni okkar eins og sjálfri lífsgöngunni, og sem gerir allar göngur, ekki síst í fjöllunum svo frábærar, heima og að heiman.

Eftir annan göngudaginn okkar í Atlasfjöllunum í Marokkó var tjaldað undir fjallaskarði í rúmlega tvöþúsund metra hæð. Eftir frábæran dag upp langan, djúpan og hlykkjóttan dal, í sólskini og hita. Þar sem við m.a. komum við í þremur þorpum sem stöðugt urðu fumstæðari eftir því sem ofar dróg. Beint á móti tjaldstæðinu rétt fyrir sólsetur gátum við síðan fylgst með brúðkaupi í efsta þorpinu handan við gilið. Litskrúðugt fylgdarlið hafði fylgt brúðunni yfir fjöllin sunnan megin frá heila dagleið, sumir á múlösnum. Fögnuðurinn var mikill þegar fylkingarnar mættust rétt ofan við þorp brúðgumans og gestirnir boðnir velkomnir. Þar sem allir skemmtu sér síðan fram á nótt við trumbuslátt og söng sem heyrðist vel upp fjallasalinn. Hátíðarhöld sem væntanlega áttu eftir að standa yfir í nokkra daga eins og hefð er fyrir. Fæstir áttu hins vegar von á eftirfylgdinni frá Sahara síðar um nóttinna, að minnsta kosti við.

Kúlutjöldin höfðu verið reist í röðum á lítilli malarflöt. Sólsetrið var einsstakt þetta kvöld of síðan stjörnubjartur himinn sem boðaði fyrir okkur Íslendingana að ef til vill yrði kalt um nóttina. Allir klæddu sig því í hlý föt ofan í svefnpokana. Ég var við það að sofna þegar skyndilega hrikti í tjaldinu og síðan skynjaði maður vindhviður sem áttu eftir að versna með reglubundnu millibili. Það hitnaði í tjaldinu og allt svart varð svartara. Finna mátti fljótt hvernig örfinn sandurinn fyllti tjaldið og vitin. Svona gekk þetta alla nóttina og tjaldið lagðist niður í verstu hviðunum og stangirnar bönkuðu í höfuð og bak. Alla nóttina lá ég með arabaklútinn yfir vitunum og sem sonur minn hafði lánað mér til fararinnar. Enginn svefn en aðeins hugsanir um hvar maður væri eiginlega staddur. Hversu mikið gat vont versnað, tjaldið jafnvel fokið út í buskann og við með. Hvenær myndu lungun fyllast af ryki og sandi. Úti fyrir mátti einstaka sinnum heyra í Berbunum sísla við tjöldin, og matartjöldin stóru höfðu greinilega fokið niður. Martröð fyrir mig en óveður fyrir þá sem þeir voru greinilega vanir og gerðu sínar ráðstafanir gagnvart. Stormur sem mig hafði aldrei órað fyrir að ég myndi sjálfur lenda í, en vissi að var til í skáldsögunum og bíómyndunum. Ekki stormur með köldum hvítum snjó, heldur heitum svörtum eyðimerkursandi sem skall á okkur nú eins og þurrar brimöldur.

Það lygndi með morgninum og ákveðið var að leggja snemma í hann. Upp fjallaskarðið sem var einn erfiðasti kafli ferðarinnar, upp snarbratta steinahlíð um 1600 metra, upp í tæplega 3.600 metra hæð. Þar sem nýtt hæðarmet var slegið eftir tæplega 6 tíma göngu. Þar sem stoppa þurfti á 50 metra millibili í lokin til að ná vel andanum og sumir farnir að kenna sér meins í maga og höfði. Þar uppi sem síðan mátti sjá fjallaþorpið í fjarska og þar sem gleðskapurinn hafði ríkt fram á nóttina. Alveg þar til sandstormurinn tók yfirhöndina og maður fór að hugsa eitthvað allt annað. En nýjum áfanga var nú náð og við tók nýtt ævintýri handan við og þegar niður í dal hálfhirðingjanna og geitanna kom. Ennþá langt í næsta tjaldstað bak við allt önnur fjöll.

