Nú er kominn tími að snúa við blaðinu. Ræða eitthvað uppbyggilegt og gott. Eitthvað einfalt og fallegt, stórt og ævintýralegt. Segja börnunum sögur. 

Barlómur hefur tröllriðið þjóðinni síðastliðin tvö ár og það er rétt eins og sumir segja í dag. „Það er komið nóg“. Með neikvæðninni endalaust eyðileggjum við okkur innan frá. En hver sagði að lífið ætti að vera auðvelt? Við eflumst við hverja raun og verðum sterkari og sterkari. Eða svo var sagt að minnsta kosti nema við værum alveg sveigð og beygð niður í duftið. En burtséð frá okkur sjálfum, hvað ætlum við að gera fyrir börnin?

Börnum á að segja ævintýri og hvernig konungssonurinn leystist úr álögum þegar prinsessan kyssti dauða svaninn. Ekki það að í dag væru sennilega aldrei skrifuð ævintýri eins og Muggur gerði þegar hann skrifaði frægasta ævintýri nokkurs Íslendings, Dimmalimm (1921). Sagan segir að hann hafi hugsað sér svaninn sem tákngerving íslensku þjóðarinnar sem var undir álögum Dana og kossinn hafi verið sjálfstæðisbarátta okkar Íslendinga og sigur til fullveldis, þótt opinbera sagan hafi átt sér einfaldari skýringar enda Muggur búsettur í Danmörku. Enginn myndi heldur þora að kissa dauðan fugl í dag af hræðslu við að smitast af fuglaflensu. Engum dytti heldur í hug að álögin gætu verið prinsinum sjálfum að kenna. En börn verða að fá að trúa og að hlutirnir geta breyst fyrirvaralaust eins og hendi sé veifað. 

Sögur af álfum og tröllum eru álíka trúverðugar og Íslendingarsögurnar og hafa sjálfsagt mótað barnshjörtun meira en Fóstbræðrasaga eða jafnvel Grettis saga Ásmundarsonar. Sögusvið ævintýranna blasa hins vegar alls staðar við, álfahólar og stórir steinar. Hamrahlíðarbjörgin og Esjan við mér þar sem Grýla, Leppalúði og jólasveinarnir einn og átta eiga heima. Allt tákngervingar fallvaltrar velsældar og minnir á að alltaf komi að skuldadögunum. Nú í vaxandi skammdegi og myrkri, þegar alls konar vættir fara á stjá og spá okkur öllu illu, er líka góður tími að segja börnunum sögur af okkur sjálfum og ítreka þau spakmæli að kapp sé best með forsjá. Annars geti þau lent í jólakettinum eða lokast inn í álfasteinum um alla eilífð, þangað sem verið er að reyna að lokka þau með allskyns gylliboðum. Trúðu mér, ég veit þetta. Jafnvel sjálfur álfabiskupinn er ekki allur þar sem hann er séður.

Björk Guðmundsdóttir, söngkona, er ævintýrabarn okkar Íslendinga og sennilega er enginn Íslendingur frægari út í hinum stóra heimi, ekki einu sinni hin raunverulega Dimmalimm. Söguefnið sækir hún til íslensku ævintýranna og óspilltrar náttúrunnar. Náttúrubarn af guðs náð ef svo má segja. Sjálfstæð og fáum háð í list sinni. Eitthvað sem ætti að geta verið öllum börnum fyrirmynd í dag og uppspretta og hvatning frjórra hugmynda á hinu nýskapaða ævintýralandi. Þar sem allt getur gerst og gerist vonandi.

Í lokaverkefni Ólafar J. Engilbertssonar til MA prófs hjá Háskóla Íslands í hagnýtri menningarmiðlun, Sögueyjan heldur sjó (2007) segir; „Tenging Bjarkar Guðmundsdóttur við íslenska náttúru kallar á samsvaranir við fjallkonuna. Sé sú mynd sem Björk gefur af íslenskri náttúru í sínum verkum borin saman við fjallkonuna á 18. öld er ekki annað hægt að segja en að ímynd fjallkonunnar hafi gerbreyst. Í stað auðsveiprar og allt að því undirgefinnar fjallkonu á 18. öld má segja að íslensk náttúra og menning spegli sig nú í hinu alþjóðlega, en leggi um leið áherslu á sérstöðu sína. Á rauða dreglinum í Hollywood var Björk bæði Dimmalimm og svanurinn; menningin og náttúran, engum undirgefin. „

Í gærkvöldi var minnst á lífsfyllingu hér á eyjublogginu hjá Jónu Ingibjörgu. Stórfengleg ferð á suðurpólinn var sérstaklega tilnefnd. Ekkert síður allur undirbúningurinn og áhugamálið en ferðin sjálf. Eitthvað sem gæfi lífinu lit þegar skyldum sleppir. Eða eitthvað annað þarna á milli, eins og kom upp í hugann hjá mér í gærkvöldi.

Ferð á dimmri nóttu um hávetur á Íslandi er auðvitað ekki hægt að líkja saman við margra mánaða ferð í einsemdina á Suðurskautslandið eins og kom fram í Kastljósþætti í gær er viðmælandinn varð klökkur af tilhugsuninni einni saman og hann lýsti áformum sínum að fara aftur. Stutt ferð var farin í gærkvöldi þegar ég fór í kvöldgönguna með hundana mína og konan mín í útlöndum. Ef aðeins við opnum augun og gefum umhverfinu meiri athygli gerast undur og stórmerki.

