Ég hlustaði á athyglisvert viðtal við Dr. Huldu Þórisdóttur, félagssálfræðing í mannlegri hegðun í gær, í Kastljósþætti RÚV. Þar var fjallað um hugsanlegar skýringar á því sem gerðist fyrir hrun og sem reyndar var komið inn á í siðferðiskafla Rannsóknarskýrslu Alþingis. Hjarðhegðun var mikil hjá einsleitinni og fámennri þjóð sem auk þess var stoltust allra Evrópuþjóða. Það var erfitt að skera sig út úr og synda á móti straumnum. Góðar útskýringar komu fram í viðtalinu á þessari náttúru okkar að láta sefjast. Það sem mér fannst þó athyglisverðast er samsvörun við mínar rannsóknir og félaga um áratuga skeið undir öðrum formerkjum, nánar tiltekið hvernig við meðhöndlum sýkingar barna eftir búsetu á landinu. Þannig gat munurinn verið 300% hvort búsetan var á Egilstöðum eða í Vestmannaeyjum. Þarna voru klárlega um hjarðáhrif að ræða. Sami munur kom einnig fram ef litið er til sýklalyfjaónæmisins sem endurspeglaðist af sýklalyfja(of)notkuninni. Þróun sýklalyfjaónæmis er einmitt óvíða meira en hér á landi, ekki síst ef aðeins er litið til Norðurlandanna enda eigum við met í notkun sýklalyfja.

Reyndar er um annars konar hjarðáhrif að ræða þegar þegar litið er til smitsjúkdómafræðinnar. Þá er verið að skoða hvernig bakteríurnar ná til okkar mannanna og veikja okkur eða börnin okkar t.d. með eyrnabólgum sem mikið hefur verið í umræðunni meðal annars vegna möguleika á bólusetningu gegn pneumokokkum. Hjarðónæmi (herd immunity) skapast síðan ef flestir eru bólusettir og bera þá ekki bakteríuna til annarra, jafnvel þeirra sem eru óbólusettir. Þannig er hægt að veita jafnvel öldruðum vörn þótt aðeins ungbörn séu bólusett. Að sama skapi hafa sýklalyfjaónæmir stofnar takmarkaðri tækifæri á að smitast og dreifast um þjóðfélagið.

Því miður er víst ekki hægt að bólusetja okkur mennina fyrir slæmum sál- og félagslegum áhrifum. Þar kemur fyrst og fremst til uppeldisáhrifanna og styrkleika þjóðarsálarinnar. Hjarðáhrifin eru þannig geinilega „misgóð“ eftir því hvernig á þau er litið. Eins fyrir eða eftir hrun, eða hvað?

THOR/CNBC VIDEO 21.4.2010 Discussing the impact the Iceland volcano has had on Iceland's economy, with Olafur Grimsson, Iceland president

Á köldum vormánuði þegar öskuský liggur yfir landinu og allt flug liggur niðri um ótiltekinn tíma er sennilega best að leggjast undir feld eins og Þorgeir Ljósvetningagoði gerði þegar hann þurfti að hugsa sitt ráð. Nóg er af vandamálum fyrir alla. Forsetinn hefur þó þrátt fyrir allt verið að reyna að blása í menn kjark og þor af sínu alkunna æðruleysi svo ekki eru öll sund lokuð og e.t.v sjáum við glætu i myrkrinu, svipað og eftir að Þór vann á vættunum forðum í Goðheimum.  Aumingja mogginn er samt að fara á límingunum að forsetinn tjái sig of skilmerkilega við umheiminn og eyðileggi enn meir fyrir okkur í mannheimum. Því vilja andstæðingar hans og húskarlar koma á hann böndum. Nú eru góð ráð dýr og e.t.v. þarf forsetinn að láta af vígamóði sínum og leggjast líka undir feld áður en málskotsrétturinn verður tekinn af honum.

Sum mál er erfiðara að tala um en önnur.  Kynferðisglæpir eru því miður allt of algengir í okkar þjóðfélagi, ekki síst kynferðisofbeldi gagnvart börnum. Tölur á Íslandi ná aðeins til um 10-20% allra barna og þá frekar stúlkna en drengja. Ofbeldið er greinilega svínslegt í allri sinni ómynd og nær ógerningur er að átta sig á umfangi sálarkvala sem öll þessi börn mega líða. Mörg barnanna eru sköðuð fyrir lífstíð og sjálfsmynd þeirra verður aldrei söm.

