Í upphafi skyldi endinn skoða er máltæki sem á vel við í dag á degi mottumarsins. Tilefnið að pistli mínum nú er samt annar af gefnu tilefni og snýr að öðrum endum í heilbrigðiskerfinu.

Upplýsingar koma fram um mikla lyfjanotkun meðal gamla fólksins á hjúkrunarheimilunum í grein Önnu Birnu Jónsdóttur í Fréttablaðinu í dag sem rétt er að velta fyrir sér nánar. Hvergi koma þó beinar afleiðingar mikillar lyfjanotkunar í þjóðfélaginu á lýðheilsuna betur í ljós og í mikilli sýklalyfjanotkun barna sem ég hef oft fjallað um áður og sagt er frá í nýjasta hefti Neytendablaðsins. Vandamál á hinum enda lífsins, upphafinu. Lýðheilsumál sem hefur mikil áhrif á framtíð okkar allra og líka gamla fólksins.

Gamla fólkið með öll sín lyf, lifir því miður oft í skugga sorgar og umkomuleysis eins og kemur vel fram í greininni hjá Önnu. Álag á aðstandendur er líka oft á tíðum mjög mikið. Ástand sem því miður er allt of oft leyst með lyfjum í stað umhyggju og betri aðbúnaði. Geðlyf eru oft notuð sem „gleðipillur“ og með þeim er hægt að halda gamla fólkinu sofandi á nóttunni og rólegu á daginn. Þannig er líka hægt að halda fjölda starfsfólks í umönnunarstörfum í lágmarki sem auk þess hefur ekki legið á lausu hingað til, vegna lítillar starfsvirðingar hjá því opinbera og lakra kjara. Þörf á raunverulegri lífsfyllingu í lok lífsins er því miður ekki leyst en gripið til skyndiúrræða. Og hverjum er um að kenna? Auðvitað okkur öllum og ekki síður lyfjaiðnaðinum sem gengur á lagið og gert sitt ýtrasta til að markaðssetja lyfin sín fyrir sem flesta.

Ábyrgðin er þó ekki síst stjórnvalda sem leggja eiga línurnar í heilbrigðiskerfinu. Þar getum við reyndar haft áhrif á í næstu kosningum, en því miður ekki söguna meir. Öllum er hollt að líta til nágranalandanna og sjá hvaða áherslu þau leggja á. Þau vilja fyrst og fremst styðja við mannlega reisn með samhjálp í huga fyrir alla aldurshópa, öryrkja og gamla fólkið. Lyfin sem lausn við vandamálum sem aðeins er gripið til þegar mannlegar lausnir duga ekki til. Og það er reyndar sama hvar borið er niður í neyslu í hinum ýmsu lyfjaflokkum, við berum við höfuð og herðar yfir grannþjóðir okkar. Staðreyndir sem vekja upp áleitnar spurningar.

Hvernig væri nú að grennslast fyrir um rót vandans í alvöru í stað þess að yppa alltaf öxlum eins og við höfum gert sl. áratugi. Ég sting upp á að í upphafi skyldi hinn endann skoða þ.e. á byrjuninni í skipulagi á heilsugæslu veikra barna. Ótrúlega mörg svör finnast þar sem endurspegla grunnfeila í hugsun á skipulagi heilbrigðismála auk sambandsleysis heilbrigðisyfirvalda við grasrótina, þ.e. sjálfa heilsugæsluna.

Vesalingarnir (Les Misérebles) er  skáldsaga eftir rithöfundinn Victor Hugo sem gerist á tímum frönsku borgarastyrjaldarinnar á 19 öld og lýsir mjög vel mannlegum tilfinningum, stjórnleysi og baráttu fyrir frelsinu. Sagan fjallar öðru fremur af munaðarlausum og öðrum sem áttu  undir högg að sækja á viðsjárverðum tímum. Vesalingarnir kom mér í hug þegar ég heyrði fréttir dagsins að breskur þingmaður að nafni David Ruffley hafi lýst almenning í Bretlandi fávita að hafa trúað því að íslenskir bankar gætu í raun boðið þrefalt hærri vexti en aðrir þarlendir bankar rétt fyrir hrun. Sjálfsagt má kenna einfeldni eða jafnvel græðgi að einhverju leiti um, en hinum megin við borðið hafa þá væntanlega verið bófar sem nýttu sér vísvitandi heimsku Breta.

Áður hef ég fjallað um hversu auðtrúa og oft á tíðum einföld við samt sjálf erum, Íslendingar. Hver dellan á fætur annarri tröllriðið þjóðinni sl. áratugi, alveg síðan allir trúðu á Kákasus-gerilinn forðum og ræktuðu hann, í gluggakistunni í eldhúsinu heima. Þá var sveppurinn vinur allra. Um daginn mætti ég heildsala með fangið fullt af magnesíum-dunkum. Hann sagðist ekki hafa undan að panta þá inn til landsins eða flytja þá í allar lyfjabúðirnar, þvílík væri salan þessa daganna. Lausn allra okkar vanda eða svo segja sumir og allir trúa. Sameiginlegur óvinur okkar er nú Candida gersveppurinn og sem ég fjallaði líka ýtarlega um nýlega. Það er nefnilega ótrúlega margt sameiginlegt sveppinum þeim og Icesave. Eitthvað sem við viljum losna við sem allra fyrst á sem einfaldasta máta þó hann mun væntanlega alltaf fylgja okkur sem skugginn.