Á ferðalögum á framandi slóðum gerist margt öðruvísi en ætlað er í fyrstu. Okkar eigin flóra, sem við berum með okkur, í og á frá föðulandinu, lætur þá oft undan, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Undan ásókn framandi og stundum hættulegra stofna og eitthvað allt annað tekur við.

Algengastar eru magapestir með niðurgangi vegna nýrra stofna saurgerla, E. coli, sem við höfum lítið eða ekki kynnst áður. Stærsti hluti skýringarinnar er  minna hreinlæti og mengað neysluvatn, ekki síst drykkjarvatnið sem er jú hvergi betra en heima. Kólígerlarnir eru hins vegar algengir í drykkjarvatni víða erlendis, jafnvel í vatni sem keypt er átappað á flöskur. Gerlarnir berast gjarnan líka með ósoðnum mat og grænmeti sem skolað hefur verið upp úr misgóðu vatninu. Sjálfsagt gætum við aðlagast þessum saurgerlum eins og öðru misgóðu með tímanum, en varla á stuttum ferðalögum þar sem oft mikið liggur við.

Í tilefni af dæmalausri umræðu um heilbrigðismálin þar sem mesta áherslan hefur verið lögð á byggingu nýs háskólasjúkrahús, jafnvel á kostnað frumþjónustunnar sem er að molna, og allt er jú spurning um rétta forgangsröðun, vil ég leggja til litla ferðasögu frá Atlasfjöllunum í Marokkó. Sögu um skort á frumheilsugæslu. Eins hvað það litla, og sem við í dag teljum svo sjálfsagt, skiptir í raun miklu máli ef vantar.

Líka í heildarmyndinni eins og hún lítur út hér á landi í dag, þar sem bráða- og vaktmóttökur eru yfirfullar á höfuðborgarsvæðinu og stundum langur biðtími eftir þjónustu. Ekkert síður ef við viljum horfa til skipulags heilbrigðismála almennt og hvert ber að stefna með forgangsröðunina. Eins og nú endurspeglast í tillögum að lausnum vegna ofálags á Slysa- og bráðamóttöku LSH og að leysa megi bara vandann með fjölgun bráðatækna og bráðalækna. Álag sem fyrst og fremst hefur verið vegna undirmönnunar heimilslækna í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu um árabil. Sérfræðingum, sem með hjálp hjúkrunarfræðinganna í heilsugæslunni sem þar starfa einnig, ættu vel að geta sinnt yfir 70% af erindunum sem leitað er með á bráðamóttöku háskólasjúkrahúsins í dag. Alveg eins og skipulag gerir ráð fyrir í flestum öðrum vestrænum ríkjum og þar sem rétt er að málum staðið.

Á gönguslóð upp úr einu fjallþorpinu við eitt efsta hlaðna steinhúsið í brekunni, sat fyrir okkur berbersk fátæk fjölskylda undir valhnetutré til að verjast sterkri sólinni. Allir vor klæddir í sín fínustu föt. Konur og börn í litskrúðugum fötum og fullorðinn fjölskyldufaðir í skjannahvítum kufli með hettu. Öll brostu þau sínu blíðasta um leið og faðirinn spurði leiðsögumanninn hvort einhver læknir væri með í hópnum okkar og sem gæti litið á litla drenginn sem var með slæma og að því er virtist alvarlega húðsýkingu. Hann hafði reynt allskonar krem sem ekkert hjálpuðu. Gröfturinn vall úr sárunum í hársverðinum sem ég greindi sem „geitur“ og sem var ekki óvanaleg sýking í hársverði á Íslandi á öldum áður. Þegar „leitað var geita“ hjá fólki, tengt oft óþrifnaði og bitsárum eftir lýs og annan ófögnuð. Þó skyld húðsýkingu sem við köllum í dag aðeins kossageit með takmarkaðri útbreyðslu kringum munn og nef.

