Nú á að vera tími uppgjöra í þjóðfélaginu eftir skellinn mikla, ekki síst á sviði stjórnmálanna. Íslendingar ganga samt á sama tíma til undirbúningsviðræðna um Evrópusambandsaðild. „Sterka Ísland- þjóð meðal þjóða“ eru m.a. einkunnarorð sem heyrst hafa og sem er tileinkað viðræðunum. Tvö megin sjónarmið eru uppi. Gamla góða Ísland eða land með löndum tækifæranna. Jafnvel grillir í klofning Sjálfstæðisflokksins á þessum tímamótum í sögu þjóðarinnar. En höfum við skilgreint þörfina og forsendurnar rétt. Samkvæmt nýjum þjóðarpúlsi Gallups sem RÚV birti í kvöld var einungis fjórðungur þjóðarinnar hlynntur aðild Íslands að Evrópusambandinu. Athygli vekur að aðeins um helmingur svarenda taldi sig þekkja vel kosti og galla Evrópusambandsaðildar og fjórðungur viðurkenndi mikið þekkingarleysi á málefninu. Því er mikið verk óunnið í að kynna kosti og galla aðildar meðal þjóðarinnar áður en sjálfar viðræðurnar hefjast.

Það er alltaf gott að byrja á byrjuninni. Hugsum við um einföldu grunngildin og þá hluti sem mestu máli skipta í samskiptum manna á milli? Hvernig fyrirmyndarþjóðfélag viljum við skapa? Leitum við eftir ráðgjöf þeirra sem reyndastir eru í lífsins skóla eða leitum við til ráðamann og stjórnmálamannanna í einu og öllu og látum síðan slag standa?

Dags daglega veltir maður álíka spurningum fyrir sér í viðtölum við skjólstæðinga sem hafa ólíkar sögur að segja af sér og sínum, í sínu eigin lífi. Lífið hefur verið miserfitt og sumum mjög erfitt. Líf einstaklings getur samt að mörgu leiti endurspeglað líf þjóðarinnar og innræti þótt aðeins í brotabroti sé. Réttlætið nær ekki til allra og heppni í lífinu er mjög afstæð stærð á Íslandi. Að vísu lýðræði en við erum örþjóð þar sem vinasamfélagið ræður mestu. Það hefur bæði sína kosti og galla en elur á spillingu og klíkuskap eins og frægt er orðið. En hver er sinnar gæfu smiður segir máltækið á sama tíma og peningagræðgin ræður mestu.  Náttúruauðlindir ganga kaupum og sölum milli tiltölulega fárra manna og arður er mergsoginn úr öðru hverju fyrirtæki sem er löngu gjaldþrota. Að meðaltali ætti hver Íslendingur að eiga tæplega 2.5 milljónir krónur samkvæmt innistæðueign hjá bönkunum, ef meðaltalið réði. Í staðinn er um fjórðungur fjölskyldna í landinu tæknilega gjaldþrota.

Reynsla og þroski eru hins vegar mælanlegar stærðir á mælikvarðanum lífsleikni sem nægir oft að gera lífið hamingjusamara, óháð ríkidæmi. T.d. að geta nýtt neikvæða reynslu á jákvæðan hátt. Lífsreynsla þegnanna hefur einnig þann tilgang að móta þjóðina og miðla reynslu og þekkingu til næstu kynslóðar. Trúarhreyfingar og stjórnmálahreyfingar hafa hingað til hjálpað okkur að fara sameiginlegar leiðir að þessum markmiðum hverju sinni. Í blíðu og stríðu. Þannig hefur það alltaf verið þar til nú. Nú þarf nýtt blóð og nýja þekkingu. Og um stundar sakir verðum við sjálf að vera okkar eigin stjórnmálaflokkur og við sjálf ábyrgari fyrir framtíð okkar en nokkru sinni áður.

Á göngum nú um hásumarið rifjast endurtekið upp fyrir mér ýmsar upplifanir eða hughrif frá æsku sem tengjast gömlu sveitinni minni. Spurningin er hvort mínar einföldu hugrenningar tengist þjóðarsálinni á einhvern hátt og eins hvort þroski minn og reynsla gegnum árin hafi kennt mér að meta hlutina rétt. Er ég dómbær? Þetta þarf ég að vita til að geta tekið stórar ákvarðanir fyrir þjóð mína. Ef þjóðarsálin er ennþá eins og barn eða óstálpaður unglingur er samt ágætt að byrja þar.

Ég tel að það hafi verið mikið lán að fá að hafa alast upp í sveit á sumrin. Ógleymanlegar ferðir eftir beljunum þegar þær voru sóttar til mjalta á gúmitúttum með sólbrennd eyru. Upp í fjall, yfir holt og hæðir, í þoku og rigningu eða glaða sólskyni og sumarhita. Stundum hálf týndur og varð að treysta á innsæi dýranna. Langar göngur eftir skorningum og meðfram nýgröfnum skurðbökkum í mýrum og flóum. Vaða læki, sökkva í mýri og hræðast svartapyttina og sökkva í hyldýpið og koma aldrei upp aftur. Hlaupa yfir tún og móa á eftir hestunum og ríða síðan berbakt heim að bæ. Rafmagnsleysið og lestur með olíulampann sér við hlið á kvöldin. Bíða eftir mjólkurbílnum tvisvar í viku til að frá fréttir frá umheiminum í Mogganum eða með sendibréfi.

