Læknisstarfið mitt hefur tekið ýmsum breytingum í áranna rás. Á lokakafla starfsferils er fróðlegt að líta um öxl. Í sjálfu sér hefði ég ekki getað kosið betra lífsstarf og þakklátur fyrir mín tækifæri. Starfsgleðina eining sem nær langt út fyrir venjulegan vinnutíma. En hvernig getur atvinna heltekið mann? Jú, vinna með fólki sem sýnir þakkæti og endurgjöf frá skjólstæðingum í lífsins ólgu sjó. Mikil mannleg og félagsleg tengsl, sem ristir í djúpt rætur mannlífs og þjóðfélagsins. Á stöðum þar sem þjóðarhjartað slær jafnvel oft hraðast.

Eftir doktorsnáms í heilsugæslu- og smitsjúkdómafræðum 2006 var ég klínískur dósent við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Sat síðan um árabil í Sóttvarnaráði Íslands. Á þessum grunni öllum, starfi í heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi ásamt BMT LSH í tæpa hálf öld vil ég eins og oft áður benda á þær miklu brotalamir sem ég sé í þróun heilbrigðisþjónustunnar sl. áratugi. Vinnuforgangsröðun og skipulagi og sem stjórnendur hampa gjarna og segja að tengist þróun til betri vegar. Enn er það svo?

Að mínu mati hefur aðgengi að venjulegri heilbrigðisþjónustu stöðugt versnað. Aukin áhersla hefur verið á vaktþjónustur hverskonar sem víða er mjög undirmannaðar. Starfsemi BMT LSH og vaktþjónustunnar víða úti á landi eru augljósustu dæmin. Unglæknar látnir stöðugt bera meiri birgðar, oft reynslulitlir. Grunnþjónustu í almennri bráðaþjónustu slasaðra og veikra jafnvel úthýst og sem enginn veit lengur hvar á sinna. Gamla góða Slysadeildin klofin í herðar niður og ungu bráðalæknarnir vilja helst bara sinna bráða- og endurlífgunarherberginu og að fá að forgangsraða innlagnasjúklingum á aðrar spítaladeildir. Endurkomur bannorð í þeirra huga á deildinni og sem aðrir eiga að sinna!

Hvernig má þetta vera? Skýringa má mestmegnis finna hjá æðstu stjórnendum og sem vilja stýra stofnunum fyrst og fremst á rekstrarlegum forsemdum og að erlendri fyrirmynd stórþjóða. Millistjórnendur spila með til að komast ofar í goggunarröðina. Álit starfsmannanna á gólfinu skiptir minnstu og helst að brugðist sé að einhverju leiti við hjá stjórnmálmönnum og fréttamiðlum ef um hópuppsagnir er að ræða. Tengt starfsálagi, skipulagsleysi á göngum og áhættu á lögsóknum vegna mistaka hverskonar. Byggingaráformum samt fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús flaggað á hátíðisdögum, en sem margir telja samt eitt mesta skipulagsslys sl. aldar með tilliti til staðsetningar, atvinnuumhverfis og rekstrarhagkvæmni. Við byggjum ekki gott íslenskt heilbrigðiskerfi bara úr steypu og járni.

Aldrei meira en í dag hef ég séð jafn sundurlausa og slitna heilbrigðisþjónustu sem stöðugt hallar undan. Mín sýn og mín reynsla. Þrátt fyrir óendanlegan starfsvilja og reynslu að gera sjálfur mitt besta og þar sem mér er eingöngu umbunað með þakklæti sjúklinganna sjálfra, ekki stofnanna eða yfirvalda sem vilja minnst af mínum skoðunum vita.

Í dag hafa læknavísindin vissulega náð mjög langt á ýmsum sviðum með hjálp hátækninnar. Miklu meira vitað um allt hið smáa. Lyfjameðferðir hverskonar og lengt líf margra um áratugi miðað við sem áður var og flóknar skurðframkvæmdir framkvæmdar. Hins vegar eru oflækningar oft til umræðu sem stefna jafnvel því mikilvægasta og lýðheilsunni í hættu. Ofnotkun sýklalyfja meðal manna og ekkert síður notkun sýklalyfja í landbúnaði víða erlendis. Þar sem lyfin eru farin að gera meira ógagn en gagn fyrir heilsu manna og dýra.

Menn gerðu mikið úr litu hér áður fyrr, en nú stundum öfugt. Markaðshyggjan ræður oft framboði á læknisþjónustu hverskonar. Jafnvel farið að bjóða upp á sneiðmyndatökur af öllum líkamanum án tilvísunar frá læknum sem getur skapað meira tjón í sjúkdómahræðslu og ofmeðhöndlun. Því meira sem ég kynni mér sögu og afrek læknisfræðinnar, því meira verð ég hissa á stöðu almennu læknisfræðinnar í dag. Heilsugæslustöðvar víða illa mannaðar læknum, jafnvel á sjálfu höfuðborgarsvæðinu og vaktsvæði stækkuð og sameinuð undir einn hatt. Fjölskyldusjónarmiðin góðu sem Félag íslenskra heimilislækna (FÍH) settu í sína stefnumótun 1994 hefur verið erfitt að framfylgja í þjóðfélaginu af ýmslum ástæðum, ekki síst vegna vanmönnunar í heilbrigðiskerfinu. Geðheilsunni sífellt verr sinnt, ekki síst hjá ungu fólki. Öldrunarþjónustan sömuleiðis.

Öryggi sjúklinga og slasaðra er sífellt stefnt í meiri hættu. Umferðarþungi um landsbyggðirnar aldrei meiri. Sjúkraflutningar hanga víða á bláþræði og langar vegalengdir að fara milli landhluta og þar sem læknisþjónusta er yfir höfuð til boða. Þyrluþjónusta LHG byggir á veikum þyrlukosti, þar sem ekkert má út af bregða. Sú þjónusta auk björgunarsveita víða um land hafa samt oft bjargað því bjargað varð. Sjúkraflutningar með sjúkraflugi hins vegar nú miklu takmarkaðri í dag vegna færri nothæfra flugvalla. Aðkoma sjúkraflutninga auk sjúkra og þyrluflugs til höfuðborgarinnar og Nýj Landspítalans í fullkominni óvissu!

Almenningur er í veikri stöðu og neyðarópin oft sem í óbyggðum væri. Stjórnmálamenn eru lélegir boðberar slæmra tíðinda hvað stjórnsýsluna varðar og oft meira eins og varðhundar kerfisins. Hagmunaárekstrar liggja víða og ekki má bregðast bræðrasamkomulagi flokka á milli. Fjölmiðlar auk þess oft eins og í vösum þeirra. Sagan því ekki alltaf öll sögð, saga sem samt mestu máli skiptir fyrir okkar almenna öryggi til framtíðar og mest má læra af. Furðulegt í ljósi þess hve stórkostleg saga læknisfræðinnar síðustu alda annars er. (byggt á eldri grein fyrir 2 árum – Saga sem er ekki öll sögð.)