Í helgarútgáfu Fréttablaðsins um helgina er aðeins gerð grein fyrir þessum vandamálum og þá meira sem viðkemur sterkara kyninu sem svo er nefnt. Íslensku tölurnar sem hafa verið birtar segja að 10% drengja verði fyrir kynferðislegri misnotkun af einhverju tagi. Ólíkt konum sem beina sálarkvölum sínum inn á við síðar á ævinni, meðal annars með sállíkamlegum einkennum, að þá eru karlarnir lokaðri og beina angist sinni og kvíða meira út á við í formi skapofsakasta og árásargini hverskonar. Margir þeirra geta aldrei tjáð sig og sagt frá reynslu sinni og kjósa oft frekar að taka eigið líf að lokum. Eins hefur oft verið bent á þann fjölda manna og kvenna sem leiðist út í óreglu með víni og öðrum sterkari vímugjöfum til að deyfa sálina. Sem jafnvel aldrei koma fram með líklegustu skýringuna á óheillabrautinni. Um er að ræða eitt stærsta og alvarlegasta heilbrigðisvandamál þjóðarinnar, hvorki meira né minna. Í Kvennaathvarfið og til Stígamóta sækja þúsundir kvenna ár hvert. Vandmálið er þannig gríðarlegt, mun stærra og alvarlegra en sem hlýst af umferðarslysum og sennilega líkamlegum sjúkdómum samanlagt.

Oft hefur líka verið sagt að ekkert leyndarmál sé stærra meðal þjóða en feluleikurinn á bak við kynferðisofbeldi. Aldrei er jafn oft horft undan og er þá mikið sagt, t.d. eftir að Rannsóknarskýrsla Alþingis kom út og sýndi að víða mætti stinga á ýmsum kýlum í þjóðfélaginu. Griðastaðir eru fáir og jafnvel kirkjan hefur brugðist því sálargæsluhlutverki sem hún á að sinna. Lögin eru engu að síður afdráttarlaus. Allur vafi á að vera barninu í vil. Traustið á þjónustu hins opinbera vantar hins vegar, í og með vegna þess sem þar hefur fengið að viðgangast með undanskotum á málum um árabil, tvíræðum dómum og lagaflækjum sem mögum er ofviða að ganga í gegnum. Heilbrigðiskerfið hefur líka brugðist, í og með vegna þess að við leitum ekki svara við óspurðum spurningum svo sem þegar fólk streymir til okkar með sín sállíkamlegu einkenni eða óskýrðan kvíða og jafnvel þunglyndi.

Til að þessi mál séu rædd þarf góðan tíma og meira traust sem heilbrigðiskerfið ætti auðvitað að bjóða upp á meðal annars í heilsugæslunni. En því miður eins og á mörgum öðrum stöðum í heilbrigðiskerfinu, að þá ræður hausatalning meira en gæði þjónustunnar sem veitt er. En hvernig í ósköpunum getur þetta allt viðgengist í því menningarþjóðfélagi sem við eigum að tilheyra? Hvaða  þroska vantar í þjóðarsálina? Hefur hún sjálf verið beitt einhverskonar kúgun sem kemur síðan niður á næstu kynslóð, okkur og börnunum okkar? Sennilega eru margir þættir í okkar menningu sem eru meðvirkandi á vandann. Stærstu þættirnir í dag hafa samt líklega verið afneitun samfélagsins á umfangi vandans sem nú grillir vel í og vöntun á eðlilegri umfjöllun á kynferðismálum almennt.

Kirkjuleg sefjun hefur heldur ekki reynst sérstaklega vel gegnum aldirnar svo skýringanna þarf þá sennilega líka að leita lengra aftur. Siðfræðin, félagsfræðin og sálfræðin ásamt kynfræðinni sem fræðigrein ættu hins vegar að hjálpa okkur að taka á þessum málum. Börn gera það sem fyrir þeim er haft. Þannig er uppeldið. Fullorðnir móta alltaf kynslóðina á eftir. Hvað kynferðisofbeldi varðar, að þá þarf ástandið samt síst hafa verið mikið skárra hér á árum áður. Sennilega bara betur falið.