Umræðan síðan i gær hefur líka snúist um nýja skoðanakönnun Gallups sem sýnir að mjótt er á mununum hvort íslenska þjóðin samþykki nýju Icesave samningana. Samninga sem samt eiga að geta greitt götu okkar inn í framtíðina, jafnvel þótt við látum aðeins af stolti okkar í leiðinni sem hefur hvort sem er verið allt of mikið. Rétt eða rangt á endanum skipir ekki máli ef tapið verður alltaf meira virði en stoltið yfir því að fá að hafa leikið bófa í útlöndum, að minnst kosti að hafa ábyrgst þá. Það er líka slæmt að ætla að vera munaðarlaus þjóð sem ekki verður hlustað á meðal annarra þjóða og sem munu berjast um áhrif og völd. Munaðarlaus vesalingur.

Marsmánuður er fyrirboði vorsins. Sól hækkar hratt á lofti og við njótum útiverunnar meir en á köldum og dimmum vetrarmánuðunum á undan. Við gleðjumst í hjartanu og hlökkum til sumarsins. Staðreyndir sem breyta samt ekki lífins gangi hjá okkur strákunum og sem erum hvort sem er oftast glaðir. Við tökum allir þátt í mottumarsinum á einn eða annan hátt, en nú með lúðrablæstri og söng.

Þrátt fyrir að íslenskir karlar verða allra Evrópuþjóða elstir, greinast hátt í áttahundruð með krabbamein af mismunadi toga og tæplega þriðjungur deyr af þeirra völdum fyrir aldur fram. Tala sem má lækka um þriðjung ef tímalega er gripið í tauminn, eða skulum við segja af þessu tilefni, um sjálfan punginn. Eitt algengasta krabbameinið þeirra finnst þá fyrr en ella, krabbameinið í sjálfum eistunum. Skilaboðin verða varla skýrari og að þau þurfi að passa og þeim ber að fagna.

Þannig er hvatt til árvekni gegn krabbameinum í eistum með alþjóðlegu heilsuátaki sem við köllum „mottumarsinn“. Af þessu tilefni söfnum við karlarnir skeggi og skerpum þannig átakið um leið og sjálfa karlímyndina. Krabbameinið tengist því miður aðeins að hluta lífsstíl okkar, eins og flest önnur krabbamein gera, og því er enginn óhultur. Marsinn er því alltaf gott tilefni til áminningar um hvað árvekni um eigin heilsu skiptir miklu máli, um leið og við göngum gegnum lífið, léttir í lundu.

Eftir því sem aldurinn færist yfir, verða öll krabbamein og leitin að þeim fyrirferðameiri í lífi okkar allra, kvenna og karla. Oftast greinast þau aðeins eftir ítarlegar rannsóknir og tilefnum hverju sinni, en líka stundum með kembileit hjá einkennalausum. Leitarstöð Krabbameinsfélags Íslands leitar þannig að einkennalausum krabbameinum hjá konum í brjóstum og leghálsi. En allra síst má slík skimun gefa falskt öryggi, draga úr eigin árvekni og jafnvel leiða til skertra lífsgæða eins og t.d. þegar skimað er eftir algengasta krabbameini karla, blöðruhálskirtilskrabbameininu og eingöngu er stuðst við PSA gildi í blóði. Því er okkur körlum meiri vandi á höndum og vanda þarf aðferðirnar.

Oftar ráðum við ferðinni mikið sjálf. Reykingar fólks er skýrt dæmi um hegðun sem aldrei má láta fara forgörðum að takast á við, enda aldrei of seint að hætta. Tengja jafnvel vægustu einkenni reykingasjúkdómsins, hóstanum, við þá miklu áhættu sem að baki býr. Þegar árin líða og hóstinn getur orðið blóðugur eða þegar æðarnar stíflast. Þetta heita fyrsta- og annarsstigs forvarnir og sem gilda um flesta nútímasjúkdóma okkar mannanna.

Eitt af lykilhlutverkum heilsugæslunnar eru forvarnir á öllum stigum, ekki síst að tengja þekktar áhættur á að fá ákveðna sjúkdóma við lífstílinn. Eftir tilefnum og heimsóknum hverju sinni. Reyklaust umhverfi, meiri hreyfingi, hollara mataræði og nauðsynlegar bólusetningar. Og þótt krabbameinsmeðferðir séu á höndum sérfræðinga á mismunandi sviðum læknisfræðinnar, ekki síst krabbameinslækna, er stuðningur heilsugæslunnar mikilvægur og síðan jafnvel stór hluti af batanum. Eftirmeðferðinni sem litast af varnarsókn og lífstíllinn er sterkasta vopnið.