Áður en farið er að rekja reynslusögur eftir göngur um fjallaþorp og Atlasfjallgarða í Marokkó, er rétt að átta sig örlítið betur á sögunni og einkennum þjóðarinnar sem þar býr. Sjötíuprósent eru Berbar sem hröktust undan Aröbum á tímum faróanna í Egyptalandi. Til fjalla í Atlasfjallgarðinum og til hrjóstugra landa þar í kring og þurrkar og vatnskortur er oft viðvarandi. Arabaþjóðarbrot frá öðrum löndum sunnan Miðjarahafs réðu þó oftast lögum og lofum og gera enn í stærstu borgum og bæjum. Konungsdæmið í Marokkó er þannig skipað aröbum og þjóðarmálið er arabíska, jafnvel þótt yfir 70% tali berbísku. Þótt margt sé skilt með málískunum, skrifa Berbar frá vinstri til hægri eins og við og táknmálið þeirra sem kemur fram í skrifmálinu, er að sumu leiti skyldara kínversku en arabísku. Reyndar er um 40% ólæsi í landinu, menningu sem má svo sannarlega muna sinn fífil fegri í gömlu Stór-Marokkó í fornöld og þegar marokkóíska stórveldið náði allt til Egyptalands. Í landi sem síðan margar styrjaldir hafa síðan verið háðar gegnum aldirnar og Rómverjar náðu til að mynda undir sig tímabundið, rúmlega hundrað árum fyrir krist.

Miklar framfarir hafa hins vegar orðið í Marokkó sl. áratugi og mikil áhersla er lögð á aukna menntun. Frelsi og réttur einstaklingsins hefur aukist mikið, ekki síst meðal kvenna. Marokkó er enda sú arabaþjóð sem mest sækist eftir vináttu við okkur vesturlandabúa og er eins og hlið mennningar miðausturlanda og Afríku beint til Evrópu. Í landi, þótt að mörgu leiti frumstætt sé á evrópskan mælikvarða, rígheldur í gamlar arabískar hefðir þar sem trúin á kóraninn ræður sennilega hvað mestu.

Eitt af því sem stendur þó mest uppúr varðandi upplifun minna af Marokkó, er hversu vingjarnlegir Berbarnir eru. Fátækt landbúnaðarfólk sem ekki síst vegna trúarinnar leggur mest upp úr fjölskyldugildunum. Að verja fjölskylduna, eiginkonuna, börnin og bústofninn í stað kónga og fursta og þeirra sem eru sömu trúar á kóraninn, Muhamed og Allah, en með minni áherslu á nánustu fjölskyldu. Áherslum sem kemur vel fram í þjóðarbrotsfána Berba sem sést hér að ofan þar sem efra táknið táknar eiginkonuna, en það neðra börnin. Litirnir síðan landbúnað, sólina og vatnið. Grunnurinn sem einkennir hegðun Berbanna. Þar sem heiðarleiki og náungakærleikur er það sjálfsagðasta af öllu og fæstir gætu gert ókunnugum mein sem ekki hafa brotið á hlut hans og hann á ekkert sökótt við.

