Á Heiðarhorni 28.10.2012

Nú á haustdögum eftir umræður um alvarlegann „vítamínskort“ í heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, á Landspítalanum og í yfirfullum bráðamóttökum sl. misseri, er rétt að fjalla enn og aftur um vítamínið sem flestum okkur vantar hvað mest í skammdeginu og þar sem hver og einn þarf að vera ábyrgur, fyrir sig og sína. Sennilega eru fá lífefni nauðsynlegri líkamanum en D-vítamínið enda var ætlast til að við framleiddum það sjálf eins og aðra hormóna í upphafinu með tilstuðlan sólar. Fyrir tugþúsundum árum þegar sólin fékk að skína á forvera okkar, allt árið um kring. Löngu síðar þegar við fluttum okkur frá sólinni og Adam fékk ekki lengur að vera í paradís, urðum við að treysta á inntökuna með fæðunni, sjávarfangi og innmatnum. Því meira sem við fluttum okkur norðar.

Alltaf hefur þannig verið vitað að sólin er grundvöllur lífs okkar á jörðinni og okkar mesti lífsgjafi. En sólargeislunum er misskipt. Á Íslandi sést hún lítið hálft árið og geislarnir oft ansi veikir og landinn því oft fölur. Framleiðsla D-vítamíns í líkamanum er engu að síður öllum mikilvæg og verður aðeins fyrir tilstuðlan sólargeislanna sem þurfa þá að fá að skína á okkur. Aðeins lítill hluti D-vítamíns kemur úr fæðunni að öllu jöfnu. Helst þó úr innmat úr dýrum og fiski sem inniheldur mest af D-vítamíninu og við átum eða drukkum sem lýsi um aldir til að geta komist af. Nauðsynlega fæðu sem við getum bætt okkur upp D-vítamínskortinn og fengið þannig nauðsynlegustu omega fitusýrurnar í leiðinni. Kalda fitu úr fiski sem er ekkert síður nauðsynleg til mótvægis við alla hörðu dýrafituna og kólesterólið og sem nánast getur storknað í æðunum okkar.

D-vítamínið er ekki bara fyrir beinin eins og margir halda. Svo þau endist okkur til gamals aldurs og til að þau bogni ekki hjá börnum og brotni af minnsta tilefni hjá öldruðum. Ekkert síður til að sprorna gegn hörgulsjúkdómum, tengt ýmsum vöðva- og taugasjúkdómum. Líka til að styrkja ónæmiskerfið og sem vinnur þannig gegn sýkingum og flensunum í vetur. Nokkuð sem gott er að hafa í huga varðandi börnin okkar sem fá svo oft eyrnbólgur. Eins gegn sleni, slappleika og þunglyndi, jafnvel sjálfum krabbameinunum. Sjúkdómar sem ekki síst tengjast álagi á okkur alla daga og ýmsum umhverfisþáttum. Lengi var t.d. þekktur áhrifamáttur sólarinnar í meðferð á berklum. Á ýmsan hátt má segja að líkja megi D-vítamíninu meira við lífsnauðsynlegt hormón, en sem við því miður framleiðum ekki sjálf án sólar eða án inntöku með ákveðnum fæðuefnum. En sem við betur fer getum líka tekið inn í lyfjaformi til að hressa okkur og bæta, eða sem viðbætt í lýsið okkar kaldhreinsaða.

Lítum nú aðeins nánar á kalkbúskapinn og hlutverk d- vítamíns í kroppnum. D-vítamínið virkar eins og fituleysanlegt forstig hormóns, í aðalega formunum D3 (calcitriol) eða D2 (calcidiol). D- vítamínið er nauðsynlegt fyrir eðlilegan kalkbúskap, upptöku á kalki úr meltingarveginum og til að bein geti kalkað eðlilega og beingerst. Það gerist eftir að það hefur verið virkjað í lifur og síðar í nýrum í 1-25-hydroxy-vítamin D3  (25[OH]D). Ef hins vegar vöntun er á virku D-vítamíni, leysist kalkið upp úr beinunum fyrir tilstuðlan klakhormóns (PTH) sem hækkar um leið og kalkið lækkar í blóðinu. Kalkið er líkamanum mjög mikilvægt í allskonar starfsemi og það því hirt hiklaust úr helsta forðabúrinu, beinunum okkar, ef með þarf með tilstuðlan PTH. Annar góður mælikvarði á ónógu D-vítamíni er því hækkun á PTH í blóði.