Á einstakan hátt hefur mottumarsinn gert viðkvæmt og sjálflægt feimnismál að opinskáu umræðuefni sem kemur öllum til góðs, ekki síst almennri heilsugæslu. Að allir geta nú rætt hispurslaust um vandann og haft jafnvel gaman af. Að safna „mottu“ í dag er merki samstöðu og karlmannlegri skilaboðunum verður vart betur komið til skila. Hjá „sterkara“ kyninu sem seint hefur viljað játa sig sigrað og sem gjarnan vill marsera gegnum lífið með lúðraþyt og söng. Sem körlum er einum lagið.

Barátta árstíðanna stendur nú yfir og í gær lá vorið í loftinu, og andvarinn bæði kaldur og hlýr í senn. Klakaböndin slitnuðu í móunum á heiðinni minni og margir lækir urðu til, þar þeir undir öðrum kringumstæðum áttu alls ekki heima. Drulluslettur komu á buxnaskálmarnar sem eru kunnuglegar frá því gamla daga, þegar maður var lítill drengur og kunni að leika sér. Þegar maður kunni best við lyktina af sjálfri móður jörðu, moldinni.

Loftið var rakamettað og í sterkri kvöldsólinni, rétt fyrir kvöldmat, urðu til margir og fjölbreyttir sólstafir sem lýstu upp hin ýmsu hverfi í höfuðborginni í vestri og sundin blá. Úlfarsfellið hefur sjaldan verið tignarlegra, eins og alvöru fjall á Vestfjörðum sem er að losna úr jöklaböndum. Allt merki breytinga og horfinna tíma þegar aðrir réðu ríkjum í borginni og í landsmálunum. Þrettán hrafnar sveimuðu yfir og finna mátti að sérstakir straumar láu í loftinu. Stemmning sem var samt eins og allsherjar vítamínsprauta fyrir mig eftir erfiðan vinnudag og ég endurnærðist eftir aðeins hálftíma göngu. Skynjaði hlutina aðeins örðu vísi en áður og þá var tilganginum náð. Ganga mín var allt sem til þurfti og hlaupin, sundið eða ég tala ekki um hjólreiðarnar gátu vel beðið betri tíma.

Umræðan sl. daga, vikur, mánuði og ár hafa einkennst af brestum sem í byrjun maður vonaði að væri aðeins yfirborðsbrestir og að ólgan undir myndi hjaðna með upplýstrari umræðu. Eða brestir eins og við sjáum nú þegar klakaböndin losna og springa. Samt erum við á sama tíma minnt rækilega á hvað móðir náttúra getur verið grimm þegar hún brestur og þá tekur eins og hún gefur og sem sýndi sig best þegar jarðskjálftinn mikli varð í Japan og flóðbylgjan ógurlega skall yfir landið í kjölfarið. Þegar jörðin brást íbúunum og blikur eru á lofti að eitt mesta iðnveldi heims geti hrunið eins og spilaborg. Ekki síst ef kjarnorkan, mannanna verk sem átti að skáka við sjálfri náttúrunni, leysist óbeisluð úr læðingi með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Hrikanlegar hamfarir sem sýna best hvað skammt er á milli hláturs og gráturs í nútíma samfélagi og í samfélagi meðal samfélaganna.

En við getum líka litið sjálfum okkur nær þar sem okkar eigið efnahagskerfi og undur stendur á brauðfótum, enda á mörgum sviðum byggt á sandi. Þar eru ekki minni leysingar þessa daganna og óánægja og pirringur litar alla umræðu. Óþolinmæði að sjá ekki allar sprungur hverfa af yfirborði jarðar og allt verða sem áður. Þegar fjölmiðlamenn mata okkur af því sem þeim finnst henta hverju sinni og glápa á smásprungur dagsins en sjá ekki heildarmyndina. Enn síður að þeir velti fyrir sér hvað sé að gerast undir niðri eins og góðum rannsóknafréttamönnum sæmir, óháðum og frjálsum.

Það má því með sanni segja að við lifum á tímum hamfara, ekki bara hvað náttúruna snertir heldur líka í mannheimum. Þetta sjáum við öll sjálf og þarf ekki fréttamenn til. Við hljótum að þurfa að fara að hugsa dæmið upp á nýtt. Endalausar skyndilausnir duga skammt og jafnvel gagnrýni Lilju Mósesdóttur á Bylgjunni í morgun á ekki við þar sem hún gagnrýnir að við beitum bara smáskammtalækningum, þar sem við þvert á móti stundum allt of miklar stórskammtalækningar, eins og allar tölur bera með sér. Þar kannski liggur hundurinn grafinn. En það er von, og dagur eins og hann var í gær og hrafnarnir 13 á hrafnaþinginu gefi fyrirheit um breytingar sem vonandi eru ekki bara slæmar.