Í sárri fátækt og miklu atvinnuleysi faðma samt Berbarnir gjarnan hvern annan og jafnvel okkur útlendingana. Því meir sem lengra er liðið frá því þeir hittust síðast. Háttalag sem okkur Íslendingum er sjálsagt að hugsa til vegna vegferðar þjóðar okkar á síðustu árum og flestir hugsuðu bara um sig og sína. Til að mynda eru afréttir til fjalla opin öllum íbúum í nálægum þorpum, sameiginlegri auðlind sem er af skornum skammti en sem er jafnt skipt milli allra enda eru Berbar til sveita hálfhirðingjar. Í landi sem á í raun svo ótrúlega margt sameiginlegt með okkur Íslendingum og við þekktum fyrir ekki svo ýkja löngu síðan. Þegar fólk er rækilega minnt á þau gildi sem samfélagið stendur fyrir, þótt það sé gert með hjálp trúarinnar, með bænahöldum og ávörpum, jafnvel útvörpum með hjálp hátalarakerfa í moskvunum. Þar sem fólk er trúað á samheldnina fyrst og fremst. Nokkuð sem ég upplifði sterkar en nokkuð annað í dvöl minni meðal Marokkóbúa og sumir myndu kalla heilaþvott. Fólk sem faðmaði okkur Íslendina bak og fyrir að leiðarlokum eins og við þá, ekki síst leiðsögumanninn okkar hann Hamid.

Það er mikið ævintýri að koma til framandi lands og leggja nýja jörð undir fætur sér. Sérstaklega þegar menningin er mjög ólík því sem við eigum að venjast, gróður, dýralíf og veðurfar sömuleiðis. Þar sem þarfasti þjóninn er múlasninn sem skiptir sköpum í fjöllunum. Kaktusar og ilmandi ávaxtatré og kryddjurtir.

Við hjónin heimsóttum Atlasfjölin í Marokkó nú um daginn og gengum þar um dali og fjallgarðana umhverfis Toubkal og reyndum síðan við hæsta tindinn í Norður-Afríku sem er í 4267 metra hæð. Reynsla sem verður uppspretta ýmissa frásagna á næstunni. Þar sem viðhorfin til náttúrunnar og lífsins hafa enn einu sinni breyst í mínum huga og áleitnar spurningar vaknað  um ágæti okkar eigins menningarheims. Eins hvernig umhverfið mótar okkur stöðugt sem manneskjur og menningin fylgir síðan á eftir, oft á tvíræðan hátt.

Stundum er líka gott að geta snúið við blaðinu í einum vettvangi og kíkt inn í aðra sögu en okkar eigin og sem kemur okkur alltaf við, fyrr eða síðar. Ekki síst þegar við viljum meta okkar eigin vegferð í lífinu í samanburði við aðra. Á ferðalaginu um framandi heima.

Heimurinn logar hins vegar í allskonar erjum og stríðsátökum sem við eigum oft erfitt  með að skilja. Allir samt aðeins tilbúnir að fórna litlu til að verja sína hagsmuni. Hagsmuni sem síðan skipta aðra miklu meira máli á hinum manneskjulega mælikvarða. Í afkomu, menntun og lífsbjörginni og gríðegur mismunur ríkir. Ekki síst þegar horft er til Afríku og þar sem alltof margir eiga um sárt að binda.Marokkó er sennilega evrópskari en flest ríki Afríku og fátæktin þar í engum samanburði við fátækustu þjóðirnar. Þar sem arabíska vorið kom aldrei og hjá þjóð sem vill vera vinveitt vesturlandsbúum. Mín stuttu  kynni af þessari Afríkuþjóð sem býr við múhameðstrú, er auðvitað heldur ekki tilefni til að gefa neina endalega mynd af samanburðinum við vesturlönd, heldur er aðeins tilraun til að lýsa upplifun minni af þjóð, sem mér þykir nú mjög vænt um. Þjóð sem býr á margan hátt í miklu harðbýlara landi til sjávar og sveita en við eigum að venjast í dag, en við könnumst vel við á annan hátt fyrir ekki svo löngu síðan. Ekki síst í Atlasfjöllunum þar sem ég dvaldist með íslenskum ferðafélögum mínum, Berbum og múlösnunum. Þar sem tengingin er einfaldlega venjulegur Íslendingur sem gerir fátt skemmtilegra en að ganga á fjöll og skynja eittvað annað en það hverdagslega. Úr hverju við erum og hvert við stefnum.