Algengasta sjúkdómsmyndin sem við sjáum daglega er beinúrkölkun hjá eldri konum sem kýtast saman, fá oft kryppu og brotna af litlu tilefni. En svo þarf ekki að vera. Verst er þegar konur liggja lágt í beinmassa við tíðarhvörfin og tapa síðan hratt kalki úr beinunum þegar kvenhormónið (eostrógenið) vernda þær ekki lengur. Þegar greining áúrkölkun liggur fyrir er þó oft reynt að gefa ákveðin lyf til að fyrirbyggja frekari beinþynningu en sem ná þó aldrei að bæta fyrir það sem tapast hefur. Konum í tíðarhvörfum er því ráðlagt að fara í beinþéttnimælingu (t.d Beinþéttnirannsóknarstofu LSH í Fossvogi) til að sjá hver beinmassi þeirra er. Ekki síst til að geta haft viðmið síðar og til að sjá hvort þær tilheyri þeim hópi kvenna sem missa hratt sinn beinmassa eftir tíðarhvörfin. Sú áhætta er mjög einstaklingsbundin og að hluta bundin í erfðir. Mjög feitar konur og eins grannar konur, sérstaklega þær sem reykja, eru almennt í meiri áhættu en aðrar.

Í fyrravetur var mikið spurt um d-vítamínmælingar í blóði í kjölfar ágætis greinar í Læknablaðinu. Ef einhver hefur ekki tekið inn D-vítamín yfir vetrarmánuðina að þá má fyrirfram gera ráð fyrir við að viðkomandi sé lágur í d-vítamínmælingu. Niðurstaða mælingar er því oft fyrirséð og óþörf enda kostnaðarsöm. Annað gildir auðvitað ef verið er að leita skýringa á hinum ýmsum krankleikum sem rekja má e.t.v. til skortseinkenna. Ekki síst vöðvaslappleika, vöðvaþreytu og annarra sjúkdóma og ýmissa lyfjameðferða.

Umræða um nýja ráðlagða skammta af D vítamíni

Í leiðbeiningum bandarískra innkirtlasérfræðinga frá því fyrir 3 árum, er ráðlagt að D3-vítamín magn í blóði (25-hydroxy-vítamin D (25[OH]D)) haldist milli 40-60 ng/mL bæði hjá fullorðnum og börnum. Áður var miðað við 30 ng/mL eins og hér á landi.  Samkvæmt tölum úr rannsókn sem birtist í annarri eldri grein í Læknablaðinu fyrir nokkrum árum, er um þriðjungur fullorðinna Íslendinga undir 30 ng/mL, en helmingi fleiri ef neikvæð fylgni við hækkun á PTH hormóni er notað sem viðmið yfir vetrarmánuðina og sem samsvaraði engu að síður daglegri inntöku á D-vítamíni upp á a.m.k. 15-20 µg/dag (600-800 einingar). Ráðlagður dagskammtur af þorskalýsi fyrir fullorðna eru 10 ml. en sem innihalda aðeins 18,4 µg af D-vítamíni (735 einingar). (Lýðheilsustöð ráðleggur 10 µg af D-vítamíni á dag fyrir alla yngri en 61 árs. Fyrir 61 árs og eldri ráðleggur Lýðheilsustöð 15 µg. en sem eru þá samt ekki nógu stórir miðað við fyrrnefndar rannsóknarniðurstöður.