Vegan umræðu um að hjálmar séu ekki nauðsynlegir við hjólreiðar er rétt að benda aftur á grein eftir Einar Magnús Magnússon fulltrúa hjá Umferðarstofu í Fréttablaðinu um helgina og þá sérstaklega á tölur (mynd) frá Rannsóknanefnd umferðarslysa sem nær aðeins til slysa sem tilkynnt voru til lögreglu. Flest slys vegna barna sem detta á hjóli eru þarna ekki meðtalin heldur meira umferðarslysin og mjög alvarleg slys sem sérstaklega eru tilkynnt lögreglu.

Sem betur fer eru þó flest börn með hjálma þegar þau detta á hjóli, oft á höfuðið og jafnvel brjóta hjálminn. Mörg barnanna sem komið er með á Slysa- og bráðamóttöku hafa fengið heilahristing, sár og mar á andlit auk brákaðra eða brotinna beina. Stundum hefur hlífðarfatnaði verið sárlega ábótavant, jafnvel hafa börnin verið hjálmlaus. Lögregla og barnaverndarnefndir blandast í fæst þessara slysa.

Það er margt furðulegt í heiminum og eftir því sem maður verður eldri, því gáttaðri verður maður oft á dægurumræðunni. Málefnin dagsins hafa líka legið mis hátt undanfarið en fátt toppar umræðu sem hefur verið gegn lögleiðingu almennrar notkunar höfuðhjálma á hjólum. Ekki síður málflutning þeirra sem ná að tengja lögin við verri lýðheilsu og sem hefti áhuga almennings á hjólreiðum. Umræðu og rök á svipuðum nótum og ég man eftir að hafa heyrt fyrir sléttum 30 árum þegar lögleiða átti bílbeltanotkun og sumir lögðust eindregið gegn á þeirri forsendu að verið væri að svipta þá frelsinu. Sumir geta að minnstka kosti skilið umræðuna á þann veg, ekki síst börn, að hjólahjálmurinn sé óþarfur. Alvarlegast er þó þegar rætur umræðunnar eiga upptök sín hjá sjálfum forsvarsmönnum samtaka hjólreiðarmanna og sem maður skyldi ætla að tækju fyrst og fremst tillit til öryggis hjólreiðarmanna , ekki síst þess hóps sem mest hjólar á sumrin á Íslandi. Að þeir fullorðnu gætu að minnsta kosti sýnt þeim ungu gott fordæmi og látið þau njóta síns eigins efa.

Aðstæður hér heima eru allt aðrar en í samfélögum þar sem hjólreiðar eru rótgrónar samgöngumenningunni og æskunni og því ólíku saman að jafna hvað öll öryggismál varðar. Sérhagsmunagæsla virðist þó ráð för hjá ýmsum sem samt hjóla mikið hér á landi og sjónarmiðin virðast einskorðast við umræðuna um frelsissviptingu og að það sé hallærislegt og óþægilegt að bera hjálma. Það hefti „frelsið“ og takmarki áhuga fólks á hjólum og heilbrigðum lifnaðarháttum. Sumir hafa haft sig mikið í frammi undanfarið, jafnvel í nafni hjólreiðasamtaka og vígbúast nú af kappi í áróðrinum gegn almennri hjálmanotkun. Því skal nú snúast til varnar.

Hjólreiðarmaðurinn er sjálfur hluti því samgöngutæki sem hjólið er þegar það er á ferð um götur bæjarins. Það hlýtur að vera eðlileg krafa að ökumaðurinn sé varinn að lágmarki með einn lítinn hjálm á höfði og að hann og hjólið sé vel sýnilegt m.a. með endurskinsmerkjum í rökkrinu. Það hlýtur að vera meira skammsýni en heimska að halda að ökumenn bifreiða taki minna tillit til hjólreiðarmanna sem klæddir eru þessum lágmarks „hífðarfatnaði“. Sjálfir sitja reyndar flestir ökumenn bílanna sinna öryggir með sig, umluktir stálhjúp til varnar og spenntir í beltin. Þeir eru löngu hættir að hugsa um lög í því samhengi enda vita vel hvað alvarlegum slysum á fólki í umferðinni hefur fækkað mikið þrátt fyrir aukin fjölda bifreiða og meiri hraða.

Ég ætla heldur ekki að endurtaka það sem ég sagði í fyrri færslu minni um málið nema árétta þá staðreynd að eggin brotna ef þau detta óvarin í gólfið eins og börnunum er sýnt í skólum landsins. Þó ekki ef þau eru klædd „frauðköggli“ eins og Pawel nefnir hjálminn í sinni grein sem sjá má hér til hliðar. Þó verð ég að endurtaka þá staðreynd að hausinn fer fyrst niður ef snögg og mikil hindrun kemur á framhjólið. Afleiðinguna sér maður síðan allt of oft á Slysa- og bráðamóttökunni.