Hvað slær þennan titil út? Reyndar var frábær þáttur í ríkissjónvarpinu nýlega sem á í raun þennan titil og þar sem rætt var um þessar tvær kryddtegundir í sögulegu samhengi. En ég fæ hann lánaðan nú til að ræða um krydd sem vekur hjá manni sérstaka skynjun og tilfinningar og sem ef til vill má heimfæra á vissan hátt hvar bestu lífsgæðin er að finna.

Veraldleg gæði eru margskonar en leika misvel við skynfærin okkar og drauma. Gull og gersemar eru ef til vill það sem flestir ágirnast hvað mest í hversdagslegum heimi. Dauðir glansandi hlutir sem svo sannarlega geta glatt augað, en þó ekki síður hvað þessir hlutir standa fyrir í fjárhag talið og flestir miða flest sitt við. Gott krydd kryddar hins vegar lífið og tilveruna á allt annan hátt. Innri skilningarvit með hjálp bragðlaukanna og lyktarskynsfruma. Mörg hver eru auk þess afar holl, m.a. vegna sinna afoxandi eiginleika. Verja okkur jafnvel fyrir ótímabærri öldrun litninganna og gegn krabbameinum. Auk þess gleðja þau okkur í hversdagsleikanum og kalla jafnvel fram ljúfar endurminningar.

Reyndar er hreint safran talið jafngilda verðmætum gulls í þyngd sinni talið. Notað jafnvel sem skiptimynnt á öldum áður, ekki ósvipað og svarta gullinu, piparnum, bara miklu verðmætara. Vanillan hins vegar, var lengi vel óþekkt nema meðal ákveðinna frumbyggja í Mexikó og þeirra fjársjóður. Sem var nátengt trúarbragðasögunni og hjátrú. Talin m.a. tákngerfingur og uppspretta ástarinnar, en sem stundum er forboðin.

Ilmur og bragð hafa þannig alltaf staðið okkur nærri. Sem ásamt sjón og heyrn auðvelda okkur líka öll tjáskipti. Tengt lífsbaráttunni, ástinni og til að geta notið flesta daga. Allskonar skynjun sem er nátengd hverri annarri og magna oft hvora aðra upp. Lyktarlaus maður er þannig hálf bragðlaus maður. Nokkuð og sem getur gerst í einni svipan, í slysi með höfuðhöggi. Jafnvel öðruvísi neikvæðum tjáskiptum sem gerast stundum okkar á milli.

Safran minnir mig persónulega mest á ilmandi páskabollur sem þetta séstaka krydd á svo sterkan þátt í að skapa. Sem síðan smjörið okkar eitt getur fullkomnað. Gular eins vorsólin og sóleyjarnar. Hátíðleikinn fullkomnaður í heimilisbakstri með börnunum með hjálp krydds sem lifir með manni alla ævi. Vanillan hins vegar fyrir tilbrigði hversdagsleikans og maður vill gera dagamun. Baka vöflur með vanillusykri eða bjóða upp á vanillurjómaís með krækiberjasósu. Eða skreppa í kvöldökutúr í ísbúðina, til að breyta góðri kvöldstund í ennþá betri stund. Oft gleymum við þannig í umræðunni um erfiðleika lífsins, hvað einfaldir en ekki endilega sjálfsagðir hlutir skipta okkur miklu máli. Hlutir sem áður þóttu jafnvel luxsus en sem hurfu síðan með tímanum í hversdagsleikann. Hlutir sem engu að síður geta verið þeir unaðslegustu í lok lífsins. Jafnvel síðasta óskin.