Allt þetta gaf manni ákveðna skynjun og reynslu í formi tilfinninga sem verður sífellt áþreifanlegri eftir því sem maður eldist og fer að skilgreina hlutina upp á nýtt. Gamla góða sveitin var alltaf best. Það breytti þó ekki því að á haustin var alltaf mikil eftirvænting að komast heim í „bæjarmenninguna“. Komast í sjoppur og í bíó um helgar. Geta horft á sjónvarp og tilheyrt hinum stóra heimi. Á einhverjum tímapunkti miklu síðar fer maður svo að njóta hversdagslegustu hlutanna aftur betur og betur. Maður hugsar þá gjarna til gömlu daganna. Enn síðar fer maður svo að reyna að treina sér þessar góðu stundir og vilja njóta þeirra sem lengst hverju sinni.

Í sumar t.d. hef ég, nú á miðjum aldri, sennilega aldrei fylgst jafn náið með gróðrinum og hvernig hann og annað líf vaknaði til lífsins með vorinu. Frá fyrstu grænu stráunum og fyrstu sóleyjunum til dagsins í dag þegar stráin eru að verða að frumskógi á þeirra eigin mælikvarða og gnæfa nú yfir annan gróður. Hvernig lúpínan breiddist yfir eins og blátt töfrateppi á örfáum dögum á ólíklegustu stöðum og gaf manni jafnvel þá hugmynd að maður væri komin í aldingarðinn Eden. Og daginn sem varla var stigið á túnfótinn fyrir ánamöðkum sem skyndilega ákváðu að hittast á góðum súldardegi til að gera upp sín mál. Gróðurlyktin af mismunandi grösum og nýútsprungnum blómum og jafnvel af blautri moldinni og mýrarrauðanum. Hljóðunum frá hundunum sem hlupu um í grasinu og á stígunum svo undir tók á köflum og minnti mann á dynjandann í göngunum í sveitinni í gamla daga þegar bikkjurnar urðu að bestu gæðingum. Fuglasöngur af öllum gerðum, svo stundum er maður við það að ærast. Fylgjast með viðbrögðum fuglanna til að verjast sig og sína og baráttuna þeirra á milli. Mávar og vargfuglar alltaf á næstu grösum. Allt var þetta að segja manni eitthvað, hversdagslegir hlutir sem líða fljótt hjá en sem eiga sér samlíkingar með dægurmálunum í gær og jafnvel í dag.

Sennilega er þessi sterka upplifun hluti að því að eldast og þroskast og þakka ég kærlega fyrir það. Ef til vill eru þessi skrif til marks um að ég sé seinþroska að hafa ekki uppgötvað þessi undur miklu fyrr. Réttara væri þó að segja að nálgunin hafi aldrei notið sín jafn vel og í sumar af ástæðum sem flestir ættu að kannast við. Umræðan hefur nefnilega verið með þeim hætti síðastliðin misseri, að daglega vakna spurningar um hvar í ósköpunum við erum stödd í óskilgreindri gerviveröld. Hvað er satt og hvað er logið? Hverjir rændu peningunum okkar og hvar eru þeir núna? Hverjir fengu lán sem þeir þurfa ekki að borga til baka? Lög voru ólög og stjórnmálamönnum vart treystandi. Jafnvel bankarnir brugðust trausti. Nýjar fréttir á hverjum degi. Líf okkar mannanna er eins og blakandi strá í vindi, jarðbundið og sterkt, hluti af sterkri liðheild en þolir samt ekki að það sé traðkað á því.

Samtenging við hugarástand sem maður telur raunverulegt verður þannig ennþá sterkara þegar veröldin fer á hvolf. Gildin sem reyndust fölsk verða þá að víkja. Öll eigum við okkar sögu sem getur komið okkur til góðs, ef við bara viljum. Eins og miðsumarið skartar nú sínu besta, þannig blómstrar mannhugurinn líka best á miðjum aldri, við erum þroskaðri og reynslunni ríkari. Þess  vegna höldum upp á hvert árið sem við lifum með afmæli og þökkum fyrir okkur um leið. Allra síst viljum við þó missa af afmælum barnanna okkar, barnabarna og barnabarnabarna. Þannig teljum við árin best.

En hvað með aldur þjóðarinnar sem við vitum að er ung í alþjóðlegum samanburði og hversu þroskuð er þjóðarsálin? Getur verið að skýring á útrásartímabilinu hafi verið einhverskonar unglingaveiki hjá þjóðinni. En unglingarnir þroskast, fullorðnast og róast. Síðar eru teknar stórar ákvarðanir sem varða framtíðina og margir skuldbinda sig út lífið. Ef þjóðarsálin er vanþroska, er þá ekki betra að leyfa henni að þroskast aðeins betur og öðlast meiri reynslu til að geta tekið ákvörðun um framtíð sína? Varla liggur svo mikið á.