Í dag skrifar Einar Magnús Magnússon, upplýsingafulltrúi hjá Umferðarstofu, grein í Fréttablaðið og bendir á þá staðreynd að alvarlegum hjólaslysum í umferðinni hér á landi fjölgaði um helming milli áranna 2009 og 2010. Í helmingi tilfellana var ekki notaður hjálmur og ótalin eru alvarleg hjólaslys á Íslendingum erlendis. Á sama blaði  er viðtal við Láru Stefánsdóttur, balletdansara um hörmulegt hjólaslys systur sinnar sem  varð einn góðan veðurdag sl. sumar og sem aldrei þessu vant var því miður ekki með hjálminn sinn þegar hún datt á höfuðið og fékk alvarlegan heilaáverka.

Rökum ákveðins hóps manna sem gagngert leggst gegn lögleiðingu hjálmanotkuar við akstur reiðhjóla voru hins vegar gerð góð skil í Morgunblaðinu nýlega þar sem m.a. var rætt við Árna Davíðsson, formann Landssamtaka hjólreiðamanna (LHM). Hann varaði fyrst og fremst við forræðishyggju og sagði að þar sem hjálmaskylda hafi verið innleidd hafi hún oftar en ekki leitt til minni hjólreiða!. Fækki hjólreiðamönnum dragi úr öryggi hjólreiðamanna. „Öryggi hjólreiðamanna og gangandi vegfarenda sé best tryggt ef margir ganga eða hjóla,“ Rök sem að mínu mati gilda aðeins ef almennu umferðaröryggi er hægt að fylgja eftir, göngu- og hjólastígar sem víðast og ef veðráttan leyfir, allt atriði sem oft er erfitt að uppfylla á Íslandi. Rök sem heldur aldrei gilda ef maður fellur eða dettur beint á höfuðið.

Í Morgunblaðsgreininni kemur líka fram að „Rannsóknarnefnd umferðarslysa segir í sinni umsögn að rannsóknir hafi sýnt að 75% banaslysa hjólreiðafólks verði vegna höfuðáverka og vísa til skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar (WHO). Til mikils sé að vinna að koma í veg fyrir þessa skaðlegu áverka. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á varnaráhrifum hjólreiðhjálma/hlífðarhjálma sýni að þeir dragi úr líkum á alvarlegum höfuð- og heilaáverkum um 69-79%. „Varnaráhrif hjálma eru þau sömu fyrir alla aldurshópa. Að mati RNU ætti að skylda allt hjólreiðafólk til að nota hlífðarhjálma,“ segir í umsögn nefndarinnar.“

Oft hef ég öfundað fuglana að fljúga frjálsa og fylgist oft með ferðum þeirra um himinblámann, sumar, vetur, vor og haust. Á vorin vaknar allt til lífsins  eins og gerist á næstu vikum og börnunum er þegar farið að hlakka til að komast út að hjóla á hjólunum sín fínu sem fengið hafa að vera í geymslunni í allan vetur. Mér sem lækni á Slysadeild er að sama skapi farið að kvíða því sem í væntum er og gerist oft á hverju vori.

Mörg börnin og fullorðnir eru ryðguð á hljólunum sínum í byrjun vors eins og reyndar mörg hjólin sem eru ekki alltaf ný enda langt frá því þau voru notuð síðast og ekki öll nýsmurð og yfirfarin. Sumir fara full geyst miðað við aðstæður og bremsur og annar öryggisbúnaður á hjólunum er ekki alltaf í fullkomnu lagi. Allt staðreyndir sem gott er að hafa í huga þegar umræðan snýst um að bera okkur saman við þjóðir þar sem hjólreiðar er hversdaglegur viðburður frá blautu barnsbeini allt árið um hring. Því eru aldrei mikilvægara að bera hjálm á hausnum en einmitt þar sem aðstæður til að hjóla eru ekki jafngóðar eins og á landinu okkar annars fagra og fróða.

Fuglarnir þurfa svo sannarlega ekki hjálma, það er alveg rétt, enda eiga þeir loftin blá. Annað verður sagt um götur og hættulega stíga hér á Fróni. Á landinu þar sem okkur var fyrst og fremst ætlað að nota tvo jafngóða og stundum fjóra góða.

Sjálfur ólst ég að hluta upp í sveit á sumrin. Jörðin kringum bæinn voru mínir heimahagar. Þar undi ég mér vel og fór nánast allt fótgangandi, en stundum á hestbaki. Maður lærði að finna sín takmörk og ég undi glaður við mitt. Þessa tilfinningu þekkja flestir sem hafa búið lengi í sveit að náttúran og umgengni við hana kennir manni mest, ekki síst hvernig maður umgengst dýr og vélar eftir aðstæðum. Hjól eru farartæki, stálhestar sem geta farið hratt og umferðin er skeikul. Við getum engan veginn treyst bara á okkur sjálf, hversu klár sem við erum og hjólin góð og flott.

Fuglarnir eru nú óðum að tínast heim og í gær sá ég hópa gæsa fljúga í oddaflugi, magrar og sjálfsagt þreyttar eftir langt flugið yfir hafið. Oddaflug sem móðir náttúra kenndi þeim og þeirra almenna skynsemi og rökhyggja. Ekkert meira eða minna en það nauðsynlegasta. En þær komust heilar heim í ár og ég býð þær velkomnar.