Í lita hverfinu í Stokkhólmi þar sem dóttir mín býr ásamt eiginmanni og barnabörnum eru götur nefndar sem höfða til skynjunar okkar og viðhorfa til náttúrunnar, eins og Sólfagragatan sem fær mig alltaf til að brosa þegar ég líta á götuskiltið. Eins í höfuð ávaxtanna sem hljóta alltaf að vekja upp jákvæð viðhorf til heilsunnar, svo sem Eplagatan og Peruvegur. Í Kaupmannahöfn þar sem sonur minn býr ásamt sinni fjölskyldu er hinsvegar sjálfu kryddinu gefið hærra undir höfuð í götuheitum og sem iljar mann á annan hátt, en sem þættu sennilega hallærisleg götuheiti á sögueyjunni Íslandi. Pipargarður og þar skammt frá Sinnepsvegur. Heima hefur samt yngri dóttir mín Mýrarnar og Túnin.

En kryddið er margskonar, og menn hafa mismunandi smekk fyrir því. Sumir vilja líka matinn meira kryddaðann en aðrir. Stundum er krydd lífsins líka annað en hið viðurkennda krydd sem kitlar bragðlaukanna og nefið. Ekki síst allar góðu endurminningarnar um ævina. Ástarinnar sönnu, þegar við njótum stundarinnar hvað best, en gleymum tímanum. Allra stundanna meðal okkar nánustu og börnunum sem eru okkur alltaf kærust. Safran og vanilla í hinni raunverulegu mynd.

Hvað gerist þegar sálin er brotin og langþreyttur líkaminn er búinn að fá meira en nóg? Þegar einskonar hrun verður innra með okkur og við fáum ekki alltaf skilið, en skiljum þó. Hver ertu duldi djöfull?, spyrjum við þá gjarnan okkur sjálf.

Vefjagigt (fibromyalgia) er sállíkamlegur sjúkdómur í vöðvum, stoðkerfinu almennt og taugakerfinu, án vefrænnar eða sýnilegrar bólgu. Vefjagigt er talin hrjá 3-6% jarðabúa, oftast ungar konur. Þar sem sársaukaskynið er brenglað vegna truflana í taugaboðunum. Verstu verkjapunktarnir eru oft á dæmigerðum stöðum og samhverfir í hliðum líkamans, í herðum, hnakka, öxlum, olnbogum, utanverðum mjöðmum og innan á hnjám. Oft fylgir síþreyta og svefntruflanir. Sumir vilja jafnvel meina að sjúkdómurinn einkennist fyrst og fremst af trufluðum svefni og þegar líkaminn vaknar óhvíldur alla morgna. Heilkenni sem vara mánuðum og jafnvel árum saman, nema reynt sé að vinna gegn orsökunum í tíma. Mikið álag, ekki síst á nútímakonuna er talin ein helsta skýringin á hvað vefjagigtin er algeng nú á dögum. Álagsgigt, þrálátar vöðvabólgur og verkir sem herja á konur í blóma lífsins og þær eiga að vera upp á sitt besta.

Vöðvahnútarnir er stífir og aumir en án vefrænna bólgubreytinga. Einbeitingaskortur, ristilkrampar og höfuðverkir eru algengar kvartanir með vöðvaverkjunum. Geðræn einkenni, depurð og kvíði blandast síðan oft inn í sjúkdómsmyndina. Reyndar er oft erfitt að átta sig á hvort kemur á undan, eins og með hænuna og eggið. Passleg hreyfing, góð næring og a.ö.l. heilbrigður lífsstíl eru allir sammála að sé nauðsynlegustu þættirnir í forvörnum og bata. Sumir þurfa að leita sér sálfræðiaðstoðar vegna fyrri áfalla, jafnvel frá því í æsku sem aldrei var unnið úr á sínum tíma. Angist sem liggur djúpt í iðrum sálar og beina. Jafnvel geðlæknishjálpar og lyfjameðferðar við hæfi. Bólgueyðandi lyf duga hins vegar skammt, og því verkjalyf gjarnan of mikið notuð. Sjúkdómurinn vefjagigt með öllum fylgikvillunum er þannig ein algengasta ástæða örorku kvenna í dag. Sem endurspeglar miklu alvarlegri þjóðfélagsböl undir niðri og sem því miður virðast allt of algeng í okkar samfélagi í dag.