Stórkostlega aukin vitneskja hefur skapast á skilning mannsins á samspili líkamsfrumanna og örvera (The human microbiome), í okkur og á. Okkar nánasta nærumhverfi og sem tengist heilsunni, ekkert síður en næringin. Gerlar okkar eru tíu sinnum fleiri en frumur líkamans og geta deilt ólíkum upplýsingum í samspili með okkar eigin erfðaefni og hjálpað til við stjórn lífrænna efnaferla. Myndun t.d. próteina og ensíma í hinum ólíku líffærum og líffærakerfum og sem getur fyrirbyggt sjúkdóma. Þar sem reiknað er með stærstu sóknarfærum læknavísindanna á næstu áratugum.

Þúsundfaldar erfðafræðilegar upplýsingar hafa orðið  til í sameiginlegri þróun mannsins og örveranna. Aðlögun að ólíkum aðstæðum og tímum, í öllum heimshlutum. Örverur sem í dag geta t.d. tekið þátt í að koma jafnvel í veg fyrir svokallaða lífstílssjúkdóma ef rétt er staðið að málum, s.s. gegn offitu og sykursýki, ásamt réttu mataræði. Eins komið í veg fyrir ákveðnar sýkingar og styrkt okkur að ákveðnu marki gegn eituráhrifum og krabbameinum. En ekki ef vantar, t.d. með röngu mataræði, mengun og kemískri eitrun í matvælum, lofti og drykkjarvatni. Eins með ofnotkun lyfjanna okkar s.s. sýklalyfja.

Samspil erfðaefnis fruma og örvera í görn er þannig talið miklu þýðingameira en áður var talið og nátengt umhverfisvernd í öllum sínum ólíku myndum. Virtustu vísindatímarit heims eins og t.d. Science og Nature hafa verið uppfull af greinum um þessi mál sl. ár. Umfangsmiklar rannsóknir eru nú gerðar á erfðamengi þessara örvera og hvaða þættir ráða mestu í samspilinu. Hvað þættir opna og loka hinum ýmsu gluggum á sameiginlegu erfðamengi, til góðs eða ills. Eins og reyndar líka er verið að rannsaka varðandi mikilvægustu þætti í okkar félagslega umhverfi, frá vöggu til grafar, jafnvel strax í móðurkviði og ég hef skrifað um áður. Heimurinn er þannig miklu flóknari en við töldum áður og við sjálf ekki jafn stór og fullkomin og margir vilja halda. En um leið í raun miklu einfaldari ogf sjálfsagðari. Gervigreindin leysir síst úr þessum vanda og sem margir eru farnir að treysta á. Eins eru sóknarfærin líka miklu fleiri ef betur er að gáð og sem við ættum að nýta betur með hjálp vísindanna.

Gott lífrænt ræktað fæði, ekki síst gróf kolvetni, hnetur, fræ og korn hverskonar, trefjar, jurtafitur, grænmeti og ávextir (með líka öllum sínum góðu ljósefnum (phytochemicals) og vítamínum), styrkja örveruflóruna okkar hvað mest. Gerlar sem eru góðri meltingu nauðsynlegir allt frá fæðingu. Probiotics (enskt orð í andstöðu við anti-biotics) er síðan náttúrulyf af hagstæðum þarmaflórustofnum sem hægt er að taka inn í stöðluðu magni eftir ákveðnum fyrirmælum, og sannreynd hafa getað gert gagn.

Sýklalyf og önnur lyf í menguðum matvælum, geta hins vegar haft mikil neikvæð áhrif á flóruna. Ýmsir gerlar og hagstæðar bakteríur geta eins framleitt sjálf sín sýklalyf, sem síðan geta hjálpað ónæmiskerfi mannsins ef utanaðkomandi árás er gerð af óvinveittum sýklum. Allt „sýklar“ sem við köllum svo á íslensku af misskilningi, enda valda ekki allir sýklar sýkingum, heldur jafnvel þvert á móti. Óvinveittum sýklum hins vegar haldið frá eða í skefjum eins og á sér stað með hættulegasta niðurgangssýkilinn, Clostridium difficile sem allt af fjórðungur okkar ber í litlu mæli, djúpt í slímhúðum garnar. Á síðustu árum er einmitt litið til vinveittu sýklana, saurgerlanna til að koma jafnvægi á meltinguna okkar eftir stranga sýklalyfjakúra og stundum í sérvöldum tilvikum eftir alvarleg veikindi, er hægt að koma í jafnvægi með að gefa heilbrigðan saur, t.d. í  hylkjaformi. Eins er með hjálp saurgerla verið að vinna að framleiðslu nýrra flokka sýklalyfja, sem t.d. actinomycetes gerlarnir framleiða, og hafa þar til nýlega verið óþekktir. Innflutningur á sýklalyfjaónæmum colibakteríum í matvælum (aðllega hráu kjöti en jafnvel líka grænmeti) eins og ESBL eða CPO er síðan enn hættulegri þróun á sl. árum á Íslandi og sem eyðileggur gott forskot Íslands í sýklalyfjanæmi colibaktería.

Sennilega á betri skilningur á öllu þessu samspili eftir að veita okkur allt aðra sýn í þróun og meðferð alvarlegustu lýðheilsusjúkdómanna í dag. Löngu er kominn tími á að við stöndum okkur betur í fæðuvalinu. Eins hvernig við getum fyrribyggt uppsöfnum kemískra efni í umhverfinunu okkar (t.d. rykefnin (nanoproducts), PFC efnin í matvæliðnaði og þalötin (hormónahermana) í plast- og fataiðnaði. Eins allskonar eiturefni og skordýraeitur í landbúnaði og sýklalyf sem frammleidd voru i upphafi til að lækna okkur, en eru nú notuð oft í allt öðrum tilgangi og til að auka á framleiðni í landbúnaði (jafnvel með genabreytingu jurta til að þola eituráhrifin t.d. með glyphosphat-samböndum). Um 75% allrar notkunar sýklalyfja í heiminum er í landbúnaði, til að auka lifun sláturdýra sem lengst og bæta kjötþyngd sem geta haft áhrif síðan á okkar eigin ofþyngd. Miklu máli skiptir að vita hvernig við ætlum að varðveita hreina og villta náttúru landsins og lítt mengaðar landbúnaðarvörur sem lengst og sem víða í veröldinni er á fallandi fæti. Stærstu vandamál framtíðar ásamt afleiðingum hlýnunar jarðar þar sem maðurinn sjálfur leikur samt mikilvægasta hlutverkið.

Genin okkar og nærflóran, tala ennþá hvort við annað, eins og þau hafa alltaf gert í þróunarsögunni. Hvernig væri að við nú sjálf færum að tala betur saman hvort við annað, m.a. um betri skipulagningu lýðheilsu- og heilbrigðismála og hvernig við ætlum að nálgast náttúruna okkar og nánustu nærflóru og umhverfi í framtíðinni en þar sem sumir eins og Samtök verslunarinnar eru alltaf tilbúnir að fórna fyrir skammtímahagsmuni og viðskiptahagnað?

(byggt m.a. á fyrri grein 28.3.2014 Þau tala náið saman, en hvað gerum við sjálf?)

http://www.nature.com/nature/focus/humanmicrobiota/

http://www.sciencemag.org/content/336/6086/1245.full.pdf

http://www.broadinstitute.org/annotation/genome/streptomyces_group/MultiHome.html

http://www.dv.is/blogg/vilhjalmur-ari/2014/2/6/tilveran-og-orveran-i-skugganum/

https://www.dv.is/blogg/vilhjalmur-ari/2013/10/21/hinir-osynilegu-gluggar-heilsunnar/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2010/10/12/godu-gaejarnir-a-moti-theim-slaemu/

http://www.dv.is/blogg/vilhjalmur-ari/2014/1/11/arasirnar-okkur-sjalf-bak-vid-tjoldin/

Skrifaði fyrir 2 árum pistil á fésbókinni af tilefni útgáfu bókar Bergsveins Birgissonar. – Þormóður Torfason, en sem á nú betur heima á blogginu mínu og sem horfið getur síður í algleymið eins og hendi sé veifað.