Hettumávar eru ekki hallærislegir og þeir þurfa ekki að nota hjálma. Þeir eru líka frjálsir eins og aðrir fuglar þótt svartir séu á höfðinu. Börn og annað fólk sem ekki fljúga en hjóla þurfa hins vegar að bera hjálm til að verja höfuðið sitt við óvænt fall. Svo einfalt er það nú. Förum öll varlega í sumar og komum öll heil heim eins og farfuglarnir okkar.

mynd með rafrænni eyrnarsjá af bólginni hljóðhimnu af völdum miðeyrnabólgu

Eyrnabólga getur valdið slæmum verkjum

Í dag er Öskudagurinn, gleðidagur barnanna. Fréttir dagsins herma engu að síður að seinkun verði á að tekin verði upp bólusetning gegn pneumókokkum,  (Streptococcus pneumoniae) algengasta og einum alvarlegasta meinvaldi ungra barna á Íslandi í dag. Foreldrum finnst sjálfsagt skrítin sú tregða yfirvalda að taka upp eina gagnlegustu bólusetningu sem völ er á gegn smitsjúkdómum barna og einni mestri heilbrigðisógn þjóðarinnar. Bólusetning sem þó hefur staðið öllum ungbörnum í nágranalöndum okkar til boða sl. ár. Vissir alþingismenn hafa beitt sér í málinu og Siv Friðleifsdóttir ásamt fleirum lagði fram þingsályktunartillögu um málið á Alþingi fyrir rúmu ári síðan.

Loks þegar bólusetning gegn pneumókokkum verður tekin upp hér á landi má betur ráðast að meginrót vandans sem hefur verið of mikil notkun sýklalyfja í þjóðfélaginu, ekki síst meðal barna. Skýringa sem meðal annars er að leita í mikilli undirmönnun lækna í heilsugæslunni um árabil og miklu vaktarálagi og skyndilausnum, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu, ástand sem versnar stöðugt í stað þess að skána. Um þetta er m.a. fjallað í nýjasta hefti Neytendablaðsins, en ungbörn sem aldurshópur er einn stærsti neytandi heilbrigðisþjónustu í landinu. Bólusetning mun verulega draga úr tíðni slæmrar miðeyrnabólgu og fækka væntanlega skyndikomum barna á vaktir sem og notkun sýklalyfja af litlu tilefni. Ekki má heldur gleyma áhyggjum Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO) á vandamálinu í þessu samhengi sem hefur skilgreint þróun sýklalyfjaónæmis sem eina mestu heilbrigðisógn framtíðar og hvetur til að leitað verði allra leiða að berjast gegn, m.a. með minni og skynsamlegri notkun sýklalyfja í þjóðfélaginu.

Til stóð að hefja bólusetningar í apríl nk. en aðeins hjá börnum fæddum það herrans ár 2011. Búið var að taka tilboði GlaxoSmithKline með bóluefnið Synflorix en mótkeppnisaðilinn í útboðinu, Icepharma ehf. náði að kæra og þarf því að fara fram nýtt útboð. Nokkra mánaða töf getur verið yngstu börnum dýrkeypt því hámarks árangur næst aðeins ef byrjað er að bólusetja börn við 3 mánaða aldur. Áður hefur verið gagnrýnt að ekki skuli öllum börnum til 3 ára aldurs vera boðin ókeypis bólusetning. Þá yrði hún mun skilvirkari og börnum væri ekki mismunað í heilsuverndinni, nokkuð sem skiptir miklu máli þegar traust foreldra á henni er í húfi. Í dag eru hins vegar margir foreldrar sem kjósa að kaupa þessa bólusetningu fyrir börnin sín en kostnaður fyrir hvert barn sem þarf þrjár bólusetningar er um 36.000 kr.

Vökvi/gröftur í miðeyrnabólgu

Pneumókokkar í hrákasýni lungnabólgusjúklings, gjarnan tveir og tveir saman.

Miðeyrnabólgur eru algengasta ástæða fyrir komu barns til læknis og skýrir yfir helming af öllum komum vegna veikinda þeirra, ekki síst á læknavöktum. Meirihluti ungra barna fær miðeyrnabólgu, á fyrsta aldursárinu og sum oft. Flestar miðeyrnabólgur læknast þó af sjálfu sér og best er að bíða með sýklalyfjameðferð nema einkenni séu slæm eins og segir í klínískum leiðbeiningum Landlæknis. Leggja á áherslu á verkjastillingu og nánara eftirlit með þróun eyrnabólgunnar auk meiri fræðslu og ráðgjöf til handa foreldrum í heilsugæslunni. Eins nákvæmari greiningu og með nýrri greiningartækni og rafrænni myndatöku sem kynnt hefur verið hér á landi, má geina og fylgja eftir miðeyrnabólgum mikið betur en gert er í dag. Betur sjá augu en auga.