Annarskonar vefjagigt, fjölvöðvagigt (polymyalgia eða polymyalgia rheumatica, polymyositis) á ekkert skylt við þá fyrri (vefjagigtina) en sem rétt er að minnast á í þessu samhengi vegna algengs hugtakaruglings og þar sem greining og meðferð er mjög ólík. Fjölvöðvagigtin er algengust hjá eldri konum (yfirleitt eftir 50 ára aldur, meðalaldurinn um 70 ára). Eins og í vefjagigtinni eru vöðvaverkir og þreyta fyrstu einkennin. Fjölvöðvagigtin hellist hins vegar yfir hratt á aðeins nokkrum vikum með oft alvarlegri fylgikvillum og jafnvel vefjabreytingum í mörgum líffærum.

Fjölvöðvagigtin er þannig sjálfsofnæmissjúkdómur þar sem ónæmiskerfið ræðst gegn eigin bandvef. Orsök sem tengist sjúklegum viðbrögðum í ónæmiskerfinu, eins og þegar um er að ræða marga aðra alvarlega gigtarsjúkdóma. Aðal einkennin auk vöðvaverkja sem eru mest í herðum, öxlum og mjöðmum er mikill styrðleiki á morgnana. Sumir fá jafnvel flensulík einkenni og hitavellu og margir missa hratt þyngd. Einkennandi er mikið máttleysi í stærstu vöðvum útlimanna, í lærum og herðum þannig að að standa upp úr stól getur reynst þrautinni þyngri. Um 15% sjúklinganna fá risafrumuslagæðabólgu (giant cell arteritis) sem er náskild en svæsnari bandvefsgigt. Hættulegt ástandð sem getur truflað blóðflæðið í höfðinu. Sjónin getur verið í hættu. Risafrumuslagæðabólgan greinist síðan best með vefjasýni úr utanáliggjandi æð yfir gagnaugum sem oft er þykknuð og aum. Því miður eru ekki til neinar sértækar gigtarprufur í blóði til að greina fjölvöðvagigt og risafrumuslagæðabólgu, en sökkið er hátt, yfirleitt yfir 60 mm/klst. og sem gefur þannig sterkar grunsemdir (oft hærra en 80 ef um risafrumslagæðabólgu er að ræða). Fjölvöðvagigtin svar vel lágskammta sykursterum, (Prednisólón) og brennur oftast upp á einu til tveimur árum, en hærri skammta þarf við risafrumuslagæðabólgu sem er þrálátari.

Um daginn setti ég eldri konu á sterakúr vegna grunns um fjölvöðvagigt. Að hún myndi svara meðferðinni vel næstu 2-3 daganna var í raun besta tryggingin að sjúkdómsgreining mín væri rétt. Lækning sem að sumu leiti líkist kraftaverkalækningu, þar sem viðkomandi fær aftur stigið á fætur og fær horfinn þrótt og liðleika. Þar sem eftirleikurinn er síðan nokkuð auðveldur. En því miður er slíkri lækningu ekki fyrir að fara hvað vefjagigtina áhrærir, með allar sínar óljósu sállíkamlegu skýringar og jafnvel sterar virka ekki frekar en vatn. Og á kraftaverk trúi ég ekki. Sjúkdómur sem engin ein lækning er til við, enda er sálin alltaf miklu erfiðari viðureignar en holdið. Sjúklingahópur sem tekur ómældan tíma að sinna í heilsugæslunni. Leita þarf til fjölþættrar meðferðar, sjúkraþjálfunar, lífstílsbreytinga með stuðningi, starfsþjálfunar og endurhæfingar. Margir sem búnir eru eða við það að missa vinnuna. Stór hópur í okkar þjóðfélagi í dag sem sýndur er lítill skilningur og er jafnvel atvinnutengdur. Fólk á besta aldri sem ætti að geta þjónað atvinnulífinu og þjóðarbúinu miklu lengur og betur, ef rétt er að málum staðið.