Til hvers lesum við bækur? Sennilega mest til að hafa ánægju af og bæta innsýn okkar í lífið. Bæta jafnvel okkar innsæi og dómgreind. Skáldsögur eru oftast hreinn hugaburður höfundar þótt hann byggi á reynslu. Sagnaskáldsögur byggjast á heimildum, því betri sem hægt er að vísa í heimildirnar jafnóðum, en þar sem höfundur gefur sér leyfi að fylla í eyður til að skapa andrúmloft, líf og jafnvel spennu eftir best sannfæringu.

Það er ekki ónýtt að út komi bók sem samtengir forn- og miðaldabókmenntir okkar Íslendinga við ævisögu manns sem ætti að eiga okkar mestu þakkir skildar fyrir að fá að njóta sagnaarfs forfeðra okkar. Arfs sem margir telja dýrast djásnið í íslenskri menningu. Manns sem samt þjóðin gleymdi og var látinn falla í suggamyrkrið. Kannski mest til að varpa ekki skugga á þann sem sérhagsmunaaðilar og elítan töldu að ætti að eiga sviðsljósið. Svo einstakan að hann fengi einn að njóta um ókomna framtíð með t.d. nafngiftinni, stofnun Árna Magnússonar.

Hvað var það sem truflaði íslensku elítuna og ekki mátti kenna og ræða? Varð sagan og sagnaritunin að vera bara einföld og skýr, á kostnað þess raunverulega? Hverjar eru fórnir þess að skapa bara eina menningasögu sem okkur og börnunum okkar eru kenndar um forn og miðaldir? Hvað um sögu sem segir okkur meira en aðrar um hvernig sögurnar urðu til? Með litabrigðum þess samtíma þegar þær eru skrifaðar og síðan sagðar eða lesnar gegnum aldirnar, allt til okkar dags. Hvaða skuggahliðar voru skildar eftir í endursögnum eða skrifum? Hvað með mannlega þáttinn, sögu og líf þeirra sem komu menningararfinum mesta, eins vel og þeir gátu, til okkar? Hverjir áttu e.t.v mestar þakkir skyldar að bjarga fornhandritunum okkar frá tortímingu og sjá til þess að þeim væri komið til skila í örugga geymslu?

Lestur bókar Bergsveins Birgissonar um Þormóð Torfason er eins og himnaríki á jörðu niðri. Gædd lífi og mikill frásagnagleði. Vissri opinberun um horfna tíma og mannlega þrautagöngu vísinda- og menntamanns um miðja 17 öld og fram á þá 18. Og samtímasöguhetjurnar hans eru flestar þaulkunnugar, en verða persónulegar og líflegar. Hvernig getur góð saga orðið betri?

Eftir stendur jafnframt mikilvæg gagnrýni á aðra fræðimenn og vísindasamfélagið. Að vilja halda jafnvel sannleikanum og því rétta utan umræðunnar, ef hún er ekki þeim nógu þóknanleg eða rekst á þeirra hugmyndafræði. Þetta sjáum við daglega í þjóðfélagsumræðu dagsins og stjórnsýslunni. Umræða sem er metin svo að hún þoli ekki dagsins ljós. Vísindaþekking og reynslan jafnvel látin víkja með einföldustu aðferðafræði sögunnar. Þögguninni. Eða gera bara orð annarra eða kenningar að sínum af hentisemi og sem heitir þá ritstuldur.

Bók Bergsveins um Þormóð Torfason er besta kennsluefni sem hugsast getur um menningaarfinn okkar, þrautseigju einstaklings og baráttunni fyrir að fá viðurkenningu í samfélaginu og sögunni.

Velheppnað sjúkraflug frá Gjörgi um daginn

Örygg heilbrigðisþjónusta er grundvöllur búsetu í dreifbýli og í uppbyggngu ferðaþjónustunnar á Íslandi sem hefur stóraukist sl. ár. Mennig þjóðarinnar og hagsæld með öflun gjaldeyristekna, liggur undir til framtíðar.

Aukinn veikleiki er hins vegar víða um land í mönnun heilbrigðisstétta, lækna, hjúkrunarfræðinga og sjúkraflutngsmanna, auk aðstöðu og möguleika á öruggum sjúkraflutningum. Víða eru fáir sjúkrabílar einkum ef hópslys verða og mikil fækkun flugvalla víða um landið og sem nota mátti áður til sjúkraflugs.

Þörf á sjúkraflugum hefur hins vegar stóraukist sl. ár og eru nú um 1000 talsins á ári, aðallega til Landsspítalans, meginmiðstöð bráðamótökuþjónustu í landinu og eins í minna mæli til FSA á Akureyri. Um 300 útköll eru til LHG með sjúkraþyrluflugi. Í um 60% sjúkrsflutninga getur hver mínúta í töfum skipt miklu máli, jafnvel skilið milli lífs og dauða. Þetta er hlutfall sjúklinga sem þurfa á bráðri skurðaðgerð að halda eða gjörgæsluplássi. Á síðustu misserum hefur verið mikið rætt að stórauka þyrfti þessa þjónustu með fleiri viðverustöðum sjúkraþyrla og með betri mönnun vaktlína, m.a. með staðsetningu þyrlu frá LHG á Akureyri, en sem nýlega var lagt til hliðar vegna fjárskorts.

Miklar blikur hafa verið á lofti með áframhaldandi viðveru Reykjavíkurflugvallar til framtíðar og þar sem flest sjúkraflug enda. Löngu er búið að loka neyðarbrautinn NA-SV og sem hugsuð var líka sem aðflugsbraut fyrir sjúkraþyrluflug að Nýjum Landspítala. Reykjavíkurborg hefur reyndar viljað allan flugvöllinn sem fyrst burt, jafnvel þótt hann hafi verið ein meginforsenda í staðarvali Nýs Landspítala við Hringbraut á sínum tíma og sem Reykjavíkurborg sjálf lagði eindregið til að yrði valin.

Um 60-100 þyrlusjúkraflutninga LHG enda á þyrluflugvelli við LSH í Fossvogi í dag og þar sem aðstaða hefur til skamms tíma verið til fyrirmyndar. Nýjustu heimildir herma að hætt hafi verið við áætlaðan þyrlupall á 5 hæð Nýs Landsspítala við Hringbraut, enda öll aðstaða til þess mjög varasöm og sem allir ættu að sjá. Þar til nýlega hefði hins vegar mátt gera ráð fyrir þyrluflugvelli við spítalalóðina á gamla BSÍ reitnum, en sem Reykjarvíkurborg hefur þegar ráðstafað til íbúða- og þjónustubygginga. Í upphaflegum plönum um Nýjan Landspítala á Hringbraut var sú lóð reyndar frátekin fyrir stækkunarmöguleika síðar fyri spítalann, enda spítalanum öllum mjög þröngur stakkur búinn.