Ljótar sögur af barnaníðingum á barnaheimilum og dvalarstöðum fyrir börn, jafnvel sem minna máttu sín og voru varnarlaus frá því um miðja síðustu öld, segja sína sögu. Breiðavíkurdrengirnir ásamt mörgum öðrum sögðu þá sögu. En þá var kultúrinn annar og einfaldari en við þekkjum í dag segja sumir eða hvað? Varla mátti sjást í berbrjósta konu opinberlega eða í fjölmiðlum. Slíkt var kallað klám. Svo og nánast allar erótískar myndasögur. Blað var síðan brotið í menningarsögu okkar þegar ákveðnar myndir sem sýndu saklausar samfarir voru sýndar í bíó í gamansömum stíl (rúmstokksmyndirnar góðu). Síðan gerðist ekkert í nokkra áratugi eða þar til internetið kom. Sumt sem þar er að finna má eflaust kalla kynfræðslu, flest ekki. Þar eru ýmsir vefir sem notfæra sér hvatvísi manna og oft um leið mannlega eymd, mannsal og kynlífsþrælkun. Margir eru sammála að sú mynd gefur unglingum bjagaða mynd af eðlilegu sambandi karls og konu.

Á sama tíma reyna yfirvöld að sýna siðgæðið sitt í verki með því að banna alfarið nektardans í lokuðum klúbbum fyrir fullorðið fólk. Og enþá má ekki sýna berbrjósta konu opinberlega og kynfræðslan er engin í grunn- eða framhaldsskólum landsins. Ef til vill fær kynfræðslan samt smá séns í samfélagsfræðslunni og því sem kallað er lífsleikni, svona eins og var fyrir tæplega 50 árum þegar ein blaðsíða í heilsufræði fyrir grunnskóla (bls 82) var látin nægja (stundum sleppt). Ofbeldismyndir hverskonar eru þó leyfðar í kvikmyndhúsunum sem aldrei fyrr og taumlaust ofbeldi er gjarnan sýnt í sjónvarpinu með takmörkuðum aldurshöftum. Tölvuleikir koma þarna líka til og svo undrast menn ofbeldið í miðbænum um helgar.

Það skýtur óneytanlega skökku við að sjá auglýsingar nánast daglega að undanförnu þar sem lítil og að því er virðist saklaus börn fara með orðræðu sem fær mann til að roðna af blygðun. Að börnin séu látin koma fyrirvaralaust fram í sjónvarpi allra landsmanna að tala um að enginn megi leika sér af tippinu sínu eða pjöllunni sinni er eins og upphafið að sögu sem er ljót, óskiljanleg og fáránleg. Hún vekur upp fleiri spurningar og vangaveltur en hún getur svarað. Ég hef einnig spurt mig hvernig ung börnin geti skilið þessa auglýsingu. Samtökin Blátt áfram hafa vissulega vakið athygli á vandamálinu og sinna þessum málum örugglega af heilindum. Aðferðafræðin að ná athygli út í þjóðfélagið með auglýsingunum nú er hins vegar misráðin, yfirgengileg og síst til þess fallin að leysa vandann. Vandamálið er miklu umfangsmeira en svo að við getum höfðað beint til blygðunarkenndar og sakleysi barnanna. Við megum passa okkur að fara aldrei úr öskunni í eldinn. En vissulega má kveikja varðelda.

Umræðan um kynferðismál þarf vissulega að vera uppi á borðum. Og þörf er á almennri og reglulegri umfjöllun um kynferðismál i fjölmiðlum, eins og reyndar öll óleyst og stór samfélagsvandamál. En þau gerast að vísu ekki öllu stærri. Sýna það sem sýna má og kenna það í skólunum sem allir þurf að læra. Hvernig umgengst maður hitt kynið? Hvað er erótík? Hver er munurinn á því og klámi? Hvernig endist erótíkin og ást manns og konu út lífið? Hverjar eru grunnhvatir mannsins? Hvað er talið efla kynheilbrigði? Mörgum af þessum spurningum hefur Jóna Ingibjörg Jónsdóttir hjúkrunar-og kynfræðingur og sérfræðingur í klinískri kynfræði (NACS) reynt að svara í nýútgefinni bók sinni; Kynlíf-heilbrigði ást og erótík.