Það eftirsóknaverðasta við að ganga í Evrópusambandið er samt að þá opnast hugsanlega meiri möguleikar á námi erlendis. En oft virðist hins vegar grasið grænna hinum megin við lækinn. Möguleikar á framhaldsnámi eru ágætir í dag og Háskóli Íslands og fleiri menntastofnanir hafa náð góðum samstarfssamningum við menntastofnanir út um allan heim svo víða standa okkur alla dyr opnar. En ef til vill getum við ekki haldið okkur við einangrunarstefnu landsins endalaust. Það er eigingjarnt og ósanngjarnt gagnvart öllum þeim sem vilja kynnast landi okkar og þjóð. En við skulum ekki ganga til samninga sem undirmálsmenn, nú rétt eftir fjármálahrun og flest í sárum. Tímasetningin er einfaldlega röng og undir óeðlilegum aðstæðum auk þess sem þjóðin þarf að þroskast betur til að geta metið af raunsæi kosti og galla. Vil í þessu samhengi benda á góða grein eftir Ingva Gíslason í Fréttablaðinu í morgun um sjálfstæðisvitundina og hvernig hún hefur þróast á sl. árum.

Í Kína er sagt að gamall maður sé vitur maður. Við þurfum ef til vill bara að spyrja eldra fólkið réttu spurninganna til að verða þess vísari. En við höfum lítið talað við eldri kynslóðina. Okkar eigin nútímaþekking á flestum sviðum brast og var ósönn. Svörin þeirra eru því okkur í dag afar mikilvæg og byggja á þroska, reynslu og innsæi. Við höfðum líka lesið illa heima og rangt á milli línanna, töldum peningana vitlaust, vorum að flýta okkur, vorum of gráðug og reikningsskilin voru að lokum kolröng. Ungt fólk fær góðar hugmyndir en tölum nú við gamla fólkið sem er flest jarðtengt og spyrjum það hvað sé mikilvægast í enduruppbyggingu þjóðfélagsins. Veltum síðan fyrir okkur samstarfi með öðrum þjóðum á okkar eigin forendum. Verum leiðandi í þeim viðræðum, við höfum svo margt að bjóða sem er afskaplega eftirsóknavert.

Fátt veldur meiri gleði og eftirvæntingu meðal þjóðarinnar en Tónlistar- og ráðstefnuhúsið Harpa sem nú er að rísa við Reykjavíkurhöfn. Jafnframt verður húsið alla tíð minnisvarði um það sem það sem við höfðum ekki efni á en langaði alltaf svo mikið í og fengum fyrir rest, jafnvel eftir fjármálahrun. Menning og menntun verður aldrei metin til fjár og með tímanum kemur húsið til með að borga sig margfalt upp þótt ekki væri nema vegna fjölda erlendra gesta sem koma til með að sækja landið heim m.a. vegna fegurðar hússins og það sem það hefur upp á að bjóða.

Mér er málið aðeins skylt þar sem ég tók þátt í samkeppni um nafnið 2007 og sendi aðeins inn eina tillögu sem var nafnið Prisma. Nafnið átti nefnilega að vera vel skiljanlegt á enskri tungu og helst alþjóðlegt. Prisma brýtur ljósið í litrófið og nafnið gat orðið jafn frægt og Perlan var þegar orðin í höfuðborginni Reykjavík.

En ég er í dag sammála að Harpa er miklu betra nafn og Prisma er meira 2007. Harpa er þjóðlegra nafn og snertir hjartað en prismað er kaldara og tæknilegra. Litirnir sem eiga að endurspeglast í litrófinu frá gluggunum minna engu að síður á tærleikann í loftinu og alla litina sem íslensk náttúra hefur að geyma. Mér skilst að forsetahjónin hafi fært Viktoríu svíaprinsessu og hennar brúðguma forláta glerskál í brúðkaupsgjöf frá íslensku þjóðinni á dögunum sem var í öllum regnbogans litum og átti einmitt að minna á alla litina sem finnast í íslenskri náttúru. Hef reyndar því miður hvergi séð mynd af brúðkaupsgjöfinni sem mér finnst að hafði verið við hæfi og að allir landsmenn gætu séð fyrir brúðkaupið.

Mér er hins vegar þegar farið að þykja afskaplega vænt um Hörpu og hlakka mikið til að sjá húsið tilbúið næsta vor, ekki síst hvernig það kemur til með að líta út utan frá. Vafalaust verður húsið einstakt í sinni röð og góður minnisvarði. Andinn sigrar efnishyggjuna.

Heilbrigðisráðherra, Álheiður Ingadóttir hefur ákveðið að síðdegismóttökur heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu skulu vera að einhverju leiti opnar í sumar þrátt fyrir að löngu hafi verið búið að ákveða lokun á þeim frá kl. 16 alla virka daga frá 15. júní sl. og fram til 15. ágúst. Þetta kom fram í kvöldfréttum RÚV í kvöld. Ég fagna þessari ákvörðun þar sem ég taldi fyrri ákvörðun um algera lokun hafa verið móðgun við heilsugæsluna eins og ég hef bent á hér á blogginu mínu. Fagleg sjónarmið voru látin víkja fyrir skammtímasjónarmiðum um sparnað og kostnaður hefði í alla staði orðið meiri þegar upp væri staðið. Vonandi verður heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu þannig samanburðarhæfari við heilsugæsluna úti á landi sem býður upp á meiri samfellu í þjónustunni en hér í mesta þéttbýlinu.