Allt aðflug að spítalasvæðinu hefur eins verið gert mjög erfitt með uppbyggingu á gömlu Valslóðinni, og hringurinn þannig í raun lokaður. Nýjustu hugmyndir stjórnvalda er því bygging þyrluflugvölls við Nauthólsvíkina og sem þyrlulæknar BMT LSH og LHG hafa með aðsendri grein á Vísi í dag bent á að sé alls ófullnægjandi með tilliti til öruggs lágmarksflutningstíma bráðveikra og alvarlegra slasaðra. Ömurlegar staðreyndir allt sem átti að kallast nútímaleg hönnunar á nýjum bráðasjúkrahúsum eins og gerist um víða veröld. Allt staðreyndir sem eru að raungerast fyrir augum okkar, en sem varað var við í upphafi áætlana í staðarvali Nýs Landspítala á Hringbrautarlóðinni, löngu áður en framkvæmdir hófust fyrir meira en áratug.

Raunverleikinn blasir nú við og sem gerir allt sjúkraflug miklu óvissara og óörggura en áður og sem við höfum vanist sl. áratugi. Aðgangur landveginn að spítalanum hefur heldur ekki verið leystur, og sem var líka ein af meginforsendum staðarvalsins á Hringbraut. Umferðarmannvirkjum sem væri lokið framkvæmdum á, áður en framkvæmdir hæfust.

Ef sjúkraflutningar flug-og vegleiða á yfirborði borgarinnar er ómöguleigir má allt eins gera ráð fyrir að skipulagsyfirvöld leggi til jarðgöng að spítalanum eftir 30 ár. Allt þetta brask upp á 300 milljarða króna mun sagan dæma sem mestu skipulagsmistök 21. aldarinnar. Þöggun á gagnrýnisraddir með dyggri þátttöku RÚV ohf. (systurhlutafélags Nýs Landspítala ohf.) er sennilega mest um að kenna og pólitískum darraðadansi stjórnmálaaflanna í landinu.

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2015/11/13/vanhugsad-thyrlusjukraflug-yfir-thingholtin-og-a-nyja-landspitlann/

https://blog.dv.is/vilhjalmurari/2023/11/28/nytt-bradasjukrahus-a-hringbraut-med-skertu-og-haettulegu-adgengi-sjukraflutninga/

Sl. ár hef ég reglulega hitt nafna minn á Ströndum og jafnvel fylgst með afkomendum hans taka fyrstu flugtökin. Í morgun sem oftar þótt í meiri fjarlægð sé. Virðulegri fugl finnst vart, jafnvel um víða veröld. Heldur sig frá öðrum og passar vel upp á sitt. Í læknisstarfi hér á Ströndum í rúman aldarfjórðung hef ég að mestu verið einn. Gefist mikið ráðrúm að hugsa minn gang og þjóðfélagsins alls. Ekki bara tengt heilbrigðiskerfinu og sem er kapituli út af fyrir sig, heldur meira mannlífinu og tengsl þess við náttúruna. Um þessa þætti hef ég svo sem skrifað oft áður.

Í gærkvöldi í aðdraganda forsetakosningar fylgdist ég með kappræðum í sjónvarpssal og var ágætur fyrir þær sakir að þöggunartilburðir RÚV ohf. á almennri þjóðfélagsumræðu voru víðs fjarri og allir frambjóðendur sem stefna að æðsta embætti Íslands fengu að viðra óhindrað sín sjónarmið. Suma þekkti maður ágætlega til en annarra ekki eins vel. Þetta er lýðræði.

Ég er auðvitað enginn haförn sem er jú konungur fuglanna, heldur embættismaður sem er nátengdur vitneskju um mestu veikleika okkar þjóðlífs. Ætti að kallast einskonar vaktari og sem ég tel mig vera. Ótal pistla hef ég skrifað um það sem mér hefur fundist miður ganga í mannlífinu. Oft um miklar breytingar sem orðið hafa nútímavæðingu hverskonar og lífsskilyrðum í okkar fallega landi. Á Ströndum tvíeflist maður allur í tímaspeglinum, það sem var og er orðið. Innviðauppbyggingu er oft talað um, en sem í mínum huga tengist oft innviðaeyðingu. Meira óöryggi í atvinnuháttum og þjónustu. Hvergi speglast þetta betur en í svokölluðum brothættum byggðum landsins og þar sem einu úrræði til atvinnu tengjast í vaxandi mæli túrisma, stóriðju eða fiskeldi í fjörðunum okkar. Allt sem tekur sinn toll af náttúrunni og menningunni.

Vissulega hefur mikið breytts með svokölluðu fjölmenningasamfélagi og þar sem um 20% Íslendinga eru nú aðfluttir erlendis frá, frá mörgum ólíkum löndum og af mismundandi ástæðum í stríðshráðum heimi. Spurningin þar er mest hvernig við aðlögum okkur að þeim og þeir að okkur. Stöðu íslensk samfélgas og sem við viljum sem mest standa vörð um. Breytingarnar gerast bara svo hratt. Annað sem stendur mikil ógn að, jafnfram að eiga að þjóna okkur er net- og tölvuvæðingin.

Í náttúrunni eru engin vistkerfi í sögunni sem standast sambærilegar breytingar án þess að fórna miklu. Rafræn samskipti eru alls ekki sama og samskipti augnliti til augnlits og við sem lífverur höfum þróast til hundruð þúsunda ára. Á hálfri öld eru samskiptin að megninu til gjörbreytt. Tímaleysið eins og við upplifum það samt aldrei meira. Hvernig við eyðum frístundum, veikari. Tölvu- og samfélgasmiðlarnir aldrei samt sterkari og sem móta okkar væntingar og hegðun í mjög svo vaxandi mæli.

Persónufriðhelgin er jafnfram fótum troðin á margan hátt. Samkvæmt nýjustu fréttum hafa 6% þjóðarinnar verið hakkaðir í mismiklum mæli á netinu. Aukningin er gígantígsk á allra síðustu árum. Netöryggið þannig stöðugt veikara og bankaviðskiptin ótryggari. Peningar streyma jafnvel með peningaþvætti úr bönkunum til þjófa erlendis.

Helga Þórisdóttir forstjóri Persónuverndar kom fram í kappræðunum í gærkvöldi með skýra sýn á þessi mál varðandi vaxandi fjölda brota á persónufrelsi og netöryggi. Stjórnmálamennirnir hafa ekki látið þessi málefni sig mjög miklu varða. Það hefur hún gert í sínu embætti sl. 8 ár – og með hennar tilstuðlan og embættis hennar er von á nýju lagafrumvarpi sem á að skerpa á örygginu í dag. Sama gildir með heilsufarsupplýsingar sem margir falast eftir. Sumir með einstaklingsmiðaða heilsuvernd í huga og kortlagningu erfðaefnis okkar að markmiði. Margt sem getur valdið meira kvíða og óöryggi en til bættrar heilsu þegar upp er staðið og ekki farið varlega með jafnvel svokölluð vísindagögn.