Kynfræðingar eru þó hvergi ráðnir innan heilbrigðiskerfisins. Læknanemar og félag þeirra, Ástráður, hefur  reynt að halda uppi fræðslu um kynferðismál og forvarnir gegn kynsjúkdómum í sjálfboðavinnu. Umræðan á opinberum vettvangi litast hins vegar oft af hræsni og aðgerðarleysi. Heilbrigðisyfirvöld og stjórnsýslan öll þarf að taka upp hispurslausa umræðu um þessi mál og reyna að skilgreina rætur vandans sem felst í menningu okkar og uppeldi. Skilgreina þarf betur muninn á erótík og klámi gagnvert lögum. Stórelfa þar kynfræðslu í skólum. Heilbrigðisyfirvöld þurfa að bjóða upp á kynslífsráðgjöf eins og aðra heilbrigðisþjónustu. Boð, bönn og auglýsingar sem bjóða fyrst og fremst upp á að misbjóða blygðurkenndinni, leysa engan vanda. Þarna er byrjað á vitlausum enda.

Við hjónin áttum einu sinni þrjá Trabanta í röð. Þetta var fyrir meira en þremur áratugum. Góðir bílar og á góðu verði. Bílinn kostaði aðeins sem samsvaraði 3-4 mánaðarlaunum. Flestir höfðu þannig efni á þeim. Þeir voru mjög sparneytnir á eldsneyti og nokkuð öruggir. Einkunnarorð þessara bíla báru orð með rentu, „Skynsemin ræður“. Aðrir hefðu sagt í dag að sníða sér „stakk eftir vexti“. Í dag fær maður fær að minsta kosti einkennilegt óbragð í munninn við að sjá alla nýju og flottu bílana í bílaflota landsmanna. Að vísu ekki neina glænýja. En, allt í lagi, kannski getum við farið einhvern milliveg. Í dag eigum við hjónin hálfan rafmagnsbíl, frábæran bíl sem heitir Príus en sem því miður er allt of dýr.

Hvernig væri að sameina kosti rafmagnsbíls og trabantsins gamla sem var afar einfaldur í allri uppbyggingu og ekki svo ljótur?  Af rafmagninu höfum við nóg og tækninni fleygir fram. Rafhlöðurnar eru sífellt að verða betri og endingarbetri en því miður fulldýrar enn sem komið er. Hvernig væri að taka frumkvæðið í því að gera Ísland að fyrsta ríki veraldar sem keyrir allan sinn bílaflota á endurnýtanlegri orku. Ýmsir hafa bent á þennan möguleika um árabil.  Forsetinn, Hr. Ólafur Ragnar Grímsson hefur haft mikið til þessara mála að leggja sl. misseri. Við fáum ekki betri kynningu út í heim eins og dæmin nú nýlega sönnuðu. Nú getum við komið á fót nýrri útrás á íslensku hugviti sem byggir á brennheitu og áþreifanlegu sviði, jarðorkunni. Ekki peningum sem aldrei voru til. Orkan og eldfjöll eru okkar sérsvið, forsetan höfum við og nú vantar okkur bara fjármagn og örugga fjárfesta til að láta drauminn rætast.

Í Fréttablaðinu í dag er frábær grein eftir Svavar Hávarðsson sem ber heitið, Eldklerkurinn Jón og „hrunið“ sem ég ætla að fá að vita beint í: …Með öðrum orðum höfðu menn það gott. Allir nutu ávaxtanna af góðærinu og undu glaðir við sitt. En ofgnótt fylgir græðgi á öllum tímum, ef marka má þessi orð Jóns: „En hvílíkt stjórnarleysi, andvara- og iðrunarleysi hér í Vestri-Skaftafellssýslu var um þann tíma, sérdeilis í þessu Kirkjubæjar- eður Kleifarþinglagi, hjá allmörgum, er sorglegra til frásagnar, en ég geti þar orðum eytt að. Hér lifðu menn í sælgæti matar og drykkjar, sumir orðnir svo matvandir, einkanlegast þjónustufólk, húsgangslýður og letingjar, að ei vildu nema þá allra beztu og krydduðu fæðu, drykkjuskapur og tóbakssvall fór að sama lagi, að á einu ári upp gekk hér í gildi, heimboð og þess kyns brennivín upp á 4000 fiska“, skrifar eldklerkurinn og sendir glósu til nútímans sem enginn Íslendingur getur misskilið.