„Myndin of dökk“ getur haft þrenna merkingu. Myndin er óskýr eins og á tölvuskjánum þegar birtan umhverfis er of mikil eða þá að mynd eins og ljósmynd sem fær ekki nóga lýsingu þegar hún er tekin og verður þannig dökk og óskýr á pappírnum. Í þriðja lagi getur mynd verið máluð dökk og drungleg sem boðar ekki gott. Allt þetta getur átt við í dag. Stjórnmálamennirnir tala nú mög óskýrt, jafnvel í myrku máli, þótt almenningur væri farin að verða bjartsýnn, að minnsta kosti þeir sem áttu allt undir með skuldsetningu gjaldeyrislána. Góðar afkomutölur bankanna fuku enda úti í veður og vind í sumarlogninu með úrskurði hæstaréttar á dögunum. Myndin sem dregin hafði verið upp fyrir okkur til þess dags var ósönn, mislukkuð, enda tekin í ósönnu ljósi og í raun lögleysa frá upphafi. Lögleysa þýðir það nefnilega að afleiðingarnar snerta þriðja aðila á einhvern hátt með neikvæðum formerkjum eins og t.d. hinn almenna skattborgara. Í þriðja lagi að þá er myndin í dag afskaplega óskýr enda illa máluð af stjórnmálamönnum hvað framtíðina varðar og þungt í mönnum. Sumir sjá sér samt leik á borði of ala á enn meiri tortryggni. Ef ganga á gegn niðurstöðu hæstaréttar og búa til nýja jöfnun meðal almennings má búast við fleiri lögsóknum, skerðingu og niðurskurði í velferðarmálunum og jafnvel ótrygga bankastarfsemi í landinu. Sumir eru jafnvel farnir að hvetja til úttektar á öllum sparnaði, eða fyrir þá sem á annað borð eiga einhvern sparnað, og flýja land fyrir næsta hrun. Og til að kóróna þetta allt saman fara stjórnmálamenn nú í frí frá öllu saman fram á haustið.

Myndin hefur reyndar verið dökk að mörgu leyti í sumar, a.m.k. afskaplega óskýr þrátt fyrir veðurblíðu og sól í heiði. Fjölmiðlar hafa forðast að fara í gagnrýna umfjöllun á málefnum dagsins sem þó eru yfirþyrmandi þótt nú sé mitt sumar. En tímarnir í dag eru ekki venjulegir. Ríkisfjölmiðlarnir fóru samt frí og einbeita sér nú einna helst að fótboltanum. Jafnvel fréttatímar eru látir fjúka eða víkja og umræðuþættir lagðir niður þegar e.t.v. aldrei hefur verið meiri þörf að kryfja málin til mergjar. Almenningur vill fá að taka þátt í umræðunni og umræðuþættir og vandaður fréttaflutningur eru lykilatriði og forsenda slíkrar umræðu. Netmiðlarnir standa sig hvað best hvað þetta allt varðar og ef ekki væri fyrir þeirra tilstuðlan að þá væri allt þaggað niður með allsherjar þöggun. Neðanjarðarpóstar, neðanjarðarhreyfingar og skuggaráðuneyti myndu þá e.t.v. blómstra betur fram að stjórnlagaþinginu, hvenær sem svo það verður. En e.t.v er meira að gerast á bak við myrkvuð tjöldin en við vitum um.

En hvernig væri nú að fara að taka betri myndir. Hvernig væri að fara að mála myndir í bjartari tónum. Hvernig væri að fara að mála myndir í raunverulegum litum. Ræða málefnin út frá bestu þekking hvar sem við erum stödd. Hættum að taka þátt í þeirri þöggun sem gegnsýrt hefur íslenskt samfélag sl. áratugi. Áður var það fyrst og fremst vinasamfélagið sem réð öllu en nú er það hræðslusamfélagið þar sem enginn er öruggur með sitt nema að eiga vin og jafnvel dómstólarnir rugla okkur í ríminu. Nefnum hlutina réttum nöfnum. Skilgreinum hagsmunahópa og hlustum á grasrótina og þá sem hafa faglega þekkingu. Látum stjórnvöl heyra að kerfin geta talað saman og að þau þurfi að leita eftir því á öllum sviðum. Við þurfum að spara mikla peninga á næstu misserum. Við viljum öll hafa afskipti af því hvernig það verður gert. Við gætum haft skoðun sem skiptir okkur öll máli. Alþingi og fjölmiðlar verða að halda áfram að taka þátt í leiknum, honum er ekki lokið.

„hvernig ert þú í lit“, segir í frægum dægurlagatexta með Dúkkulísunum. Textinn er samt ekki svo voða gamall en höfðar til gömlu svart-hvítu kvikmyndanna, hetjudýrkunar og síðan hversdagsleikans eins og hann blasir við okkur. Nú er að nálgast mitt sumar, ég kominn í sumarfríið og litadýrðin í náttúrunni í hámarki. Hvað gefur lífinu meira lit en njóta þeirra allra?