Nálægðin rennur saman við jörðina, loftið, kuldann, snjóinn og svarta nóttina. Upp á Lágafellsheiðinni var algjör stilla og nýfallinn púðursnjór yfir öllu. Augun búin að aðlagast myrkrinu og hvíldinni fegin eftir daginn. Fæturnir samt svo sterkir að það lá við að maður gæti skautað yfir túnið á leiðinn upp heiðina og haldið þannig í við hundana sem hlupu lausir út um víðan völl.

Á bakaleiðinni blasti síðan við kirkjan mín, húsið mitt og minnisvarðinn um mátt okkar og megin. Minnisvarði liðinna kynslóða og vettvangur sögulegra atburða eins og greint er frá í Innansveitarkroniku Halldórs Laxness. Í stríði og blíðu á besta stað í sveitinni. Uppljómuð í gulri flóðlýsingu. Kirkjan sem blasir við langt að og ég horfi til á hverjum degi, jafnvel oft á dag. Kirkjan sem á sér sál vegna þeirra gilda sem hún stendur fyrir, ein og sér, og bíður eftir að þjóna mér. Vinur minn í mörkinn en samt bara tómt hús. Hús sem á sér svo margar minningar en sem ég hef aldrei komið inn í.

Yfir kirkjunni blasti við undur og stórmerki. Himnastafurinn bláhvíti sem sjaldan hefur náð jafn langt upp í himininn og sem kenndur er við meistara Lennon (John Lennon, 1940-1980). Lítil skýjadula lág óvenju hátt á himninum og sem stafurinn náði upp í gegnum, lýsti upp, og hélt síðan áfram upp í geiminn, eins langt og augað eygði. Sameinaðist stjörnunum sem voru misbjartar en agnarlitlar. Í fjarska lágu þung snjóskýin í lögum út við sjóndeildarhringinn langt bak við Úlfarsfellið, skjannahvít á kolsvörtum himninum. Ekkert tungl til að trufla athyglina en hafbreiða gulra glitrandi ljósa frá höfuðborginni bar við hvíta jörð eins og risastór ábreiða. Ekkert áþreyfanlegt líf en litlar blikkandi eldrauðar ljósatýrur sáust frá hálsböndum hundanna sem voru óvenju fjörugir og hlaupu út um allt í dimmunni. Rauð ljós sem stungu í stúf við sortann og snjóinn og sem minntu jafnvel á jólin. Í fjarska sást líka skært grænt blikkandi ljós frá Öskuhlíðinni sem jók mikið á litadýrðina. Annars ekkert líf, allt frosið, kalt og hvítt en samt svo fagurt. Alveg eins og sorgin sem er hin hliðin á ástinni.

Og púðursnjórinn þyrlaðist upp í hvítt englaský í þrívídd upp við lappirnar mínar um leið og ég gekk fram hjá öllum vinunum mínum í kirkjugarðinum og sem ég kastaði á kveðju í leiðinni, unga sem gamla. Nálægðin var þægileg og ég fann til angurværðar en samt hvíldar. Vítamínsprauta og lífsfylling í núinu eins og svo oft áður. Tónlist Lennons er auðvitað lífsfylling út af fyrir sig sem hægt er að grípa til hvar og hvenær sem er. Einnig í huganum. Íslandsvinur eins og aðrir vinir mínir í kirkjugarðinum heima sem hlýjað geta mér um hjartaræturnar og skapað ómótstæðileg hughrif. Svarta minningu en samt svo bjarta.

Flestir hafa einhvern tímann haft gaman af því að púsla. Fyrst með stórum kubbum og síðan litlum þar sem heildarmyndin getur orðið ansi stórfengleg að lokum. Eftirvænting ríkir að leggja til síðasta kubbinn og heildamyndin verður loks skýr og falleg. Oft tekur mikið á þrautseigjuna  og þolinmæðina. En það tekst að lokum og maður fyllist stolti yfir árangrinum og vill helst að myndin hangi upp á vegg það sem eftir er. Fæstir kæra sig um að byrja upp á nýtt á sömu mynd.

Fyrir rúmlega tveimur árum brotnaði hinn ímyndaði veruleiki minn eins og flestra annarra í brotabrot. Reyndar taldi ég hann þá ekki ímyndun heldur raunveruleikann blákaldann. Heimsmynd minni var reyndar langt í frá lokið, en hún var komin vel áleiðis. Sífellt var samt orðið erfiðara að finna réttu kubbana og manni var farið að gruna að sumir væru gallaðir eða þá að það vantaði einhverja kubba í kassann. Staða, sem flestir sem hafa unun af púsluspilum, kvíða mest af öllu.

Hvernig gátu stjórnarstofnanir og bankar hrunið eins og spilaborgir? Hvernig höfðu peningar geta orðið til úr engu? Búðarleikir með börnunum og spil eins og Matador verið í raun raunverulegri en sjálfur raunveruleikinn? Stálið og steypan verðminna en jörðin sem húsin stóðu á? Hégóminn og montið fékk þó aftur einhverja þýðingu. Náungakærleikurinn og raunverleg trú uppvakin. Nokkuð sem kirkjan neitar að hafi ekki alltaf verið til staðar.