Ástandið í þjóðfélaginu nú er auðvitað engan veginn sambærilegt og var í Skaftáreldum 1783 og móðuharðindunum sem á eftir fylgdu og gerð er svo vel grein fyrir í greininni hans Svavars. Allt að fimmtungur landsmanna dó úr vosbúð og milljónir manna úti í hinum stóra heimi vegna uppskerubrests af völdum ösku úr Lagargígum og kólnunar af hennar völdum. En eru „skilaboðin“ önnur nú en fólust í boðskapnum sem Jón eldklerkur flutti landsmönnum fyrir rúmlega 2 öldum. Getur verið að guð, af góðsemi sinni og vorkunsemi, vegna þess hvernig fyrir okkur er nú komið, vilji gefa okkur annað tækifæri. Jafnframt að benda okkur á, í leiðinni, á þá möguleika sem felast í orku jarðarinnar. Ég hef tilhneigingu að líta frekar svo á málin, svona til að vera aðeins jákvæður. Þegar höfum við verið guði þóknanleg að einu leiti, þar sem við nýtum jarðvarmann vel til húshitunar. En við getum nýtt orkuna sem fellst í fallvötnunum og jarðorkunni betur. Einbeitum okkur næst að bílaflotanum. Eitthvað sem sameinar fyrsta bílinn minni, Trabatinn og Príusinn minn í dag. Ódýr rafmagnsbíll skal það vera, knúinn af HREINNI orku.

Það veit á gott á sumar þegar það frýs saman við vetur eins og gerðist í nótt. Náttúran hefur ekki brugðist okkur í vetur og sýnt allar sínar hliðar. Við fáum allan skalann og þurfum ekki að kvarta, en sem komið er a.m.k..

E.t.v. er það þess vegna sem við leyfum okkur svo margt, eins og að við séum að reynum að fylgja náttúrunni eftir í öfgunum. Fjármálalífið frýs en eldfjöll og jöklar gjósa. Langtímaafleiðignar mannlegs harmleiks og efnahagshrun heillar þjóðar jafnar sig þó tæplega á einni mannsævi.

Sá tími samt stuttur í öðrum samanburði og minnir okkur á við erum hér á jörðu aðeins eins stuttri og góðri heimsókn. En við viljum að ferðalaginu ljúki vel og að börnin okkar séu reynslunni ríkari. Við erum nú vonandi öll þroskaðri sem þjóð. Vorið er komið, tími vonar og barnanna okkar. Vonandi eiga sem flest börn kost á að kynnast sveitinni sinni aðeins betur. Hún græðir öll sár. Útiveran er síðan öllum holl, bæði á sál og líkama.  Gleðilegt sumar.

Skín við sólu Skagafjörður skrauti búinn, fagurgjörður.

Bragi ljóðalagavörður, ljá mér orku snilld og skjól!

Kenn mér andans óró stilla; ótal sjónir ginna villa,

dilla, blinda, töfra, trylla, truflar augað máttug sól.

Hvar skal byrja? Hvar skal standa? Hátt til fjalla? Lágt til stranda?

Bragi leysir brátt úr vanda, bendir mér á Tindastól!