Einnig eru vísbendingar um, að endurteknar miðeyrnabólgur séu ólíklegri í framhaldinu ef sýklalyf eru ekki notuð af minnsta tilefni auk þess sem þá má koma í veg fyrir stórauknar líkur á að barn beri sýklalyfjaónæma stofna í kjölfarið. Stofnar sem síðan geta smitast á milli barna, meðal annars í leikskólum landsins. Alvarleg er sú staða, sem þegar er orðin hér á landi, að um helmingur alvarlegustu sýkingarvaldanna er orðinn ónæmur fyrir penicillíni og helstu varalyfjum. Því er mælst til að börn á höfuðborgarsvæðinu, þar sem ástandið er verst, fái hæstu leyfilegu skammta af breiðvirku penicillíni þegar meðhöndla þarf slæmar miðeyrnabólgur hjá þeim. Í hverjum mánuði getur síðan þurft að leggja á annan tug barna á spítala til að fá sterkustu sýklalyf sem völ er á í æð eða vöðva, þar sem önnur lyf virka ekki lengur. Og þá spyr maður sig, hvað næst?

Vandamálið er augljóst og mjög alvarlegt. Flýta verður eins og kostur er að taka upp bólusetningu gegn pneumókokkunum, aðgerð sem getur fækkað miðeyrnabólgum um helming og dregið álíka úr notkun sýklalyfja hjá börnum. Ekkert síður til að ná tökum á sýklalyfjaónæmu stofnunum sem hér grassera og sem bólusett er gegn í leiðinni. Til að nýir sýklalyfjaónæmir stofnar komi ekki í staðinn fyrir þá sem bólusett er gegn VERÐUR hins vegar sýklalyfjanotkunin að vera markvissari í kjölfarið svo við vöðum ekki úr öskunni í eldinn.

Kostnaður þjóðfélagsins vegna vinnutaps foreldra, vegna lyfja og síðar rörísetninga sem allt að þriðja hvert barn fær á Íslandi er mikill, sennilega vel á annan milljarð króna. Spara má því mikið ef reikna má með allt að helmingi færri komum vegna miðeyrnabólgueinkenna til lækna eins og tölur frá Bandaríkjunum sýna eftir að þeir fóru að bólusetja sín börn þar árið 2000. Hundrað og fjörtíu milljónir króna sem er áætlaður kostnaður við bólusetningu hjá einum árgangi barna er því lítill kostnaður á móti væntanlegum langtímasparnaði. Aðgerðin yrði eins mikið markvissari og sparnaður kæmi hraðar fram ef öllum ungbörnum til 3 ára aldurs væri boðin bólusetningin strax fyrsta árið. Aðgerð sem skiptir öll ung börn og foreldra þeirra miklu máli á Íslandi í dag.

15 ára langri sögu að verða lokið- Grein í Morgunblaðinu 26.10.1997

Gerð hefur verið kostnaðarvirknigreining á hagkvæmni bólusetningarinnar og er sá útreikningur jákvæður þótt þar sé gert sé ráð fyrir minni ávinningi af bólusetningunni gegn miðeyrnabólgum en seinni rannsóknir hafa sýnt (allt að helmings lækkun í tíðni) og miðað við aðstæður hér á landi og hárri tíðni barna sem þurfa að fá hljóðhimnurör. Afleiddur sparnaður hér á landi vegna væntanlegra þá hagstæðari þróunar gagnvart sýklalyfjaónæmis til lengri tíma litið er einnig meiri að mínu mati. Eins vegna mikillar undirmönnunar lækna sem eiga að sinna frumheilsugæslunni. Ekki má heldur gleyma þeim ávinningi sem hlýst af góðu hjarðónæmi þegar ungbörn hætta að smita gamla fólkið, afa og ömmur af illvígum pneumókokkastofnum og sem oft  valda alvarlegum lungnabólgum hjá þeim.

Um er að ræða tvær gerðir bóluefnis sem þegar eru á markaði hér álandi.  Annars vegar er um að ræða bóluefnið Prevenar13 sem er 13 gilt bóluefni gegn 13 stofnum af pneumókokkum en sambærileg bóluefni frá sama framleiðenda hefur verið á markaði víða um heim frá síðustu aldarmótum. Hins vegar er um að ræða  Synflorix sem er 10 gilt bóluefni gegn 10 stofnum af pneumókokkum og einnig gegn Haemophilus influenzae (non-typeable) sem er sú baktería sem veldur næst oftast miðeyrnabólgu hjá börnum og jafnvel oftast þar sem farið er að bólusetja gegn pneumókokkum eingöngu. Upphaflegur tilgangur bólusetningar gegn pneumókokkum er engu að síður að ná að fyrirbyggja sem flestar alvarlegar blóðsýkingar sem pneumókokkar geta valdið og sem tekist hefur vel með þeim bóluefnum sem eru á markaði í dag.