Ég elska uppvakninguna og að skilja aðeins meira í eðli mannsins, tilfinningum og væntumþykju. Umfram allt virðingu á raunverulegum eignum hvers annars og þýðingu á veraldlegum verðmætum í mannlegum samskiptum. Skilningi á því að þegar ævikvöldið nálgast að þá ættum við að eiga rétt á því að geta horft stolt um öxl yfir farinn veg, en ekki sviðna jörð. Að við ættum að hafa geta orðið börnunum góð fyrirmynd og byggt upp sterkt og réttlátt þjóðfélag. Við áttum einu sinni allt, en þóttumst geta gert allt síðar.

Í dag eru margir Íslendingar ofboðslega ríkir en langflestir fátækir. Lántakendur og fjármagnseigendur oft þeir sömu. Misréttið er víða og brotunum hefur engan veginn verið raðað rétt saman aftur. Heildarmyndin er heldur ekki skýr og við höfum enga fyrirmynd til að fara eftir. Við byrjuðum einhvers staðar í miðri mynd í stað þess að raða upp í rammann fyrst. Við ætlum nú loks að fara að flokka kubbana eftir litum og útlínum. Framundan eru spennandi tímar en verkið hefur því miður tekið allt of langan tíma. Við erum líka hrædd um að einhverjir hafi stolið kubbum úr spilinu. Eða höfum við sjálf týnt einhverjum púslum í látunum? Í þetta sinn vonum við, að minnsta kosti, að myndin sé sönn og falleg.

Í seinni tíð hef ég ekki verið mjög glöggur á að muna númer eða tölur enda oft kolruglaður í öllum þeim leyninúmerum sem ég þarf að kunna. Eitt númer kemur þó reglulega upp  í hugann og ég gleymi aldrei. Það er PT 109

Sjö ára gamall fór ég í Nýja bíó og sá myndina PT 109 um tundurskeytabátinn fræga, sem John F. Kennedy, síðar Bandaríkjaforseti (1960) var áhafnarmeðlimur á og sem var sökkt í seinni heimstyrjöldinni, nánar tiltekið 1943. Kennedy var síðar heiðraður fyrir að standa að frækilegri björgun 11 meðáhafnameðlima bátsins.

Allir krakkar vissu fyrir hvað forsetinn og stríðahetjan JFK stóð, ekki síst eftir að hann var skotinn til bana í Dallas 1963, aðeins 46 ára að aldri. Þvílíkar væntingar sem gerðar höfðu verið til ungs og glæsilegs forseta og þvílík fortíð. Hvernig hann var við það að leysa öll heimsins vandamál og skapa okkur öllum örugga framtíð. Í þá daga voru hetjur sannkallaðar hetjur og menn klárlega vondir eða góðir. Og þvílíkur tundurskeytabátur sem PT 109 var. Þetta var árið 1964.

Hvers vegna skildi maður vera að rifja þetta upp í dag, kominn vel á sextugs aldurinn á hinu „friðsæla“ Íslandi? Jú, jú, smá saman hefur komið í ljós að hetjurnar voru ekki allar þar sem þær voru séðar í byrjun og heimurinn ekki svart-hvítur. Jafnvel maður eins og JFK sem tekinn hafði verið í dýrlingatölu stjórnmálanna strax eftir andlát sitt, átti sér aðrar mannlegar hliðar og sem komu ekki í ljós fyrr en mörgum árum síðar. Hann var þó fyrst og fremst mannlegur og lifir í minni minningu sem tákngerfingur manns sem gat gefið heillri þjóð von og jafnvel heiminum öllum. Nú er maður reynslunni ríkari eins og á grönum má sjá og maður skilur betur en nokkuð annað, að einn maður skiptir ekki sköpum í heimsmálunum, heldur málstaðurinn og samstaðan. Einstakir menn eru bara oft sem puntdúkkur á réttum tíma og réttum stað. Nokkuð sem okkur hinum hugnasta að hafa fyrir framan okkur og leiða.

Á stríðstímum verða oft til hetjur. Í dag vantar okkur foringja til að sameina okkur um einhvern góðan málstað og stefnu. Manneskju með áræðni, kraft og elju eins og ég var reyndar búinn að kynnast strax á barnsaldri. Einhvern sem getur talað milliliðalaust til þjóðarinnar og sem allir treysta. Þótt við lifum á erfiðum tímum í mikilli upplausn, komum við ekki auga á óvininn. Við eigum í stríði við okkur sjálf. Óvinurinn hefur einhvern veginn læðst inn á milli okkar og er jafnvel einn af okkur. Við  finnum ekki foringjann og reiði okkar beinist að hvort öðru. Okkur vantar hetjur og að þora.

Ein af mikilvægustu þörfum mannsins er að geta unnið fyrir sér og sínum. Enginn er sæll sem þarf bara að þyggja frá öðrum en á sama tíma er samhjálpin mikilvægasti hlekkurinn í velferðarsamfélaginu. Nokkuð sem skilur okkur frá þróunarríkjunum og fornöldinni. Nokkuð sem hefur verið mikið til umræðu þegar fjórða hver fjölskylda er hvort sem er tæknilega gjaldþrota og stór hluti launa þeirra sem enn halda vinnu fer í skatta. Fjöldi örorkulífeyrisþega er um 15.000 og hefur fjölgað um ríflega 6000 manns á síðustu 10 árum. Kostnaður samfélagsins vegna þessa nemur tugum milljarða króna á ári auk þess sem lífsgæði hjá viðkomandi einstaklingum og fjölskyldum þeirra eru skert.