Helga sagði að sem forseti og ef hún yrði kosin til þess embættis, myndi hún nýta sína þekkingu og áhrif til að standa fyrst og fremst vörð um persónufrelsið/persónuvernd og jafnræðið í íslensku þjóðlífi. Hver vill ekki eiga slíkan forseta á tímunum sem nú við lifum. Persónufrelsið er svo nátengt þjóðfrelsinu og sem er okkur flestum heillagt. Á Ströndum og þar sem maður lítur ofan í Steingrímsfjörð og sér örninn, konung fuglanna,  speglast í yfirborðinu, vin minn til margra ára, er eins og maður sjái aðeins glitta í þjóðarspegilinn langt aftur í tímann. Hvar okkar mesta virðing liggur fyrir náttúrunni og sjálfu þjóðlífinu.

Í aðalskipulagi Reykjavíkurborgar sem lá upphaflega til grundvallar staðsetningu Nýja þjóðarsjúkrahússins á Hringbraut, var áréttuð nauðsynleg þörf sjúkraþyrluflugs. Allt var gert af þeirra hálfu að halda í stærsta vinnustað landsins á Hringbrautinni og öllu fögru lofað. Lögð var blessun yfir fyrirhuguðum þyrlupalli á 5 hæð nýja rannsóknahússins. Gert var ráð fyrir stórum þyrlum svipuðum og LHG hefur nú yfir að ráða. Ekki var hlustað á viðvörunarorð margra sem best þekkja til um slysahættu með slíku flugi við óörggar aðstæður. Öruggar aðflugsbrautir vantaði (opin svæði á jörðu fyrir nauðlendingar), auk mengunaráhrifa á nærliggjandi umhverfi og hávaðatruflunar.

Eftir að byggingaframkvæmdir hófust og með nýju Aðalskipulagi Reykjavíkurborgar, úthlutaði Reykjavíkurborg svo nýju byggingahverfi til íbúabyggðar sunnan við spítalasvæðið og sem gera mun allt aðflug að fyrirhuguðum þyrlupalli en hættulegra. Í raun nú algjör forsendubrestur miðað við upphaflegar áætlanir og sem samt voru vafasamar eins og áður sagði og sem kallar auðvitað á nýja öryggisúttekt flugmála- og heilbrigðisyfirvalda. Í raun er þegar verið að ræða bak við tjöldin að afskrifa möguleikann á þyrlupalli á 5 hæð nýju Landsspítalabyggingarinnar.

Í dag er þannig búið að byggja mikið og þröngt upp á gömlu Valslóðinni og á landsvæði við NA-enda gömlu neyðarbrautar Reykjavíkurflugvallar. Allt venjulegt sjúkraflug í misjöfnum veðrum og í ákveðnum vindáttum mikið erfiðara og hættulegra, og dæmi um að slíkum flugum hefur verið snúið á síðustu stundu, allt til Akureyrar eins og nýlegt dæmi er um. Stefna borgarinnar er síðan að leita allra leiða til að losna við flugvöllinn fyrir fullt og allt og fá enn meira byggingasvæði í Vatnsmýrinni, Skerjafirði og jafnvel í Öskjuhlíðinni!

Ein af meginforsendum staðarvals Nýs Landspítala auk nálægðar við HÍ var nálægðin við Reykjavíkurflugvöll og þar sem endastöð allt að 1000 sjúkrafluga er staðsett í dag. Sjúkraþyrluflug eru þegar um 300 og eykst sífellt með vaxandi ferðamannastraumi og lélegri mönnun heilbrigðisstarfsfólks á landsbyggðinni. Um sextíu flug á ári talin í það miklum forgangi að lenda þarf á þyrluvelli BMT LSH í Fossvogi. Stór hluti sjúkrafluga er enda bráðamál og þar sem hver mínúta getur skipt máli, jafnvel skilið á milli lífs og dauða. Einn mikilvægast þáttur BMT Landspítala var að tryggja örugga aðkomu þangað með sem minnstu töfum. Skipulagið í dag er hins vegar stórhættulegt og forsendubrestur algjör með væntanlegt þyrluflug á spítalann við Hringbraut. Auk þessa hefur verið svínað á annarri forsendu staðarvals Nýja Landspítalans á Hringbraut og sem voru samgöngubætur landleiðina að ÁÐUR en framkvæmdir hæfust. Ekki áratugum á eftir.

Þessa staðreyndir eru nú ræddar aftur og aftur meðal almennings og þegar farið er að sjá fram á verklok fyrstu áfanga Nýs Landspítala eftir nokkur ár. Menn eru farnir að horfa til einhverra reddinga eftir á, eins að koma þyrlupalli/velli fyrir við Fossvoginn (Nauthólsvík verð nefnd) og þar sem hann á reyndar heima í dag í nálægðinni. Eins að bæta umferðaraðgengi með Borgarlínunni og Miklubrautina í stokk í framtíðinni og sem reyndar voru forsendur byggingaframkvæmda upphaflega fyrir næstum tveimur áratugum. Ekki löngu eftir á ef af verður!

Reykjavíkurborg hefur að mínu mati svikið þjóðina í græðgisvæðingu á eigin landi á kostnað þjóðaröryggis og almannaheill. Stjórn Nýs Landspítala ohf. stöðugt með hausana í Hringbrautarklöppinni og hugsa mest um stál og steypu. Hvar liggur hins vegar ábyrgð stjórnvalda á þessu klúðri? Stærstu og alvarlegustu skipulagsmistökum Íslandssögunnar að mínu mati. Að ekki sé talað um aukakostnaðinn tengt skipulagi á framkvæmdunum öllum frá upphafi upp á hundruðir milljarða króna. Ætlar stjórnsýslan ekkert að læra og biðja þjóðina afsökunar á mistökum sem margir voru búnir að benda á og hefði mátt fyrirbyggja með meiri opinni umræðu, í stað þöggunar.

Stokkhólmur, 2014

í Læknablaðinu sá ég viðtal við gamlan kunningja, Jón R. Kristinsson barnalækni sem ég starfaði með á Barnadeild Hringsins um 1980 og sem var að láta af störfum, rúmlega sjötugur. Hann fór þar yfir farinn veg og minntist með hlýjum orðum á sína gömlu lærifeður. Fannst þeir hafa tekið sér ótrúlega vel sem kandídat á sínum tíma og sem varð til þess að línurnar í hans sérnámi voru lagðar fyrir framtíðina. Ég kynntist aðeins sumum af þeim gömlu höfðingjum sem hann nefndi, en starfaði sjálfur sem kandídat m.a. undir hans umsjón. Eins og hann nefndi og sem varð honum eitt dýrmætasta veganestið, góð virðing og traust gagnvart sjúklingnum, tel ég að sama skapi hafa verið mitt mikilvægasta veganesti í læknisfræðina. Góð tengsl við sjúklinginn og hans aðstandendur. Þótt hugurinn væri mest tengt barnalækningum í þá daga og sem ég starfaði við á ólíkum starfsstöðvum í 2 ár, m.a.á Vökudeild LSH og á Barnadeildinni á Landakoti, varð úr að ég valdi að lokum heimilislækningar.

Í dag þegar þetta er skrifað datt upp á skjáinn minn 10 ára gömul meðfylgjandi mynd sem tekin var í Svíþjóð. Það sem heillaði mig og sem ég man svo vel eftir, var litafegurðin, gamalt fallegt hús, gömul tré og gróðurinn sem skartaði þar hlýjum haustlitum. Gamalt og gott, en samt eitthvað nýtt. Ég hef lengi heillast af sögu læknisfræðinnar og hvað menn gátu oft gert mikið úr litlu. Traust almennings á læknisfræðina þótt oft væri lítið til ráða. Hvað síðan margt breyttist í nálgun læknisfræðinnar til svokallaðra eigindlegra lækninga og sem jafnvel fer þá stundum í hringinn í kringum sjálfan sig.