(Ljóð: Matthías Jochumsson)

Verulega ber að hafa áhyggjur af atgerfisflótta  íslenskra lækna ef marka má áhuga þeirra á að vinna erlendis í fríum, til lengri eða skemmri tíma. Þetta kom meðal annars fram í hádegisðviðtali við Birnu Jónsdóttur, formanns Læknafélag Íslands í fréttatíma RÚV í gær. Uppsöfnuð frí, m.a. vegna mikillar vinnu á vöktum eru ætluð til að taka sér frí og hvílast en ekki til að vinna erlendis þar sem þó nóga atvinnu er að fá fyrir allt að helmingi hærri laun. Umræða um mikið vinnuálag á Slysa- og bráðamóttöku LSH hefur einnig verið til umræðu hér á Eyjunni nýlega. Með mikilli vinnu til lengdar er hætta á ofþreytu og útbruna auk þess sem aukin hætta er á mistökum í stafi. Mikið vinnuálag unglækna sem hafa sett fjölskyldugildin ofar launakjörum eru samt eftirtektarverð, ekki síst fyrir eldri lækna sem hafa aldrei gert neitt annað en að vinna. En við hverju er að búast þegar menn koma seint inn á vinnumarkaðinn, jafnvel á miðjum starfsaldri, með andvirði allt að húseignar á bakinu í námslánum en án nokkra eigna. Þá er auðvitað ljóst að menn verða að vinna þótt kaupið sé lágt. Reikna má með, jafnvel í kreppu, að fáir háskólamenntaðir með allt að 12 ára sérnám að baki séu tilbúnir að vinna þungt og ábyrgðarmikið starf  þar sem mannlífin geta verið í húfi fyrir 2000 kr á tímann eftir skatta á kvöldin, um helgar og á nóttunni. Þá væri tímanum e.t.v. betur varið í annað, nema af því skuldarbirgðin kallar. Yngri læknar einfaldlega verða að vinna mikið m.a. til að borga námslánin. Stjórnvöld hafa gegnið á lagið og nýtt sér þess eymd lækna og ódýrt vinnuafl þeirra á kvöldin og um helgar um árabil. Stýringin er og hefur verið í ólestri um árabil þar sem höfuðáherslan hefur verið á vaktþjónustuna þar sem jafnvel sérgreinum er att saman í samkeppni um sjúklinga á kvöldin og um helgar. Þetta er gert til að fá þjónustuna sem ódýrasta en því miður með skammtímasjónarmið í huga. Í staðinn ætti auðvitað að byggja upp öfluga heilsugæsluþjónustu á höfuðborgarsvæðinu á daginn eins og erlendar klínískar leiðbeiningar gera ráð fyrir, ekki síst með langtímasparnaðog hagræðingu í huga fyrir allt þjóðfélagið. Á þetta hefur verið bent í mörgum færslum á blogginu mínu. Reyndar getur fjölbreytni í starfi læknis svo sem vinna á ólíkum stöðum komið að einhverju leiti í veg fyrir kulnun en fjölskyldutengslin verður samt rækta til lengdar.

Þótt stjórnvöld vilja meina að læknar á Íslandi séu í dag nokkuð margir miðað við mörg önnur lönd að þá vantar mikið upp á að fjöldi þeirra í ákveðnum sérgreinum svo sem í heimilislækningum standist samanburð við t.d. Norðurlöndin. Mikil eftirspurn er t.d. á sérmenntuðum heimilislæknum erlendis á miklu betri kjörum en þekkist hér á landi enda um dýrmæta sérþekkingu að ræða. Stofnuð hefur verið ráðningarskrifstofa, Hvítir sloppar til að hafa milligöngu og auðvelda ráðningu lækna erlendis. Nú er svo komið að sumar heilsugæslustöðvar eru komnar með héruð í fóstur erlendis ef svo má segja enda hafa heimilislæknar jafnvel verið hvattir til að taka sér launalaus leyfi til að spara í launakostnaði Heilsugæslu Höfuðborgarsvæðisins. Kjör heimilislækna á höfuðborgarsvæðinu hafa enda verið skorin niður um fimmtung  frá því sl. vor og frekari niðurskurður verður í sumar þegar síðdegismóttökur heilsugæslustöðvanna loka og sjúklingum verður bent á að leita í vaxandi mæli á Læknavaktina, Barnalæknavaktina og Slysa- og bráðamóttöku LSH með bráð erindi. Fyrrverandi framkvæmdastjóri Læknafélag Íslands, Gunnar Ármannson bent einnig á fyrir ári síðan á þá hættu sem felst í landsflótta íslenskra lækna en sem stjórnvöld hafa viljað þráast að viðurkenna. Löngu er tímabært að höfuðborgarbúar spyrji sig hvaða og hvernig læknaþjónustu þeir vilja í framtíðinni og hvernig þeir vilja hlúa að þeirri þjónustu sem þegar er?