Eitt að nýjum hlutverkum heilsugæslunnar í seinni tíð er atvinnuheilsuvernd í þeim skilningi að viðhalda starfshæfni einstaklingsins og koma í veg fyrir ótímabæra örorku. Örorka er nútíma þjóðfélagi óhemju dýr, sér í lagi ef vaxandi fjöldi leitar eftir mati af ástæðum sem hægt er að koma á móts við með öðrum hætti. Vinnan er öllum mikilvæg, ekki síst starfsánægjunnar vegna og til félagslegrar styrkingar. Á tímum eins og við nú lifum þar sem hópuppsagnir fyrirtækja er daglegt brauð er sérstaklega mikilvægt að að vera á verði þannig að ekki sé verið að rugla saman félagslegum rétttindum vegna atvinnumissi og endurhæfingar- og örorkumati vegna heilsubrests til vinnu sem getur verið af ólíkum toga, ekki síst sálfræðilegum.

Mjög oft hefur fólk með umtalsvert heilsutap getað unnið fulla vinnu við aðstæður sem það sjálft þekkir vel og þolmörkin eru skýr. Þannig viðheldur það best sinni heilsu um leið og það þjónar þjóðfélaginu best. Stundum er vinnunni kippt undan fólki sem þannig er ástatt um fyrirvaralaust vegna skipulagsbreytinga eða samdráttar eins og nú á sér stað. Þessu fólki gengur oft illa að fá vinnu aftur við hæfi, sérstaklega þegar aldurinn færist yfir og hæfni til aðlögunar í nýrri vinnu minnkar. Auðvitað ætti reynsla og önnur mannauðssjónarmið að vega þar upp á móti í mörgum tilvikum. Allavega stendur fólk á tímamótum í lífi sínu og óljóst getur verið hvort látið verði reyna á örorkumat í stað atvinnuleysisbætur fyrstu árin, sérstaklega þegar lítill fjárhagslegur munur er á bótunum. Á þennan mun hefur verið bent og að lægstu laun séu einfaldlega allt of lág miðað við bæturnar í dag og að jafnvel atvinnuleysisbætur séu of lágar miðað við örorkubætur þannig að hvati til vinnu eða vinnufærni minnkar.

Heilsugæslan hefur orðið að mæta þessum vandamálum í vaxandi mæli með ráðgjöf og læknisfræðilegu mati lækna. Á sama tíma er heilsugæslan verulega undirmönnuð og í fæstum tilvikum eru félagsráðgjafar í vinnu á stöðvunum og sálfræðingar ekki nema fyrir börn í örfáum tilvikum. Heilsugæslunni er því verulegur vandi búinn að mæta þessari áskorun eins og staðan er í dag. Grunninntak hugmyndafræði heimilislækninga og endurhæfingar er samt heildarsýn á vanda skjólstæðingsins. Fjölþáttaendurhæfing utan sjúkrahúsa á Íslandi hefur verið umfangslítil hingað til á sama tíma og öryrkjum hefur fjölgað mikið, bæði með tilliti til líkamlegrar færin og geðræna sjúkdóma. Í flestum tilvikum kemur það í hlut heimilislæknanna að sækja um endurhæfingar-, örorku-  og lífeyrisbætur. Í vaxandi mæli hafa heimilislæknar síðan komið að endurhæfingaráætlun Sjúkratrygginga Íslands.

Síðatliðin 2 ár hafa samtök vinnumarkaðarins staðið að starfsendurhæfingu innan sinna vébanda. Stefnt er að þverfaglegu samstarfi við heimilislækna og annarra sem að starfsendurhæfingu geta komið, félagsráðgjafa, sjúkra- og iðjuþjálfa og sálfræðinga. VIRK starfsendurhæfingarsjóður er sjálfseignastofnun sem var stofnaður af Alþýðusambandi Íslands og samtökum atvinnulífsins vorið 2008 þar sem 0.13% af greiddum launum á vinnumarkaði renna til sjóðsins. Þannig ætti sjóðurinn að hafa yfir miklu fjármagni að ráða til að takast á við verkefnið enda mikið í húfi.

Kristján G. Guðmundsson heimilislæknir kynnti á dögunum á Vísindaþingi heimilislækna tvö verkefni sem snúa að starfsendurhæfingunni. Bæði verkefnin vekja upp vonir um að færri einstaklingar endi á varanlegri örorku. Á annað þúsund manns hafa notið þjónustu VIRK á þessum tveimur árum sem liðin eru frá stofnun. Þar er um að ræða fólk sem hefur fengið stuðningsviðtöl, ráðgjöf og greiðslu úrræða í starfsendurhæfingu, þar með talin sáfræðileg meðferð. Verið er að þróa betri tengsl við heilsugæsluna og hanna form af ítarlegum læknisvottorðum sérsniðnum að fjölfaglegri starfsendurhæfinu. Af rúmlega 1200 manns sem hafa fengið þjónustu hjá VIRK  2009 og 2010 hefur um fjórðungur útskrifast úr starfsendurhæfingunni þar sem um 70% hafa fulla vinnugetu. Væntanlega hefði allur þessi hópur endað á örorku annars en sjá mátti lækkandi tíðni örorku á landsvísu á sama tímabili. Auk þess hafa væntanlega allir notið góðs af endurhæfingunni á einn eða anna veg, fengið sjúkraþjálfun, styrkst andlega sem líkamlega eða sótt nám og fengið sálgæslu.