Síðan bandarísku leiðbeiningarnar komu úr hefur mikið verð rætt um gild D vítamínmælinga í blóði, m.a. til að ná sem ásættanlegustu mörkum. Efnið var til ítarlegrar umfjöllunar á Evrópuþingi evrópskra hormónasérfræðinga sl. vor (2013 European Congress of Endocrinology). Eins vegna hættunnar sem getur fylgt of háu kalkmagni í blóði, meiri hættu á myndun nýrnasteina, jafnvel vöðvastífleika, þreytu og ógleði sem getur átt sér stað við ofskömmtun D vítamíns (> 80 ng/mL í blóði).

Á ráðstefnunni vorueinnig kynntar niðurstöður mjög stórrar afturvirkar rannsóknar Dror og félaga við háskólann í Jerúsalem sem birtar voru í læknatímaritinu the Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. Niðurstöðurnar sýna að hærra gildi en 36 ng/mL D vítamíns í blóði getur jafnvel verið varasamt m.t.t. æðakölkunar, kransæðasjúkdóma og skyndidauða. Höfundar rannsóknarinnar mæla með að setja efri öryggismörk D vítamíns í blóði við 36 ng/mL, en ekki að miða við 60 eins og bandarísku ráðleggingarnar segja til um.

Sérfræðingahópur á vegum Landspítla og Landlæknisembættisins hefur í ljósi umræðunnar sl. ár um D-vítamínskort og mikinn fjölda mælinga á D-vítamíni í blóði sett fram vinnureglur (júní 2012). Þeir telja að ekki sé þörf á almennri skimun og ekki sé réttlætanlegt að mæla D-vítamínstyrk í blóði þegar ekki er líklegt að niðurstaða breyti ráðleggingum um dagskammt. Rétt er hins vegar að hugleiða mælingu á sermisstyrk 25 OH D-vítamíns í áhættuhópum, en hafa ber í huga að D-vítamíngjöf í forvarnarskyni er hluti af meðferð í flestum þeirra.

Dagleg D-vítamíninntaka þarf því að lágmarki að vera allt að helmingi hærri (um 1000 einingar) til að hægt sé að fyrirbyggja nokkuð örugglega skort og skortseinkenni. Síðan þyrfti að tvöfalda þá skammta (upp í um 2000 einingar) við erfiðar aðstæður. Eins og t.d. þegar konur eru ófrískar og þegar sjúklingar þurfa að glíma við alvarleg veikindi enda lítil sem eingin hætta af ofskömtun á D-vítamíni þó skammtar séu hærri í skamman tíma. Alvarlegur D-vítamín skortur er hins vegar skilgreindur þegar 25[OH]D gildið fer undir 20 ng/mL og sem ætla hefur mátt að um 10% þjóðarinnar sé haldinn. Þá þarf mikið hærri skammta í byrjun til að hlaða líkamann upp af D3-vítamíni og bæta fyrir skortinn eins og greint var frá í greininni í Læknablaðinu fyrir 2 árum. Ekki er hægt að ráðleggja of mikla inntöku af lýsi sem myndi þá innihalda allt of mikið af A-vítamíni og hættu á A-vítamíneiturun.

SAMANTEKT

Á Heiðarhorni 28.10.2012

Hér á landi hafa viðmiðunarmörkin á D vítamíni í blóði verið sett við 30 ng/ml (sem samsvarar að meðaltali um 600 – 800 einingum daglega) og talað um alvarlegan skort ef gildið er fyrir neðan 20 ng/mL. Meðalvegurinn er oft vandrataður, en dagleg neysla Vítamíns D3 (D2) milli 1000-2000 IU af D vítamíni ætti að treysta að viðkomandi sé ávalt innan góðra marka, en að sama skapi ættum við að forðast ofskömmtun (>4000 IU). Allavega er minni áhætta að vera aðeins ofan við viðmiðunarmörkin en undir, ekkert síður m.t.t. áhættunnar á að fá kransæðasjúkdóm þá vegna D vítamínsskorts.