Endalausar fréttir eru nú á erlendum fréttastöðvum hvernig Ísland heldur Evrópu í heljargreipum eftir dómsdaginn fræga í síðustu viku.  Ástandið hefur ekki verið alvarlegra á friðartímum hvað samgöngur snertir. „Og himnarnir urðu dökkir sem nótt á miðjum degi“. Reiði guðs hefði verið sagt á tímum gamla testamentisins eins og þegar syndarflóðið varð. Eins og þá er aðeins hægt að treysta á sjóleiðina til að bjarga sér. En það er gaman að velta fyrir sér hverjir gætu hafa átt heima í Örkinni hans Nóa frá hinu synduga Íslandi.

Auðvitað vitum við betur Íslendingar. Þótt við kunnum ekki að fara með peninganna okkar og verulega vanti upp á siðferðið að þá erum við nú einu sinni komnir af víkingum sem sigldu óhræddir yfir hafið í opnum bátum. Það var örugglega ekki tilviljun að Ísland varð fyrir valinu þegar menn flúðu Evrópu fyrir rúml. 1000 árum. Síðan hafa sennilega verið 5 gos í Eyjafjallajökli. Við hræðumst ekkert og viljum sjá öfgar. Við vitum ekki heldur hvort við eigum að hofa til vesturs eða austurs. Samkvæmt landrekskenningunni (sjá kort að neðan-óstöðugasta svæði jarðar) rekur okkur í báðar áttir og við erum jú mitt á milli. En okkar er valið. Sjálfur hef ég af veikum mætti verið að reyna að skýra frá hættunni sem kann að hljótast af því að við notum ekki sýklalyfin skynsamlega. Tími kraftaverkalyfjanna kann að vera að líða, miklu hraðar en hjá öðrum. Heilsu barna stendur ógn af og við höfum ekki efni á að taka upp nauðsynlegar bólusetningar til varnar. En við hlustum ekki á þær aðvaranir frekar en ýmsar aðrar eða vitum ekki í hvorn fótinn við eigum að stíga. Við erum svo sérstakir, Íslendingar. Á meðan höldum við heiminum í heljagreipum eins og sjá má á öllum sjónvarpsrásum nema hér heima enda vitum við betur að það er ekkert að hræðast.

Það er alveg ljóst að við Íslendingar vorum ílla lesnir í viðskiptafræðum og siðfræðinni og ætlum okkur um of úti í hinum stóra heimi.  Eftirlitsstofnanir brugðust og almenningur nennti ekki að hugsa. Allt þetta kemur fram í „svörtu“ rannsóknarskýrslu Alþingis um íslenska efnahagsundrið og hrunið sem lögð var fram í dag. Sennilega hefur eitthvað vantað á grunnfræðin og siðfræðikennsluna hjá landanum sl. áratugi. Ýmsar góðar dæmisögur rifjast nú upp frá barnæsku (nánast gleymdar) en væri gott að rifja upp á þessum tímamótum í Íslandsögunni. Græðgi var hvöt sem aldrei talin vísa á neitt gott. „Sá aflar sem rær“ eða „þú uppskerð eins og þú sáir“ voru góðir íslenskir málshættir sem rétt væri að taka upp á nýtt. Það er aldrei of seint að byrja nýtt líf á „Nýja Íslandi“ en spurningin er bara, hvar á að byrja?  Ég sting upp á að þjóðin öll byrji á því að rifja upp og lesi söguna af Litlu gulu hænunni og íhugi boðskapinn sem sú saga flutti og reyndar fleiri sögur í samnefndu lestrarhefti. Síðan væri ágætt að lesa Grímsævintýrin öll. Í endurupptökunni í framtíðinni (ef við fáum séns) tökum við þetta svo með trompi og stæl.