Jafnframt kynnti Kristján annað verkefni sem kennt er við HVERT – starfsendurhæfingu og sem hann vinnur að í samstarfi við fleiri aðila á  heilsugæslustöðvunum í Glæsibæ, Garðabæ, Salastöð og Efra Breiðholti. Á rúmum 2 árum hafa um 150 einstaklingar fengið ráðgjöf þar sem um fjórðungur gerðu formlegan samning um fjölþáttaendurhæfingu. Meðaltími frá vinnu voru tæpir 8 mánuðir og eftir þann tíma voru tæplega 80% í vinnu, vinnuleit eða í námi. Verður þetta að teljast að sama skapi mjög góður árangur.

Í náinni framtíð þarf af skipuleggja starfsemi og aðkomu heilsugæslunnar að þessum málaflokki miklu betur til að hún anni álaginu. Þjónustu við sjúka og annað forvarnastarf má ekki víkja til hliðar. Fjölga þarf starfsfólki sem kemur að þessum málaflokki innan heilsugæslustöðvanna sjálfra, ekki síst félagsráðgjafa og sálfræðinga. Létta þarf á mikill skriffinnsku og vottorðafargani lækna sem skilja eiga á milli félagslegra- og sállíkamlegra einkenna og sem nú heyra hvort sem er undir sama ráðuneyti velferðarmála. Hvatinn til vinnu á að vera óumdeilanlegur um leið og lægstu bætur eiga að vera viðunandi. Aðeins þannig ganga hlutirnir nokkur veginn upp. Á komandi árum verða þó allir að leggjast á eitt að viðhalda færni okkar sjálfra til að viðhalda nútímalegu þjóðfélagi þangað til yngri kynslóðin tekur við.

Lágt testósterón og hátt kólesteról virðist geta verið hættuleg blanda. Ný rannsókn um efnið  sýnir verndandi þátt testósteróns (karlkynshormónsins) gagnvart kransæðadauða hjá karlmönnum sem eru með staðfestan kransæðasjúkdóm. Um 20% karlmanna yfir 60 ára hafa lækkað frítt testósterón í  blóði svo niðurstöðurnar vekja að vonum mikla athygli.

Greint var frá niðurstöðunum í nýjasta hefti læknatímaritsins HEART í vikunni. Niðurstöðurnar vekja upp spurningar hvort í framtíðinni ætti að kanna blóðgildi testósteróns hjá karlmönnum sem eru í aukinni áhættu á að vera með kransæðsjúkdóm, ekkert síður en að mæla kólesterólið sem er vel þekktur áhættuþáttur. Hugsanlega mætti  þá gefa þeim kost á „uppbótarmeðferð“ sem eru með lágt frítt testósterón í blóði. Þannig mætti minnka dánarlíkur þessara karlmanna um allt að helming. Rannsóknin náði til um 1000 manna sem var fylgt eftir í 7 ár. Dánartíðni þeirra sem voru með lækkað frítt testósterón var um 21% á móti 12% hjá þeim sem voru með eðlilegt frítt testósterón, leiðrétt fyrir öðrum áhættuþáttum með fjölþáttagreiningu m.a. hvað varðaði blóðfitulækkandi meðferð.

Höfundar rannsóknarinnar mæla þó með að áður en ráðleggingar verði settar fram varðandi uppbótameðferðina, að þá verði fyrst gerðar framvirkar rannsóknir á gagnsemi meðferðar og hugsanlegar aukaverkanir betur kannaðar. Aðrar rannsóknir hafa ekki verið framkvæmdar með þessum hætti en rannsókn sem var gerð fyrir nokkrum árum á uppbótameðferð á testósteróni hjá eldri karlmönnum (>65 ára) í öðrum tilgangi og niðurstöður kynntar fyrr á þessu ári í NEJM var hætt vegna aukinnar dánartíðni af völdum hjartasjúkdóma. Rannsóknin var hins vegar lítil og orsakaþættir of óljósir til að dregnar væru öruggar ályktanir um dánartíðnina. Vöðvakraftur og færni til daglegs lífs jókst hins vegar og sem var megin tilgangur rannsóknarinnar að sýna fram á.