Forfaðir minn Ari Arason, læknir var einn af fyrstu læknum Norðurlands og fékk það hlutskipti að berjast m.a. við bólusóttina með bólusetningum (kúabóluefni). Löngu fyrir þekkingu manna i vísindasannreyndri ónæmisfræði. Bólusetningin var skráð í kirkjubækurnar, enda flestir bólusóttir (sett bóla)  þegar þeir sóttu kirkju. Átakið sem hann og samtímalæknar um landið á þessum tíma upp úr aldarmótunum 1800 er sennilega stærsta lýðheilsusátak Íslandssögunnar. Eins kennsla um mikilvægi almenns hreinlætis, einkum þó við fæðingaraðstoð og skurðinngrip. Upphaf síðar kennslu kvenna í yfirsetufræðum og fæðingarhjálp almennt og sem síðar varð upphaf ljósmæðrakennslu hér á landi. Mitt rannsóknasvið var hins vegar þegar við læknarnir gerum stundum of mikiðaf litlu tilefni.

Þegar ég lít yfir farinn veg, hefur margt breytst í læknisfræðinni.  Sérstaklega á það við er varðar lýðheilsusjúkdómanna. Sannleikurinn er enda ekki svart-hvítur. Gráa svæðið á milli oft mikilvægara eða skulum við segja í dag litrófið allt. Þar sem nándin, þroski, skilningur og fræðsla skipta mestu máli. Umburðarlyndi og nýr kynjaskilningur. Til að bæta almenna heilsu og geðheilbrigði og fyrirbyggja hina þekktu sjúkdóma. Læknisfræðin í dag á heldur engin viðurkennd lyf sem eru beinlínis er græðandi, nokkuð sem gamla læknisfræðin í jafnvel þúsundir ára hafði reynt að tileinka sér og þegar hún sótt í kraft til líkamans sjálfs (sjálfbærni hans eins og annarra dýrategunda í eðlilegu umhverfi), náttúrunnar sjálfrar og plönturíkisins. Forskriftarbækur voru þeirra tíma lyfjafræði, allt eftir staðháttum. Nokkuð sem lyfjafyrirtæki samtímans hafa ekki lagt mikið upp úr að rannsaka með dýrum klínískum rannsóknum. Markmiðið lyfjaframleiðenda er að framleiða lyf sem græða má á og sem hefta sjúkdóma, frekar en að græða. Sannarlega oft mjög öflug lyf eins og t.d. svokölluð líftækni- og krabbameinslyf. Gömlu góðu, ódýru lyfin sem m0rg byggja á gömlu læknisfræðinni, eiga hins vegar oft undir högg að sækja. Lyfjaskortur er enda oft í apótekunum á ódýrustu, en stundum lífsnauðsynlegum lyfjunum, vegna markaðslögmála verslunarinnar sjálfrar.

Það hefur verið mikil reynsla að fylgjast með breytinum á lyfjamarkaðnum sl. hálfa öld. Undralyfin koma hvert af öðru og sum kölluð kraftaverkalyf. T.d. svokölluð efnaskiptalyf sem tekin eru við offitu og sykursýki í dag og sem eiga um leið að breyta hegðun okkar. Eins oft ný geðlyf eins og ADHD lyfin. Stundum meira gegn einkennum (erfðabundnum) og vanda, en raunverlulegum sjúkdómum, en sem hafa fengið greiningaskilmerki sjúkdóma svo hægt sé að skrifa þau út á lyfjamarkaði. Kvíði/þunglyndi er eins orðinn algengur fylgikvilli nútímalífs og sem kallar á lyfjameðferð í mörgum tilvikum, mest þegar sálfræðihjálp er vandfengin.

Umhverfiserfðafræðileg nálgun ræður mestu hvaða gluggar eru opnaðir eða lokað fyrir í erfðamengi okkar. Leggja ætti ofuráherslu á að bæta lýðheilsu flestra með almennri og einstaklingsmiðaðri ráðgjöf í heilbrigðiskerfinu, frekar en hræðsluáróðri eftir forskrift genanna og sem oft eru ekki upp á besta máta. Gen sem upphaflega voru skráð þar sem samskipti manna voru miklu nánari, en um leið frumstæðari og hægari. Hin mannlega nánd miklu meiri. Vissar upplýsingar gæti þó þurft að vinna með tengt arfbundnum alvarlegum sjúkdómum eins og vissum krabbameinum. Þá heitir það erfðaráðgjöf eftir óskum hvers og eins.

Nútíminn hefur leitt til ótal lífsstílssjúkdóma sem leysa á nú með lyfjum, frekar en vinna á grunnorsökinni. Tímaleysið alltaf meira, ekkert síður hjá læknum og heilbrigðisstarfsfólki almennt, en almenningi. Rafræn tjáning og samskipti sífellt meiri en tjáning augnliti til augnlits. Sennilega er samvera og tími með skjólstæðingi það sem maður saknar mest og sem upphaflega dró mann að starfinu ásamt forvitni og fá að vita meira en minna. Í dag eru líka stöðug aukin rafræn skilaboð að vinna úr, í tölvunni eða símanum heima. Gervigreindin er hins vegar skammt undan, en sem þróunarkenningin gerði aldrei  ráð fyrir. Þróaði heilann og taugakerfið okkar til alls annars en hlýða bara „utanaðkomandi hugsun“.

Mikilvægasta í starfinu mínu er að þykja vænt um það og sem læknisfræðin almennt býður upp á. Meta breytingarnar sem líka er hægt að spegla í fortíðinni. Margar breytingar til góðs og sannarlega mikið aukin þekking á gangi sjúkdóma. Aukið skyn á því sem maður telur mikilvægast og að fá tækifæri til að miðla þekkingu sinni síðan til annarra. Ein mikilvægasta þekkingin kemur enda af reynslunni, helst á  ólíkum sviðum læknisfræðinnar. Gerir hana um leið svo miklu skemmtilegri, skýrari og heildrænni. Starfskraftur sem brennur enn fyrir starfi sínu, þótt fullorðinn sé, ætti auðvitað að vera mikilvægur heilbrigðiskerfinu. Fyrir unglækna eru þetta held ég mikilvæg skilaboð, að vera meðvitaður um sífellda þróun fagsins og möguleikann á að móta það á sem bestan veg. Vonandi, fyrir þá sem yngri eru, að meta reynslu þeirra eldri og til að forðast megi mistök, ekki síst er varðar skipulagningu heilbrigðiskerfisins. Millistjórnendur ættu auðvitað líka að berjast með grasrótinni í stað þess að líta alltaf upp fyrir sig í stjórnunarpýramídann.

Sjúkrastofnun Hólmavíkur, febrúar 2024

Stöðugt þarf maður samt að minna sig á gildi sitt í heildarmyndinni. Stundum getur það verið sárt. Það sem hefur gefið mér mest og ég er stöðugt minntur á, eru mannlegu tengslin við manneskjuna sjálfa, frekar en sjúklinginn sem slíkan. Eitthvað sem eflist með hverju starfsárinu. Stundum meira í hlutverki leiðbeinanda og stuðningsaðila í lífinu. Samtalsmeðferð er þannig einn þýðingarmesti partur í heimilislæknisfræðinni.