Kvíði og þunglyndi virðist einkennandi hjá þjóðinni á þeim ögurtímum sem við nú lifum á ef marka má nýjar upplýsingar frá Lyfjadeild Sjúkratrygginga Íslands í morgun (Lyfjakostnaður sjúkratrygginga 2007-2009) og sjá má á meðfylgjandi mynd og töflu.  Áður hef  ég fjallað um þunglyndislyfin og aðrar meðferðir við kvíða og þunglyndi hér á blogginu mínu en nýjar upplýsingar nú um kostnað vegna lyfja eru mjög áhugaverðar. Á myndinni er auðvelt að glöggva sig á samanburði milli ára og milli lyfjaflokka hvað kostnað varðar fyrir ríkið. Þunglyndislyfin hafa þar „yfirburðarstöðu“. Aukning í magni, sem einnig er gerð grein fyrir í skýrslunni, er samt ekki jafn áberandi og ætti því að kalla á róttækar breytingar í lyfjavali þ.e. hvaða sambærileg lyf væri hægt að nota hverju sinni en margfaldur verðmunur getur verið á því einu hver framleiðandinn er. Þarna má örugglega spara eins og í blóðfitulækkandi lyfjum og magalyfjum á sl. árum eins og einnig er gerð glögglega grein fyrir í skýrslunni.

Það eru váleg tíðindi þegar fréttir berast af því að unglæknar sjá sér ekki lengur fært að vinna á háskólasjúkrahúsi landsins. Slegið hefur verið upp eftir forsvarsmönnum LSH staðhæfingunni „Getum þolað þetta lengi“ í ríkisfjölmiðlinum, RÚV. Stétt gegn sömu stétt sem verður að heyra fátítt í kjaradeilum hér á landi. Má ætla af þessum orðum að mæta eigi kröfum unglækna af fullri hörku. En eru þetta kjaradeilur eða eru þetta deilur um vinnufyrirkomulag, deilur um félagsleg réttindi, réttindi samkvæmt almennum vinnurétti, alþjóðlegum vinnuverndarákvæðum eða einfaldlega íslenskri fjölskyldustefnu? Talað er um að aðgerðirnar séu lögbrot en unglæknar vísa til þess að breytingar á ráðningarkjörum sem voru tilkynntar bréflega um áramót megi líta á sem ígildi uppsagnar, kjósi menn að líta svo á. Þeirra er því valið að þeirra mati og telja þeir sig í rétti með að ganga út, líki þeim ekki við afarkostina og ný ráðningarkjör.

Lengi hefur viðgengist mikil vinna unglækna fyrir lélegt kaup. Vinnan og fórnfýsi unglæknanna hefur markast af því að um nám sé að ræða og mikilvægt sé að ná í sem mesta reynslu á sem skemmstum tíma. Þannig hefur þetta alltaf verið. Í seinni tíð hafa unglæknar hins vegar látið fjölskyldugildin ráða meiru og reynt að styðja mál sitt með alþjóðlegum vinnuverndarákvæðum. En lítum aðeins á rök stjórenda spítalans.

Nýtt vaktakerfi styttir vinnulotur úr 16 klukkustundum í 13 klukkustundir þannig að þær falli betur að alþjóðlegum tilskipunum um vinnutíma, sem gera ráð fyrir 11 klukkustunda hvíldartíma á sólarhring. Dagvinnustundum unglækna fjölgar lítillega en á móti halda þeir óskertum launum. Eins telja stjórnendur LSH að  aðgerðir unglækna stofna í hættu áralangri uppbyggingu framhaldsmenntunar í læknisfræði á LSH og er ljóst að endurskoða þyrfti þau mál frá grunni ef kröfur unglækna nái fram að ganga.

Niðurskurðurinn nú í kreppunni gerir Landspítalanum auðvitað erfitt fyrir og allir hafa orðið að taka á sig launaskerðingu um leið og krafist er meiri afkasta starfsmanna. Þessi staða endurspeglast nú í deilunni við unglækna. Deiluna verður að leysa sem fyrst á almennum réttlætisgrundvelli. E.t.v. væri rétt að fá utanaðkomandi aðila, sérfróða í almennum vinnurétti til að líta á málin. Ungur nemur, gamall temur er hins vegar óbrigðult lögmál og málsháttur sem sumir ættu að íhuga um þessa páska. Hvorugur getur án hins verið.