Hvert okkar er einstakt en við myndum fjölskyldur sem ganga saman gegnum sætt og súrt. Í andlit hvers okkar er greypt saga sem fylgir okkur alla ævi, oft saga sem er aldrei sögð en mótar okkur samt og þroskar fyrir lífstíð. Samspilið innan fjölskyldunnar skipir okkur þannig mestu máli. Lífskjör okkar og menntun er að lokum síðasta tækifærið út í lífið sem einstaklingar. Líf meðal annarra fjölskyldna sem við stofnum.  Allt þetta má lesa í meðfylgjandi mynd af íslenskri nútímafjölskyldu ásamt mörgum öðrum sem sjá má í frábærri ljósmyndabók Sigurgeirs Sigurjónsson og Unnar Jökulsdóttur. Bók sem var gefin út í góðærinu (2004) en var þá að manni fannst hálfgerð tímaskekkja og sýndi ekki þá Íslendinga sem við töldu okkur vera en sem við vorum engu að síður. Góðar ljósmynd af andliti og höndum fólks segir þannig merkilega sögu og sem verður áhugaverðari eftir sem árin líða. Myndir af okkur ungum sagði allt aðra sögu, ekki síst um þær væntingar og vonir sem búa innra með okkur. Fjölskyldualbúmið er þannig mesti dýrgripur hverrar fjölskyldu.

Lýðveldið er ungt og við höfum augljóslega ekki kunnað fótum okkar forráð. Við erum eins og unglingur sem hefur farið í gegnum mótþróaröskun unglingsáranna og sem hefur brennt sig aðeins á ýmsum staðreyndum lífsins eins og gengur. Samt hraustur og efnilegur.  Allir vita hvað bíður unglingsins ef hann fær ekki tækifæri til að blómstra, menntast eða bara hafa nóg fyrir stafni og sinna sínum áhugamálum. Svipað er nú komið fyrir okkur sem þjóð. Við þurfum að fara að axla ábyrgð og sá tími er liðinn að við getum verið endalaust í fýlu út í umheiminn, lokað okkur af og skellt hurðum. Við verðum að standast kröfur um bestu menntun sem völ er á og það gerum við ekki nema í nánu samstarfi við aðrar þjóðir og að unga fólkið fá bestu grunnmenntun sem völ er á. Tenging við gamla tímann, þann nýja og fjölmenningarlegt samfélag.

Heimurinn er alltaf að minnka og sífellt meiri áhersla er lögð á samstöðu meðal þjóða, rétt eins og hjá fjölskyldumeðlimum í stórri fjölskyldu. Ekki síst til að halda friðinn. Ábyrgðin á vansæld annarra þjóða er oft mikil og í vaxandi mæli ættum við sem þjóð að kannast við vandann og söguna og leggjast á árar með örðrum frjálsum þjóðum. Við hljótum að vilja vera með í samfélagi þjóðanna og láta til okkar heyra. Ekki síst viljum að börnin okkar fái tækifæri til að taka þátt.

Nú eru blikur á lofti  með nánustu framtíð okkar en við stöndum á ótrúlega sterkum grunni hvað varðar hlunnindi landsins og grunnmenntun þjóðarinnar. Tækninýjungarnar höfum við heldur ekki látið fram hjá okkur fara og á sumum sviðum í tækniþekkingu stöndum við fremstir meðal þjóða. Í þessu liggur okkar styrkur, við eigum að vera órög að takast á við ný og ögrandi verkefni, sú náttúra liggur einfaldlega í blóðinu okkar.

Ljósmynd eins og að ofan er rétt eins og heimskort þar sem þjóðirnar bíða þess eins að fá að tala saman og fá að vera með hvor annarri, gegnum súrt og sætt. Höldum nú áfram af krafti með aðildarviðræðurnar um mögulega ESB inngöngu fyrir Ísland. Látum ekki „unglinginn“ í okkur eyðileggja það tækifæri líka.

Fyrst kynin eru tvö, karl og kona, hljóta þau að eiga bæta hvort annað upp. Hlutverkaskiptingin hefur bara ekki alltaf verið á hreinu. En eitt er alveg ljóst að hvorugt kynið getur án hins verið.

Holl eru kvennaráð og það er betra að hafa ykkur með en á móti. Konur axla að öllum jafnaði miklu meiri ábyrgð á heimilislífinu og sennilega þjóðfélaginu öllu. Mér segir svo hugur um að samviskusemin sé ykkur betur ásköpuð en hjá okkur körlunum. Það er verkefni okkar karlana á komandi árum að deila meira með ykkur ábyrgðinni og jafna völdin og kjörin.

Ykkar barátta, sem vinna oftar en ekki með manneskjuna sjálfa, er barátta okkar allra að lokum…

Til hamingju með daginn.

Ég ætlaði upphaflega að blogga einhver góð hvatningarorð til kvenna í tilefni að deginum í dag en varð „kjaftstopp“ eftir að hafa heyrt úr predikun biskups, Hr. Karls Sigurbjörnssonar í gær og eftir að hafa séð viðtal við hann í fréttum á Stöð 2. Er maðurinn veruleikafyrtur eða er ég svona blindur að sjá ekki ljósið. Hver er í hlutverki páfans í dag og hver er í hlutverki Dante. Er við hæfi að reiða  svona hátt til höggs, næstum því eins og að slá fulltrúa almennings, „þeirra sanntrúuðu“ utan undir, í þeirri varnarstöðu sem biskupinn er í og Þjóðkirkjan öll, málstaðurinn klisjukenndur og  fordómafullur. Allt að  því hatursfullur. Kirkju sem hefur brugðist í tvennum skilningi.  Annars vegar sem stofnum sem átti að standa vörð um grunngildin og hófsemina í stað þess að taka þátt í hlaupinu kringum gullkálfinn. Nokkuð sem hefur komið okkur í þá stöðu sem við erum í dag, í andlegu sem veraldlegu gjaldþroti. Hitt er að gæta ekki að velsæmi og trúverðugleika á innri málefnum þjóðkirkjunnar.  