Í gamla daga, á upphafsdögum litasjónvarpsins, var stóra óskin á hverju heimili litasjónvarp. Þú vildir fá að sjá heiminn eins og hann var í raun og veru enda var talað um „lifandi liti“ í tækinu. Menn trúðu því að veröldin yrði nær fullkomnuninni með litasjónvarpi og að maður gæti þá fylgst með öllu sem skipti máli í raunverulegu umhverfi, heima í sófa. Samt höfðu Íslendingar kynnst svart-hvíta sjónvarpinu aðeins um 10 árum áður og kanasjónvarpinu rúmum 10 árum þar á undan og tilheyrðum þar með hinum vestræna menningarheimi. Nokkrir höfðu reyndar haft varann á sér frá upphafi varðandi menningaráhrifin á landann. Töldu ameríska sjónvarpið siðspillandi og boðskapinn tilheyra landi lágmenningarinnar. Þeir lofuðu hins vegar menningaráhrif íslenska sjónvarpsins þegar það byrjaði og áhrifa sem sjónvarpið gæti haft á íslenska tungu og menningu. Annað átti eftir að koma á daginn.

Allt þetta þótti, þegar á heildina er litið, mikill menningarauki á Íslandi og lausn alls leiða. Við höfðum tengst alþjóðasamfélaginu. Endalaust skemmtiefni og fullkomnun heimilislífsins þar sem allir í fjölskyldunni gátu nú setið hamingjusamir saman og notið samverunnar. Einn eftirminnilegasti þátturinn var skíðakennslan heima í stofu þar sem maður átti að ímynda sér að maður vær á bruni niður skíðabrekkurnar í fjöllunum. Menn lögðu líka fljótt svarthvítu sjónvarpstækjunum og byrjuðu að borga af nýju litasjónvörpunum með háum afborgunum til að geta notið litanna og fjallana betur. Þvílík vonbrigði. Af öllum þjóðum þurftum við sennilega síst á litunum að halda heima í stofu, litum sem við höfðum svo nóg af allt í kringum okkur. Litirnir í imbanum reyndst heldur hvorki lifandi né raunverulegir, eins og sagt var í auglýsingunum.

En grár hversdagleikinn hefur samt löngum verið okkur Íslendingum erfiður. Síðastliðna áratugi höfum við sennilega átt heimsmet í kapphlaupinu í að nútímavæðast. Við þjófstörtuðum reyndar á lokakafla hlaupsins mikla og komust heldur aldrei í mark. Síðastlið ár höfum við síðan verið dugleg að endurmeta lífsgildin. En því miður full seint fyrir suma sem villtust rækilega í hlaupinu og hafa aldrei fundist. Að byrja hlaupið aftur með tilliti til skulda er enda vonlaust dæmi fyrir þá villtu. Viðmið með tilliti til annarra lífsgæða er þó eitthvað sem flestir ættu að geta sætt sig við, svona til að byrja með. Göfugusta markmiðið í dag getur verið að skilja við að lífslokum skuldlaus en eignarlaus, eftir ævilangt starf, sérstaklega ef ekki er gengið á möguleika næstu kynslóða til að njóta þeirra lífsgæða og við þó njótum í dag. Þarna er ekki síst átt við hvernig við ætlum að skila náttúrunni sjálfri til afkomenda okkar og svo hvernig við ætlum að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir í mennta- og menningarlegu tilliti. Draumurinn um litasjónvarpið var auðvitað tálsýn, en er ágætis afþreying, tímabundið eins og svo margt annað.

Nú snýst umræðan um Evrópusambandsaðild. Okkur er boðið að vera með. En er grasið grænna austan atlandsála og liggur okkur eitthvað á? Eigum við að fylgja straumnum með von um betri tíð og litríkara mannlíf eins og sagt er eða njóta og byggja á þeirri náttúru og litum sem við þegar höfum, svona til að byrja með?

Í Skagafirðinum í gamla daga var aðeins einn dagur haldinn hátíðlegur á sumrin. Það var 17. júní og þá gjarnan farið í messu og drukkið kakó með rjóma á eftir. Ekki svo að skilja að ég sé svo gamall því eins man ég eftir hefðbundnum hátíðarhöldunum árin á undan í Reykjavík. Einhvern veginn fannst mér samt hátíðlegra í sveitinni enda naut maður í fyrsta skipti frídags sem barn og þess sem var viðhaft á borðum til hátíðarbrigða. Heyskapur var heldur ekki byrjaður og sauðburðurinn rétt búinn. Sumardaginn fyrsta var maður líka búinn að halda upp á með skátunum í skrúðgöngu með fánum og blöðrum rétt áður. Njótum dagsins með börnunum og rifjum upp gamla tíma með þeim. Í kirkjum lansins og fánanum okkar sameinast nútíð og fortíð. Gleðilega hátíð.