Styrkja verður heilsugæsluna, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu, til að hún geti sinnt verkefnum sínum betur en hún gerir í dag og eins og alþjóðlegar leiðbeiningar segja til um og klínískar leiðbeiningar Landlæknis um meðferð miðeyrnabólgu miðast við. Það verður best gert með því að styrkja heilsugæsluna og fjölga umtalsvert heimilislæknum á næstu árum. Að lokum má ekki gleyma að eitt aðal markmið bólusetningarinnar er að auka lífsgæði barna og fjölskyldna þeirra. Atriði sem margir helstu fjölmiðlar landsins hafa látið sér í léttu rúmi liggja þótt andvökunætur foreldra séu margar og grátur barna mikill. Áhyggjur sem að því er virðist bara foreldrar ungra barna bera enda eiga ungbörnin sér engan opinberann málsvara. Vandamál í nútíma íslensku samfélagi sem snertir litlu börnin okkar mikið og sem hafa fengið ágætis heilbrigðisþjónustu þegar þau eru frísk í ungbarnaheilsuverndinni, þar til nú, en þó lakari þegar þau veikjast.

Umræðan í dag um bankastjóranna er ansi eldfim og púðrið er heitt og þurrt. Fólki blöskrar græðgi þeirra sem fara með og geyma þá fáu peninga sem eftir eru í landinu. Og allra mest blöskrar fólki þróun mála miðað við það sem á undan er gengið og almenna launaþróun í landinu.  Hvað halda þessir menn og þessar konur að þau séu. Var ekki komið nóg og skilja ekki allir að ábyrgð þeirra er ekkert meiri en hjá öðrum íbúum þessa lands þegar upp er staðið? Og auðvitað hangir miklu meira á spýtunni því í toppunum hanga bankaráðsmenn að aðrir yfirmenn. Sennilega munu margir mótmæla yfirganginum með því að færa öll sín viðskipti yfir á Landsbankann, sé þess nokkur kostur. Nýr banki sem lætur almenning sig að minnsta kosti varða og étur ekki vextina af okkur hinum.

Vonandi borðar almenningur ekki yfir sig í kvöld af saltkjöti og baunum sem markar upphaf langrar föstu. Það er hins vegar annað komið að því að springa í þjóðfélaginu á þessum fallega degi þegar saklaus púðursnjór þekur jörð og hylur það sem undir liggur. Og sumir þurfa ekki að fasta á páskaföstu og hafa væntanlega nóg að bíta og brenna. Ein af ljótustu löstum mannsins er græðgin sem Hallgrímur Pétursson orti svo vel um. Raunverulegt púður á sprengidag sem stendur okkur svo nærri.

Undirrót allra lasta
Ágirndin kölluð er
Frómleika frá sér kasta
Fjárplógsmenn ágjarnir,
Sem freklega elska féð,
Auði með okri safna,
Andlegri blessun hafna,
En setja sál í veð.

Í nótt gekk á með þrumum og eldingum meðan ég svaf svefni hinna saklausu. Á morgungöngunni fékk ég hins vegar mikið stormél í fangið, svo mér stóð ekki á sama. Síðastliðnar vikur hef ég fylgst með morgunbirtunni á austurhimninum sem varla er nema örlítil glæta svo snemma morguns. Í morgun þegar ég kom heim var hins vegar kominn annar roði sem slóg móður náttúru við. Morgunsárið frá henni Reykjavík sem litaði upp stormskýin í vestrinu blóðrauðum bjarma þar sem þau óðu yfir okkur íbúanna í Mosó og sjá má á meðfylgjandi mynd sem ég tók á símann minn. Roðinn var um tíma svo mikill að það var eins og eldhaf væri undir skýjunum sem annars voru skjannahvít og hnoðrótt eins og nýþeyttur rjómi. Í dag er bolludagurinn og á morgun er sprengidagurinn svo „morgunsárið“ í morgun túlka ég sem svo að við verðum að fara varlega með okkur sjálf. Kanski ekkert síður á ferðalögum til fjallanna eins og fréttir helgarinnar báru með sér að ekki væri vanþörf á. Og bara kuldi og frost í kortunum.

Þessi mynd í morgun minnir mig reyndar á atvik á sama árstíma aldamótaárið 2000 þegar veðurfarið var svipað og það er í dag. Þegar ég sat í heitum potti í sumarbústað austur í Brekkuskógi og horfði á fallegan skýjabólstur yfir Heklu sem síðar reyndist vera gosbólstur. Atburðurinn var enn minnisstæðari þar sem nokkur hundruð manns á heimleið frá gosstöðvunum daginn eftir, sátu fastir í bílum sínum heila nótt í Þrengslum og Hellisheiðin lokuð. Atvik sem var grafalvarlegt og litlu mátti muna að ekki færi illa, meðal annars vegana andvaraleysis yfirvalda og björgunarsveitanna sem voru allt of seinar að bregðast við ógn, langt frá sjálfum gosstöðvunum. Atvik sem við samt lærðum af og sem sýnir hvað veðurfar á Íslandi getur breyst með litlum fyrirvara. Ekki síður að vandinn er ekki alltaf mestur þar sem hann er virðist sýnilegastur með berum augum. Heklugosin eru gjarnan á 10 ára fresti svo hver veit hvað þessi fyrirboði í morgun í raun þýðir eftir allt saman?