Miðað við hvað mikið hefur verð lagt í Þjóðkirkjuna okkar sem stofnun á liðinni öld er fallið í almenningsálitinu þeim mun meira. Hér er ekki átt við kristna trú sem slíka heldur aðeins trúverðugleika og heilindi kirkjunnar sjálfrar gagnvart almenningi. Hún getur ekki einu sinni tekist á í rökræðu um nútímalegar þarfir barnanna okkar. Rætt um kristaltæran sannleikann og ábyrgð. Á sama hátt og stjórnkerfið þarf allt af fara í gegnum hreinsunareld þessa daganna að þá þarf þjóðkirkjan ekki síður á þeirri hreingerningu á eigin sál að halda. Hún á að sjá sóma sinn í að vera lítillát, biðjast fyrirgefningar og reyna að byrja að vinna traust fólks aftur með því að taka þátt í þjóðfélagsumræðunni í stað þess að loka sig af en brjótast síðan út með gífuryrði og allt að því menningarfyrirlitningu. Þetta á ekki síst við gagvart börnunum okkar sem við kappkostum að undirbúa sem best við getum fyrir framtíðina á viðsjárverðum tímum.

Upplýst samfélag og vel menntað er það þjóðfélag sem við stefnum að og mistök gærdagsins mega ekki endurtaka sig aftur. Við ætlum að reyna að læra af reynslunni og reyna að snúa neikvæðri reynslu á jákvæðan hátt eins og við frekast getum. Þjóðkirkan brást þegar við þörfnuðumst hennar mest. Nú viljum við valfrelsi og nýja kirkju með nútímalegum viðhorfum á gömlum rótum. Við viljum nálgast trúmálin eftir okkar eigin þörfum en ekki að hún sé á borð borin eins og hver önnur máltíð.

Mikið er rætt um veikburða ríkisstofnanir þessa daganna. Þær eiga undir högg að sækja enda hefur stjórnunin ekki alltaf verið eins og best verður á kosið og oft vaknað upp spurningar hvaða hagsmuni er verið að verja. Þróun opinberrar þjónustu hefur liðið fyrir vöntun á forgangsröðun en sjónarmið vina og stjórnmálamanna látin ráða í stað bestu fagþekkingar á hverjum tíma. Oft er líka leitað langt langt yfir skammt og sérfræðingar fengnir utan að þegar besta nálgunin liggur hjá okkur sjálfum.

Gæðaþróun hefur þannig átt erfitt uppdráttar víðs vegar í heilbrigðiskerfinu, ekki síst í heilsugæslunni sjálfri. Skilaboðin um það sem vel er gert nær oft ekki upp í toppinn og sjálfur heilbrigðisráðherra og hans nánust samstarfsmenn oft illa upplýstir um gang mála á gólfinu. En það eru undantekningar og nú hefur t.d. verið stofnuð Þróunarstofa heilsugæslunnar til gæta betur að grasróttinni. Vonast er til að hún efli rannsóknir og vísindi í heilsugæslunni og stuðli að vaxandi gæðaþróunarstarfi sem skili árangri.

Sálfræðihjálp í heilsugæslunni er dæmi um þjónustu sem sárlega hefur vantað í seinni tíð, ekki síst á tímum örra og erfiðra þjóðfélagsbreytinga en sem betur fer á sama tíma og við erumbetur varin fyrir mörgum líkamlegum kvillum. Heilsugæslan byggist í eðli sínu á þverfaglegri vinnu ólíkra heilbrigðisstétta þar sem heimilislæknirinn sjálfur hefur yfirsýn með vandamálunum, eðli starfs hans vegna. Heilsugæslan er miðstöð heimahjúkrunar og öldrunarþjónustu og snertir á margan hátt félagsþjónustuna líka. Vandamálin hafa verið mörg og mikil. Gjörsamlega ómögulegt hefur verið að komast yfir öll verkefnin sem heilsugæslu er ætlað að sinna, ekki síst höfuðborgarsvæðinu þar sem undirmönnunin er hvað mest og upp undir 50 heimilislækna vantar miðað við staðla í nágranlöndum okkar.

Búnar hafa hins vegar verið til stofnanir til að annast ráðgjöf í lýðheilsu (Lýðheilsustofnun) sem auðvitað á heima innan heilsugæslunnar sjálfrar, enda fræðsluhlutverkið ekki síst hlutverk heilbrigðisstarfsfólks eins og nýjustu erlendu klínísku leiðbeiningar gera ráð fyrir. Þjónusta við veik börn fer þess í stað að mestu fram á skyndivöktum. Skortur á þjónustu hefur ekki síst verið gagnvart börnum og unglingum sem hafa átt við geðraskanir að stríða og fjölskyldna þeirra.