En það er sama hvað gigtin heitir, góð næring, hvíld, hreyfing og félagslegt öryggi eru allt lykilatriði í meðferð og bata, bæði fyrir sál og líkama. D-vítamínið og kalkið fyrir vöðvana og beinin má heldur ekki vanta og svo auðvitað lýsið okkar og omega fitusýrurnar. Sem eins og flest annað gott á rætur að rekja til sólarinnar og hafsins þaðan sem við erum upprunnin.

Félagslegar aðstæður, sállíkamleg einkenni og bætur.

Ábyrgð heilsugæslunnar í starfsendurhæfingu.

Þraut ehf. „Hágæðaþjónusta fyrir fólk með vefjagigt og tengda sjúkdóma í þeim tilgangi að auka lífsgæði þeirra og færni til daglegra athafna, auka skilvirkni innan heilbrigðiskerfisins í mati og meðferð sjúklinga og draga úr beinum og óbeinum heilbrigðiskostnaði vegna þessara sjúkdóma.“

VIRK, starfsendurhæfingasjóður samtaka atvinnulífs og stéttarfélaga.  „Meginmarkmið að draga markvisst úr líkum á því að launafólk hverfi af vinnumarkaði vegna varanlegrar örorku, með aukinni virkni, eflingu endurhæfingar og öðrum úrræðum.“

Annað tengt efni: Fibromyalgia pain takes toll on everyday life.

Nýlega var mér bent á mikinn verðmun á lausasölulyfinu Voltaren geli og sem er ætlað til útvortis notkunar á undirliggjandi bólgur, hér á landi og í Danmörku. Túba (50 grömm) sem keypt var fyrir nokkrum dögum í Danmörku (m.a. með íslenskum leiðbeiningum) kostaði 758 ísl. kr (37 kr danskar), en sama túba hér á landi kostar 2.079 kr. Etthundraðgramma túba kostar hér 3.815 kr., en 1.598 (78 krónur danskar) í Danmörku. Munurinn er vel yfir 100%.

Það er umhugsunarvert hvað álagningin er oft há hér á landi á lausasölulyfjum sem fólk reynir að bjarga sér með án þátttöku hins opinbera. Þegar fólk leitar sér beint hjálpar í apótekið. Á sama tíma og hvatt er til minni lyfjanotkunar á gigtartöflum til inntöku og sem sýnir sig geta verið varsöm meðferð til lengdar og mikið var fjallað um í sumar. Gigtarlyf sem við samfellda notkun getur átt þátt í þróun hjarta- og æðasjúkdóma. Þess vegna og minni aukaverkana er gelið umtalaða mikið vinsælla nú en áður, enda virkar það ágætlega ef grunnt er á bólguna. Ekki hins vegar þegar bólgan liggur djúpt, ekkert frekar en á sjálfa verðbólguna sem er jú þjóðarmein númer eitt og öllu er kennt um og engin lyf eru til gegn.

Flestir þurfa hins vegar stundum að gripa til lausasölulyfja eins og t.d. veikra verkja- og bólgulyfja. Ekki síst þegar sú meðferð getur komið í veg fyrir ótímabærar læknisheimsóknar og sparað ríkinu ávísanir á dýrari lyf. Þegar ríkið borgar oft meiripartinn í kostnaðinum að lokum. Óeðlilega há verðlagning á lausasölulyfjum í apótekunum er ósanngjörn, sem kemur ekki síst niður á barnafjölskyldum og gömlu fólki. Reyndar á öllum heimilum í landinu. Eitt augnablik datt mér í hug umræðan nú um okurvexti smálána í þessu sambandi. Þar sem vextirnir einir geta reyndar farið upp í 150%, en sumir hafa samt orðið að treysta á, í neyð sinni á Íslandi í dag.