Það er með ólíkindum að í dag skuli vera auðveldara að fá þjónustu fyrir bílinn sinn en líkamann sinn. Eins er með ólíkindum að það skuli verða auðveldara að fá grunn heilbrigðisþjónustu á afskktustu stöðum landsins en í sjálfri höfuðborginni. Eins er með ólíkindum að almenningur skuli ekki vera farinn að gera kröfu um eðlilega grunnþjónustu fyrir börnin sín og í raun lágmarks heilsugæsluþjónustu fyrir alla. Eða eru boðleiðirnar upp til pólitíkusanna orðnar allt of langar. Forystumenn stjórnmálaflokkanna láta sig málið í léttu rúmi liggja, ekki síst þeir sem sitja í ríkisstjórninni. Þeir réttlæta allt með frösum um nauðsynlegan niðurskurð, horfa skammt fram á veginn og vísa ábyrgðinni til heilbrigðisráðherra. Jafnvel fagmenn innan stjórnmálahreyfinganna passa sig að láta ekkert í sér heyra. Formaður borgarráðs í Reykjavík og forseti bæjarráðs Kópavogs eru báðir læknar og vita samt vel um vandann. Þeir eru annars vegar í forustusveit Samfylkingarinnar og hins vegar í forustusveit Vinstri  grænna. Og ríkisfjölmiðlarnir þegja þunnu hljóði. Eins og ég hef bent á áður, að þá er það skylda heilbrigðisstarfsfólks, ekki síst lækna að fyrirbyggja fyrirsjáanleg slys og á það ekkert síður við um skipulag heilbrigðismála en slys á fólki, enda er heilsa og líf fólksins í veði.

Frá deginum í dag loka síðdegisvaktir heilsugæslustöðvanna í sumar. Fyrir er búið að skerða þjónustu heilsugæslunnar frá sl. vori. Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu verður nú rekin á lágmarks mannafla á daginn enda ekki ráðið í sumarafleysingar. Aðeins bráðari erindum verður sinnt á daginn og öðrum vísað á Slysa- og bráðmóttöku LSH. Þannig sker ríkið nú niður þjónustuna á höfuðborgarsvæðinu enn frekar en hafði áður sparað með því að skera niður kjör heimilislækna um 30%.

Í sumar verður heilbrigðisþjónustan á höfuðborgarsvæðinu þannig lömuð. Á síðustu stundu ákvað Læknavaktin ehf. að bjarga því sem bjargað varð með því að framlengja samning sinn við ríkið fram til áramóta eftir að hafa fengið langt nef frá heilbrigðisráðuneytinu. Fyrirvaralaust var nefnilega gefið í skyn fyrir nokkrum vikum að ekki yrði samið við Læknavaktina og enn síður til lengri tíma. Leitað yrði annarra leiða til að sinna bráðaþjónustu fyrir heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu á kvöldin og um helgar. Samt eru allir sammála sem kunnugir eru málum, að samningur við Læknavaktina var afar hagstæður fyrir ríkið og Læknavaktin vel rekið heilbrigðis- og þjónustufyrirtæki. Hvar og hvernig ríkið ætlar að koma þessari þjónustu fyrir annars staðar er með öllu óljóst og spurningar vakna hvort ráðuneytið hugsi í raun að leita leiða til að fá starfskrafta erlendis frá til að sinna verkefninu.

Að minnsta kosti eru fagleg sjónarmið heilsusgæslunnar látinn lönd og leið og eftirfylgni með krónískum sjúkdómum gefið langt nef í sumar sem og annarri grunnþjónustu á daginn. Eins möguleikum að farið verði eftir alþjóðlegum klínískum leiðbeiningum um meðferð sjúkdóma sem gegna ekkert síður mikilvægu hlutverki í heilsugæslunni og leiðbeiningar um góða og eðlilega starfshætti hjá því opinbera. Leiðbeiningar sem ráðamenn ættu að kannast vel við. Atgerfisflótti er engu að síður nú skollin á meðal lækna enda eru skilaboðin til lækna að starfskrafta þeirra sé ekki óskað að óbreyttu. Heilbrigðisráðherra kom síðan fram í fjölmiðlum í fyrradag og hótaði að skerða kjör heimilislækna enn frekar. Hvað á að brjóta og bramla mikið í heilsugæslunni og hvað mun tiltektin og uppbyggingin síðan að lokum kosta? Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu er að blæða út, hún er auk þess lömuð og þarfnast bráðahjápar góðra manna strax.

Þessa daganna er til umræðu hjá allsherjarnefnd alþingis að breyta íslensku fánalögunum og leyfa fánanum að blakta við hún allan sólarhringinn á sumrin, jafnvel alla daga og síðar jafnvel árið um kring. Flutningsmaður tillögunnar er Siv Friðleifsdóttir, alþingismaður. En svo segir m.a. í tillögu til þingsályktunarinnar: „Flutningsmaður leggur til það svigrúm að hafa megi fánann uppi allan sólarhringinn yfir bjartasta tímann á sumrin, frá 15. maí til 15. ágúst. Hluta þessa tímabils er sólsetur eftir miðnætti og sólarupprás skömmu síðar. Vera má að í framtíðinni verði grundvöllur fyrir því að afnema með öllu hömlur á því hvenær fáninn megi vera uppi, þ.e. að hann megi þá vera á stöng allan sólarhringinn allan ársins hring“. Og síðar í sömu tillögu: „Á síðustu árum hefur farið fram umræða í samfélaginu um hvort ekki mætti breyta lögunum þannig að unnt yrði að auka frjálsræði um notkun fánans með tilliti til markaðssetningar á íslenskri framleiðslu“.