Ofvirkni og athyglisbrestur er mjög algengur í okkar þjóðfélagi, ekki síst hjá börnum sem gengur illa í skóla og sem aðlagast samfélaginu oft illa. Skólasálfræðingar hafa engan veginn annað álaginu og skortur á nauðsynlegri þjónutu er orðin mjög áberandi. Mjög erfitt er svo að koma börnum að hjá barnageðlæknum eða á göngudeild Barna- og unglingageðdeildar LSH (BUGL) sem er undir miklu álagi. Mjög knýjandi þörf er orðin á að heilsugæslan mæti álaginu á einhvern hátt auk þess sem hún þarf að sinna vaxandi kvíða- og þunglyndisröskunum fullorðinna á erfiðum tímum. Á sama tíma er sálfræðiþjónusta sjálfstætt starfandi sálfræðinga á stofu dýr enda eru þeir ekki samningsbundnir við Sjúkratryggingar ríkisins og þannig ekki „hluti af heilbrigðiskerfinu“. Lyfjakostnaður geðlyfja, ekki síst ofvirknislyfja er á sama tíma allt að tvöfalt meiri en á hinum Norðurlöndunum og segir sína sögu.

Sl. ár hafa nokkrir sálfræðingar verið ráðnir við nokkrar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu til að geta sinnt börnum til 18 ár aldurs og ungum mæðrum sem eiga við geðraskanir að stíða ekki síst þunglyndi og aukin hætta er þá á truflun tengslamyndunar við ungbörnin. Truflun sem getur leitt af sér geðraskanir hjá börnunum síðar og kvíða. Um reynsluverkefni er að ræða sem lofar mjög góðu.

Á heilsugæslustöðinni sem ég starfa í Firði er þjónustan þegar ómissandi þáttur í starfsemi stöðvarinnar. Margra vikna biðtími eftir tíma hjá sálfræðinginum segir stóran hluta af sögunni, en árangurinn af starfinu þó enn meira. Atferlismeðferð við geðröskunum svo sem hegðunarerfiðleikum og ofvirkni og meðferð við kvíðaröskunum og þunglyndi sem ekki fékkst viðhlýtandi meðferð við áður. Varanlegri árangur en með lyfjameðferð og styrking sálar við líkamann. Maður hefur spurt sig, hvernig fórum við að áður og hvaða þjónustu á heilsugæslan að veita ef ekki sálfræðiþjónustu jafnhliða annarri nauðsynlegri læknishjálp. Heilbrigð sál í hraustum líkama.

Önnur tilraunaverkefni hafa verið í gagni með þverfaglega vinnuhópa á heilsugæslustöðvunum. Fyrir nokkrum árum reið Heilsugæslan í Grafarvogi á vaðið með verkefni sem var kennt við fjölskylduna og litla barnið, verkefni sem áður hafði verið hleypt af stokkunum á Heilsugæslunni á Akureyri undir heitinu Nýja barnið. Hjálmar Freysteinsson heilsugæslulæknir var einn að frumkvöðlum verkefnisins þar ásamt fleirum. Markmiðið var að hjálpa ungum mæðrum að bæta tengsl við barnið sitt. Einnig að hlúa að vandmálum verðandi mæðra. Jafnframt að sigta út lítil börn með þroska- og hegðunarvandamál og koma þeim í þverfaglegt meðferðarteymi félagsráðgjafa, sálfræðings og heimilislæknis. Verkefnið hefur verið unnið að í samvinnu við BUGL. Mjög góður árangur hefur verið af þessari vinnu sl. ár fyrir norðan og stefnt er að því að rágjöfin verður fastur liður í starfsemi stöðvarinnar.

Annað nýtt verkefni var kynnt á nýyfirstöðnu Vísindaþingi íslenskra heimilislækna 8-9. okt. sl. Þar kynnti Kristján G. Guðmundsson heilsugæslulæknir verkefnið, Fjölskylduteymið í Glæsibæ. Markmiðið var að sinna á þverfaglegan hátt börnum sem áttu í við andlega vanlíðan eða erfiðleika að stríða, m.a. grunnskólunum í hverfinu. Gerður var samstarfssamningur við Velferðarsvið Reykjavíkur og BUGL. Kallaðir voru til sérkennarar og skólastjórnendur eftir því sem við átti og mál tekin upp í nemendaverndarráði. Meðalaldurinn var 11 ár þegar börnin komu í teymið og aðal ástæðurnar geðlægð, kvíði og hegðunarröskun. 70% foreldra reyndust síðan ánægðir eða mjög ánægðir með árangur teymisins strax eftir fyrsta veturinn (2009-2010) og töldu að börnin og fjölskyldurnar hefðu fengið góða hjálp við vandanum.

Á fræðadögum heilsugæslunnar í næsta mánuði munu sálfræðingar heilsugæslunnar kynna verkefni sín betur með öðru starfsfólki. Þjónustan er vonandi komin til að vera og þá á öllum heilsugæslustöðvum ásamt vonandi þjónustu félagsráðgjafa í samvinnu við félagsmálayfirvöld á hverjum stað. Heilsugæslulæknar ná þá vonandi aftur að vinna meira þverfaglega sem heimilislæknar og nálgast grasrótina í sjálfum sér.

Gleymum því ekki að yngsta kynslóðin fór verst út úr kreppunni í Finnlandi á áttunda áratug síðustu aldar sem kom best í ljós í geðröskunum hverskonar síðar. Kvíði, spenna og vöntun á hamingju á heimilum var stærsti áhættuþátturinn og vandamálið kom ekki augljóslega fram fyrr löngu eftir kreppuna þeirra og þá hjá heilli kynslóð ungs fólks. Fólksins sem átti að erfa landið og hefur stundum verið kölluð týnda kynslóðin.