Vísindaþátttaka í læknisstarfi er dýrmætur skóli. Góðir leiðbeinendur eru þar mikilvægastir. Niðurstöður rannsókna eiga að geta leitt til breytinga og betri lækninga. Mitt rannsóknarverkefni til doktorsnáms var í vissum skilningi oflækningar (medicalization) og þegar sýklalyf eru ofnotuð, jafnvel þá til skaða fyrir einstaklinginn og ekki síður samfélagið allt.

Þakklátastur er ég þó tækifærinu á að fá að kynnast ólíkum starfsstöðum lækninga. Reynsla sem kallaði á mikla vinnu og viðveru á ólíkum starfsstöðvum. Kostaði líka oft mikla fjarveru frá fjölskyldu, en sem miklu betur hefur tekist að samræma í dag. Mín reynsla a.m.k. til 40 ára af vinnu á BMT LSH, áður Slysa- og bráðamóttöku Landspítalans, samfara heimilislæknastörfum m.a. í dreifbýli og sem hefur gefið mér ómetanlega reynslu í starfi. Á sama tíma og sérhæfing í læknisfræðinni er samt alltaf að aukast og krafa er um að hver og einn læknir eigi að hafa sinn fasta samanstað í kerfinu!

Símenntun er mikilvæg til að geta deilt þekkingu jafnóðum, ekkert síður milli kynslóða og vísindasviða. Vísinda- og greinaskrif er þar stór partur. Greinaskrif með það að markmiði að fræða almenning út frá bestu þekkingu og reynslu höfundar tel ég sérstaklega mikilvæga. Þannig varð til sú „dægrastytting“ að ég fór að blogga fyrir 15 árum. Allt tengt fræðslu og upplýsingum til almennings, en eins stjórnsýsluleg gagnrýni á heilbrigðiskerfið. Margt sem tengist þróun en sem var andstæð minni reynslu og sýn. Réttri forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu og að vel sé farið með fjármagn. Eins ferðapistlar utan úr heimi og þar sem maður fékk oft aðra sýn á lífið en sem maður hefur hér heima.

Ég hef jafnvel upplifað líka bolabrögð og lögbrot samkvæmt gildandi íslenskum lögum eins og t.d. í samráðsleysi stjórnvalda við Sóttvarnaráð Íslands í heimsfaraldri Covid19 og ég hef áður gert grein fyrir. Eins með tilliti til breytinga á lögum um sóttvarnir landsins með nýju frumvarpi stjórnvalda og þar sem sjónarmið heimilislækna eru gjaldfelld og þeir teknir úr ráðinu. Gengið var eins allt of langt með heftingu á tjáningarfrelsi með (skyndi) þjóðaröryggisnefnd ríkisstjórnarinnar um falsfréttaflutning. Þar sem ekki var hlustað á fagfólk, jafnvel lækna sem vel áttu að þekkja til mála og aðstæðna í samfélaginu. Ríkisfjölmiðillinn RÚV ohf. var eins nýttur sem stjórntæki stjórnvalda til að móta skoðanir almennings. Aðeins blaðamenn möttu t.d. spyrja spurning til þríeykisins svokallaða um 2 ára skeið. Langtímaskaði og tapað fjármagn vegna stjórnsýsluákvarðana fær sagan ein að dæma um en sem alltaf er að koma betur í ljós. Hagsmunir aldraða og vöntun á hjúkrunarplássum hefur verið hundsað sl. áratugi og nú fleiri hundruð í biðstöðu sem skapað hefur mikið yfirflæði á BMT. LSH, svokallaðan fráflæðisvanda. Sama með staðarvali á nýja þjóðarsjúkrahúsinu á Hringbrautarlóð sem mér hefur oft verið tíðrætt um. Stærstu og dýrustu skipulagsmistök Íslandssögunnar að mínu mati.

Lífið, fjölskyldan og starfið, lífsskoðanir og reynsla, gleði og særindi, allt er þetta nátengt að lokum og þegar litið er yfir farinn veg. Sennilega hef ég verið heppinn, og svo sannarlega sé ég ekki eftir neinu. Sárast er aðeins að sjá afleiðingar slæmrar stjórnsýslu og stjórnunar í heilbrigðiskefinu og sem koma hefði mátt í veg fyrir. Auðvitað nálgast allir sitt og læknisfræðina á sínum forsendum með gott eitt í huga. Allir gera sín mistök, líka ég, og flestir reyna sitt besta. Sannleikurinn er ekki heldur svartur eða hvítur eins og áður segir, heldur meira í lit. Stjórnsýslan og pólitíkin lýtur hins vegar oft að sínum eigin svart-hvítu lögmálum.

Enn og aftur liggur fyrir frumvarp stjórnarþingmanna um frjálsa sölu áfengis, í matvöruverslunum og jafnvel heilsu- og blómabúðum, í nafni frjálshyggjunar. Skrifaði pistil um sama efni fyrir 8 árum um umræðan er ekki ný. Netsala áfengis hefur aukist gríðarlega sl. ár og áfengisneysla Íslendinga stóraukist, jafnhliða áfengistengdum sjúkdómum og vímuvanda. Áfengisbölið var þegar mikið í þjóðfélaginu 2015, oft tengt öðrum vímuefnum. Birti svo hér undir greinarkorn um fyrirséðan vanda og svipað umræðuefni fyrir meira en öld siðan og löngu áður en ÁTVR fékk loks einokunarstöðu fyrir sölu, í nafni lýðheilsuvarna. Segja má, engu að síður, að verstu spár hafi rættst.

Þótt flestir geta umgengist áfengið í hófi, verða stöðugt fleiri ofneyslunni að bráð og sem sést best í þeim löndum þar sem verslun með áfengi hefur verið gefin frjáls. Sérstaklega þó þar sem hún var ekki frjáls áður, en gefin frjáls á síðustu áratugum í nafni frjálshyggju og einstaklingsfrelsis. Einstaklingsfrelsis sem er hálfgert öfugmæli þegar fíknin og víman hefur tekið völdin og mikið meira er vitað um en áður og spilar með allt annan mann en þinn eigin, tengt erfðum og sérstökum áhrifum á miðtaugkerfið. Vil byrja hér samt á smá upprifjun úr pistli sem ég skrifaði 2011 (Gulu augun og lifrarbólgan) í tilefni mikillar aukningar á áfengisneyslu landans, mest vegna aukinnar sölu á léttvíni og bjór frá því hann var leyfður, tengt aukningu á beinum líkamsskaða og aukinni tíðni lifrarbólgu og skorpulifur. Menn og konur hljóta nú að sjá í hvað stefnir ef sala áfengis verður gefin frjáls í næstu kjörbúð, jafnhliða sælgætinu og gosinu, þar sem við erum margfaldir Norðurlandameistarar í neyslu. Eða jafnvel áfengis í stað vandaðra blómvanda í blómabúðunum. Kannski bara með einni sölnaðri rós á útsöluverði á flöskunni.