Alls staðar er þjóðfáni tákn sameiningar. Fáninn sem slíkur varð samt til í upphafi sem stríðsmerki og gaf ákveðin skilaboð og hvatti til samstöðu. Allir á Íslandi þekkja merkingu hvíta fánans og það að fá gula eða rauða spjaldið. Erlendir aðilar hafa notað þessi spjöld mikið á okkur að undanförnu. Merking litanna í íslenska þjóðfánanum eru augljósir eða svo finnst okkur sem erum frekar jarðbundin. Samstaða og standa vörð um landið okkar og þjóð, í blíðu og stríðu. Það er okkar hjartans mál.

Fáni er líka merki um ákveðið vald. Og allir verða að verja fánann sinn. Við Íslendingar erum í raun allir í sama liði en í dægurþrasinu veljum við okkur flokka. Sama á sér stað í íþróttum nema þar sem þjóðernishyggjan nær hámarki í landsleikjum að þá flöggum íslenska fánanum og stöndum saman sem einn maður. Merki er annað en fáni en gefur samt alltaf ákveðinn tón. Flokksmerki, íþróttamerki eða félagsmerki. Allt tengist þetta tilfinningum til hluta og hugsjóna. Gæði og traust. Alvarleikinn er samt aldrei langt undan um stundum er flaggað í hálfa stöng.

Dagurinn er lífið og birtan, nóttin boðar hvíld og ró, líka fyrir þjóðfánann okkar. Eins finnst mér ekki við hæfi að flagga nema á fánadögum og þegar við höfum eitthvert sérstakt tilefni eins og fánalögin segja til um sem sett voru við stofnun Lýðveldisins Íslands, 17. júní 1944. Það eru ekki allir dagar hversdags-dagar. Að flagga á að merkja eitthvað og vekja mann til umhugsunar, ekki síst þegar þjóðfáninn á í hlut. Þjóðfáninn íslenski var ekki hugsaður til hversdagsnotkunar. Það gera hins vegar merki og veifur.

Á sjálfan þjóðhátíðardaginn eru blikur á lofti varðandi EBS aðildarviðræður fullveldisins Íslands í náinni framtíð. Þau sjónarmið verða ekki rædd hér en ef til vill sjáum við fram á breytta tíma í sameinaðri Evrópu enda höfum við takmarkað bolmagn að standa utan við alþjóðasamfélagið í lagarlegum og menningarlegu samhengi. Við höfum heldur ekki staðið okkur of vel í alþjóðlegum viðskiptum og fengið mörg rauð flögg upp að undanförnu. Á þjóðhátíðardaginn flöggum við samt í heila stöng, íslenska þjóðfánanum, og samgleðjumst yfir sameiginlegum markmiðum og hvað íslenska þjóðin stendur fyrir, ekki síst á erfiðum tímum. Það hriktir í lýðveldinu og margir spyrja sig ótal spurninga.

Ég vona að þjóðfáninn okkar verði ekki vanvirtur og verði ekki látinn hanga við hún allt sumarið, dag og nótt, til að þóknast auglýsingamenskunni og gróðrasjónarmiðunum. Það er nóg komið af þeim hugsjónum og við þurfum að efla aðrar. Veifur sóma sér hins vel við heimahús og sumarbústaði, svona til að minna okkur betur á landið góða, alla daga og nætur. En þjóðfáninn sjálfur heilagur og njótum að fá að eiga hann eins lengi og við getum.

Tjáningarfrelsið og er sennilega eitt það dýrmætasta sem við eigum. Það frelsi er hornsteinn lýðræðisins, en vandmeðfarið. Aðgát skal í nærveru sálar og orð geta sært. Frásögnin er líka  hluti af tjáningunni og það geta orðið til sögur. Börnin eru sérstaklega góðir hlustendur og ævintýr er þeirra uppáhald. Með sögum er lagður grunnur í  þroska þeirra og tjáningu síðar. Þetta köllum við nauðsynleg samskipti og þörf fyrir að miðla reynslu okkar á milli, mann frá manni og frá kynslóð til kynslóðar. Eins til að hjálpa okkur að túlka hugmyndir með orðum sem kvikna innra með okkur. En við segjum ekki allan sannleikann og eigum ekki endilega að gera það. Síðar meir þóknumst viðmælandanum meir og meir, skynjum betur viðbrögðin og metum væntingarnar. Að  því leiti er er frásögn og samræða gagnvirk aðgerð okkar á milli þar sem við tökum tilliti til hvors annars en sagan því sjaldan að full sögð.

Stjórnmálamennirnir eru flinkir að segja sögur og ekki allar sannar. Skáld eru listamenn og geta sagt ósannar sögur á trúverðugan hátt. Skáldverkin eru prjónuð saman úr orðum og hugmyndum. Að lokum verður til ímyndaður heimur lesenda emeð lifandi persónum sem við sjálf sköpum, með túlkun okkar en frumkvæði skáldsins.