Það er til mikils að vinna að byggja upp sem mestan meinmassa og passa alltaf upp á kalkneysluna, næga D-vítamíninntöku og að fá nógu mikla hreyfingu. Að passa upp á beinin sín strax frá unga aldri er sennilega besta bankainneign sem nokkur getur lagt fyrir til fullorðinsáranna þessa daganna. D vítamínið hefur auk þess mikilvæg áhrif á vöðva, hjarta- og æðakerfið, ónæmiskerfið og jafnvel taugakerfið út allt lífið. Best er að taka D-vítamínið með fitu/olíu þar sem það er fituuppleysanlegt vítamín. Fyrr á öldum var þekkingin á heilsunni hluti af alþýðuvísindunum sem vel var passað upp á, og eins og efni stóðu til. Með nýjum leiðbeiningum manneldisráðs um skömmtun D-vítamíns sem eru væntanlegar, verða vonandi ný kaflaskil í heilsuverndinni hvað D-vítamínið varðar. Vítamínið sem kemur í stað sólar á Íslandi.

Ýmsar heimildir og tenglar:

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2013/05/03/d-vitaminid-hjartad-og-u-beygjan/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2011/02/15/d-vitamin-og-sterkar-islenskar-konur/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2010/09/24/fagur-fiskur/

Hvað kemur í stað sólar? Samfélagið í nærmynd 11.10.2011 (viðtal)

Kastljós 21.10.2011; viðtal við Dr. Michael Holick frá Boston University.

http://www.laeknabladid.is/2004/1/fraedigreinar/nr/1515/

http://www.laeknabladid.is/tolublod/2011/02/nr/4111

http://www.laeknabladid.is/tolublod/2011/09/nr/4303

http://jcem.endojournals.org/content/early/2011/06/03/jc.2011-0385.abstract?rss=1

http://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/11/15/radleggja_meira_d_vitamin/

„Læknisþjónusta eins og önnur heilbrigðisþjónusta er dýr. Verðmiði langrar læknismenntunar hefur hins vegar verið gjaldfelldur og sem stendst í dag engan veginn samanburð við nágranalöndin. Fjölskyldusjónarmið ungra lækna skipta líka meira máli en áður og læknar láta ekki lengur bjóða sér þrælslega vinnu og endalausar vaktir fyrir lágt kaup, ekki síst þegar margfalt betri aðstæður og kjör bjóðast í nágranalöndunum. Þeir sem hrökklast nú frá eru hinsvegar ólíklegri að vilja koma heim aftur til vinnu síðar.“

Flestir eru orðnir hálf þreyttir á endalausum fréttum um vanda heilbrigðiskerfisins, og sem þar til fyrir skemmstu var litið fyrst og fremst á sem deilur um kaup og kjör, ásamt smávægilegum ágreiningi um áherslur í þróun heilbrigðisþjónustunnar. Nú er hins vegar svo komið, hvað sem hver trúir, að hrun blasir við á flaggskipi háskólasjúkrahússins, sjálfri lyflæknisdeild Landspítalans. Djúp gjá hefur myndast milli stjórnenda annars vegar og starfsfólksins og Háskóla Íslands hins vegar. Þjóðargjá sem hefur stækkað og dýpkað ár frá ári án tilhlýðilegra aðgerða, jafnvel löngu fyrir svokallað fjármálahrun. Fólk talar ekki lengur sama tungumálið eða í kross, og staðhæfingar stjórnenda standa endurtekið gegn staðhæfingum fólksins á gólfinu og þeirra sem stunda kennslu og vísindin. Eitt af dýrmætustu fjöreggjum þjóðarinnar. Meðal annars hvar þolmörkin liggja í mannlegu starfi, fjölskyldum starfsmanna og öryggi sjálfra sjúklinganna. Á sama tíma og álagið á þyngsta sviði lyflækninganna, bráðalækningunum eykst stöðugt og sem er í raun löngu komið yfir þolmörkin, enda aðsóknin er að stórum hluta kerfislæg vegna galla í öllu heilbrigðiskerfinu.