„En Adam var ekki lengi í paradís. Í stað þess að láta af helgarsiðum okkar, bættum við bara við okkur bjórinn og léttvínið. Hálft til eitt glas af léttvíni á dag átti svo sem ekki að vera svo óhollt og jafnvel hollt hvað æðasjúkdómana varðar. Nýjar rannsóknir benda hins vegar á að öll áfengisneysla getur verið varasöm, líka lítil, ekki síst er varðar hættu á myndun krabbameina, sérstaklega meðal kvenna. En hvað var það sem fór úr böndunum hjá okkur? Sennilega svipað og í öllu öðru, óhófið.“

„Alkóhól-lifrarbólga er almennt talin algengasta ástæða lifrarbólgu eins og áður sagði og sem er í réttu hlutfalli við magn áfengis sem er neytt í þjóðfélaginu, ekki síst sídrykkju flesta daga. Vaxandi bjórdrykkja og neysla léttvína á síðustu árum er því verulegt áhyggjuefni, þótt ennþá getum við ekki talist meðal mestu drykkjuþjóðum veraldar. Og auðvitað ber að fagna breyttu drykkjumynstri landans þar sem slysum og ofbeldisverkum tengt ölvun hefur ekki fjölgað í takt við aukna neyslu heildarmagns áfengis og sem nú nálgast að vera að meðaltali um 8 alkóhóllítrar á ári fyrir alla 15 ára og eldri. Nóg er nú vandmálið samt enda hafa um 7% fullorðinna lagst inn á Vog til áfengis- og vímuefnameðferðar (2010).“ Í dag er þessi tala um 10%.

Horfum nú mikið lengra aftur til fortíðar og eins og stundum áður hér á blogginu mínu, í alþýðutímaritið Eir um heilbrigðismál. Grípum hér niður í kafla úr ræðu Guðmundar Björnssonar, læknis (síðar landlæknis 1906–1931) sem þar var öll skrifuð og hann hafði haldið sunndaginn síðastan í sumri í húsi iðnaðarmanna í Reykjavík aldamótaárið 1900.

Heiðruðu tilheyrendur!

Margar skoðanir hafa staðið óhaggaðar í hugum manna þúsundir ára og verið taldar óhrekjandi – og þó fallið að lokum fyrir vopnum vísindanna. Það var um langan aldur talið óyggjandi, að jörðin væri flöt, og eins hitt, að hún stæði kyr og gengi sólin í kring um hana. Svo mikil fjarstæða þótti fyrst í stað kenningin um það, að jörðin snerist um sjálfa sig, að manninum, sem þau sannindi voru flutti, var hótað lífláti, ef hann tæki ekki orð sín aftur. Um langan aldur hefir það verið talið satt og óyggjandi að áfengi styrkti sál og líkama og „gleðji mannsins hjarta“ á saklausan hátt. Ef þessari kenningu verður hrundið, þá mun sú breyting hafa miklu meiri áhrif á framför mannkyns, en skoðanaskiptin á lögun jarðarinnar og staðháttum hennar.

Ykkur er vel kunnugt, að margir vilja nú hrinda þessari gömlu skoðun á áfenginu, segja að hún sé röng og reyna að koma því inn í almenning, að áfengisnautn sé jafnan skaðleg og eigi að afnemast. Lífláti hefir þeim ekki verið hótað þessum mönnum, því að tímarnir hafa breyst, en hitt hefir ekki á brostið, að þeir hafa verið sakaðir um öfgar og brugðið um kenningar og ófrægðir á margan hátt.

Hvað er þá rangt og hvað satt í öllu því, sem sagt er um áfengið? Ekki getur sami hlutur verið bæði flatur og hnöttóttur. Enginn hlutur getur verið bæði ómissandi og óhafandi. Allur þorri manna heldur enn að áfengið sé ómissandi. Hinir eru miklu færri, sem á móti rísa og segja að það sé óhafnadi. En aldrei hefur þessi deila verið eins hörð og almenn eins og nú um lok þessarar aldar, og af því hefir leitt, að fræðimenn hafa á síðari árum gefið áfenginu og áhrifum þess miklu meiri gaum, en nokkru sinni áður. Sannur vísindamaður hirðir ekki um óp lýðsins; hann hefir það eitt fyrir augunum, að leiða sannleikann í ljós, ryðja burtu hleypidómum og auka rétta þekkingu.

Allur þorri manna er þeirrar skoðunar, að hófleg inntaka af áfengi glæði skynjunargáfuna, skerpi vitið, veki saklausa gleði og örvi viljann. Menn fá sér eitt staup eða tvö og óðar finnst þeim hinn andlegi þróttur sinn aukast, en áhyggjurnar dofna og yfir öllu glaðna. „Guð lét fögur vínber vagsa, vildi gleðja dapran heim“ segir eitt af góðskáldum þjóðar vorrar. Guðs gjöf og guðaveig hefir vínið verið kallað öld eftir öld. Menn hafa að vísu ávalt bætt því við, að ofnautn áfengis valdi böli og bágindum, en sagt um leið, að áfengið eigi ekk sök á því, þó það sé vanbrúkað, og verði hver að gæta sín. Skádið, sem ég nefndi, segir í sama kvæði, að fyllisvínin smáni guðs gjöfina, engu síður en bindindismennirnir, og hann er í fullu samræmi við almenningsáliti, eins og það hefir verið.“

Snúið huganum að því, hvort þið viljið halda áfram að neyta áfengra drykkja, hvort sem það mun vera til hagsmuna eða tjóns fyrir þjóðina, að áfengir drykkir eru hafðir á boðstólnum í vörubúðum og gesthúsum handa hverjum sem hafa vill. Ef gagnsemi áfengis væri meira en tjónið, sem að því hlýst, þá væri það gott og blessað og þá ætti að hafa það til sölu í hverri sveit. En nú hefir því verið haldið fram hér á landi í mörg ár að aðalútkoman af áhrifum áfengis á þjóðina er annars vegar stóreflis bein fjáreyðsla, hins vegar líftjón margra manna og heilsuspjöll á sál og líkama.

Og allt stendur þetta óhrakið. við sjáum meinið. Við getum bætt úr því, bannað alla sölu áfengra drykkja. En við gerum það ekki. Hvað á þetta lengi að ganga? Er þjóðin of rík, eða of hraust og heilsugóð? Nei, en hún er svo óvön því, að vera á undan öðrum þjóðum, er oftast langt í humáttinni á eftir þeim. Aðrar þjóðir keppa hver við aðra að vera fremstar. Við viljum vera á eftir. – Það er ekki siður hér á landi að hugsa svo hátt, að við Íslendingar getum komist langt fram fyrir aðrar þjóðir í nokkurri breytingu til framfara. Við eigum miklu hægar með að afnema áfengisverzlun, en nokkur önnur þjóð í Norðurálfunni. En við gerum það ekki – til þess að verða ekki langt á undan nágranaþjóðunum. Þetta segjum við ekki upphátt. Við berum annað fyrir, segjum að þjóðin sé ekki fær um innflutningsbann á áfengi, eða algert sölubann, sé ekki undir það búin, að hagnýta sér slík laganýmæli.  Sama viðbáran er höfð á móti flestum öðrum tillögum til framfara hér á landi; en hún lítur illa út meðan þjóðin er að berjast af öllum sína veika mætti fyrir nýmælum í stjórnarskrá landsins, en játar þó á margna hátt að hún hefir illa hagnýtt sér stjórnarskrána, sem til er.“

http://www.visir.is/ekki-setja-afengisidnadinn-undir-styrid/article/2015703139999

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2011/06/09/gulu-augun/