Margar furðusögur hafa verið sagðar undanfarin misseri á opinberum vettvangi. Aldrei hefur maður upplifað neitt annað eins og fátt  hefur í raun komið manni meira á óvart. Sumt verulega óþægilega á óvart, næstum eins og að maður hefði ekki viljað heyra tíðindin. Martröð er saga sem maður vildi aldrei heyra en heyrði samt. Hún verður sem betur fer ósönn um leið og maður vaknar. Frásagnirnar í fréttunum urðu líka stöðugt meira íþyngjandi og ætluðu engan endi að taka. Rannsóknaskýrsla Alþingis sagði síðan allt aðra Íslandssögu en okkur hafði verið talin trú um áður, jafnvel þótt við ættum að hafa vitað betur og hlustað á innri rödd. Og enn er ekki búið að segja söguna alla og allir hafa sína sögu að segja í þessu samhengi. Álitamálin virðast óendanleg og skoðanir manna misjafnar. Hvað er efni í sögur, skáldverk eða bara blogg ef ekki þessi efniviður. Við lifum alveg á sérstökum tíma sem Íslandssagan mun aldrei gleyma.

Iðulega reyni ég að fá sjúklingana mína til að tjá sig um það sem þeim býr í brjósti. Stundum er það erfitt og oftast koma frásagnirnar í myndbreyttu formi, en stundum með gráti og eru þá ofast sannar. Aðal málið er að finna rauða þráðinn eða sannleikskornið sem býr að baki frásögninni. Eitthvað sem veldur til dæmis depurð eða kvíða. Ekki leita strax lausna, þær koma síðar og oft af sjálfu sér. Bara frásögnin léttir og raðar hugsunum saman á sinn stað. Svo er manni þakkað kærlega fyrir. Og maður sagði ekker sérstakkt bara hlustaði á söguna. Oft hef ég hvatt skjólstæðinginn að ræða á svipuðum nótum við sína nánustu. Enn það þarf hvatningu. Ýmist gefa menn sér að aðrir hafi ekki tíma til að hlusta eða að þeir vilja ekki ónáða fólk með sínum áhyggjum, þeir hafi nóg með sínar. Frásögnin er samt alltaf saga, túlkun á sannleikanum og lituð af tilfinningum. Blæbrigðin eru þannig mismunandi og hughrif hjá hlutandanum sömuleiðis. En með samræðunni er hægt að komast að einhverju sameiginlegu og þá er takmarkinu náð.

Það er því mikill misskilningur að halda að það sé bögg fyrir góðan hlutanda að hlusta á sögu náungans þótt hún kunni að vera í þyngri kantinum, jafnvel sorgleg og óteljandi óleyst vandamál bíði úrlausna. Þvert á móti, góður hlustandi þrífst af frásögninni og hann fær tækifæri um leið að endurupplifa sína reynslu og miðla henni eða gefi henni nýtt líf. Góður hjúkrunarfræðingur kenndi mér spakmæli sem ég hef oft hugsað um. Mikill þroski og sóknarfæri fellst í að geta heimfært neikvæða reynslu á jákvæðan hátt. Snúa vörn í sókn. Eins og ég hef sagt áður, lífið á ekki að vera létt. Og það á ekki alltaf að vera gaman. Lífið er ólgusjór. En maður á að geta lagt saman góða reynslu og slæma svo út komi eitthvað sem heitir góð lífsreynsla sem fleytir manni langt. Hver dagur er glíma og við eigum að njóta. Sagan verður þannig til og söguna þarf að segja. Ekki endilega um ákveðna menn eða málefni. Lesa í landslagið og túlka. Þess vegna er svo gaman að blogga, frjáls og óháður og helst að meiða engan. Jafnvel þótt samræðan sé aðeins við mann sjálfan, sem er líka hlustandi og við þig lesandi góður. Sagan er endalaus.

Nýlega hefur verið fjallað um ræktun ánamaðka hér á landi fyrir bændur, garðáhugafólk og veiðimenn. Ljóst er að þeir auka verulega á frjósemi  fósturmoldarinnar auk þess að vera besta beita sem völ er á. Agn á öngul veiðimannsins. Eins manns dauði annars brauð. Jafnframt getur ræktun þeirra verið atvinnuskapandi og er mjög í anda nýsköpunar á nýja Íslandi. 

Ein af stærri upplifunum mínum í sumar var þegar ég fór í göngutúr einn góðviðrisdaginn í vægri rigningarsúld. Sá ég þá að bæjartúnið var í bókstaflega krökt af ánamöðkum. Ég gat varla stigið niður fæti án þess að kremja aumingjana og varð að stikla á milli þeirra á tánum. Þvílíka mergð af möðkum hef ég aldrei séð og var ekki að dreyma. Tugir ef ekki hundruð við hvet fótmál. Og bara þennan eina dag, ekki daginn áður eða daginn eftir, þótt veðrið hafi verið með svipuðum hætti þá daga einnig. Sennilega hitti ég á sérstakan tíma hjá þeim blessuðum því eitthvert erindi hljóta þeir að hafa haft að koma upp á yfirborðið akkúrat á þessum eina degi og mæla sér mót. Sem betur fer var ég með plastpoka í vasanum og gat á svipstundu tínt upp hundruð til að jarðsetja í nýju garðbeðin heima og sem konan mín hafði beðið lengi að fá orma í. Eins gott að þessum degi verði haldið leyndum svo þeir í túninu verði ekki allir tíndir upp að ári. Þeir fara þá að minnsta kosti ekki á öngulinn á meðan, ormarnir mínir í túninu heima. Svona kemur náttúran manni sífellt á óvart. En allir þurfa að koma fram í dagsljósið fyrr eða síðar og gera hreint fyrir sínum dyrum.