Í dag treystir starfsfólkið á gólfinu ekki stjórnendum lengur og sér ekki fram á að þær nauðsynlegu faglegu umbætur sem gera hefði þurft fyrir löngu, komist nokkrum sinnið í gagnið. Með endurskipulagningu á starfseminni sem það hefur endurtekið verið að stinga upp á, í allskonar nefndum í mörg ár og að kjör þess séu leiðrétt miðað við menntun, ábyrgð og vinnuframlag. Læknar eru a.m.k. búnir að fá nú nóg og leita því nú í vaxandi mæli á önnur mið. Hrun er staðreynd í aðsókn unglækna að þeim deildum Landspítala sem sinna á veikasta fólkinu, með flóknustu sjúkdómanna. Alvarlegustu hjartasjúkdómana, taugasjúkdómana, blóðsjúkdómana, sýkingarnar, nýrna- og lifrabilanirnar, sýkingarnar og krabbameinin, svo það helsta sé nefnt. Hrunið er líka farið að ná til sérfræðilæknanna sem margir eru farnir að hugsa sér til hreyfings á erlendum starfsvettvangi. Mörg ár eða jafnvel áratugi getur síðan tekið að byggja aftur upp gæðin og það traust sem háskólaspítalinn þarf og á að hafa í huga almennings.

Ísland verður langt frá því að geta boðið upp á bestu læknismeðferð sem völ er á hverju sinni, ef fer sem horfir og sem tók marga áratugi að skapa. Grafist hefur undan einum helsta máttarstólpa heilbrigðiskerfisins, einnar sterkustu vísinda- og kennslugreinar Háskóla Íslands. Sérfræðingarnir eru ofhlaðnir verkefnum og unglæknana vantar. Sömu sérfræðingarnir og eitt sinn voru unglæknar hér heima, en fengu síðan sérmenntun í bestu háskólasjúkrahúsum heims eftir góða og oft langa starfsreynslu hér heima. Þeirra sömu og þegar eru farnir að fá alverlega bankþanka að hafa komið aftur heim. Enginn vill þó til þeirrar stöðu hugsa að tengsl við þessar erlendu stofnanir rofni og að við missum í þokkabót út heila kynslóð lækna, sem taka átti við. Læknafélag Íslands ályktaði í fyrrakvöld um ástandið, að stjórnvöld og stjórnendur Landspítalans þurfi nú þegar að átta sig á og viðurkenna þá alvarlegu stöðu sem spítalinn er í. Þjóðarsátt þurfi um enduruppbyggingu á starfsemi spítalans.

Læknisþjónusta eins og önnur heilbrigðisþjónusta er dýr. Verðmiði langrar læknismenntunar hefur hins vegar verið gjaldfelldur og sem stendst í dag engan veginn samanburð við nágranalöndin. Fjölskyldusjónarmið ungra lækna skipta líka meira máli en áður og læknar láta ekki lengur bjóða sér þrælslega vinnu og endalausar vaktir fyrir lágt kaup, ekki síst þegar margfalt betri aðstæður og kjör bjóðast í nágranalöndunum. Þeir sem hrökklast nú frá eru hinsvegar ólíklegri að vilja koma heim aftur til vinnu síðar. Þjóðarsátt þarf til, eins og segir í ályktun Læknafélagsins í fyrrakvöld, að snúa þróuninni við. Nú með grettistaki og framfylgja strax á morgun hugmyndum um betri starfsaðstöðu og kjör. Stjórnendur lækninga mega ekki lengur selja sál sína æðstu stjórnvöldum sem hugsa fyrst og fremst í skammtímasparnaði, heldur að þeir fari eftir sinni innri faglegu sannfæringu og reynslu sem þeir sjálfir öðluðust sem unglæknar. Að þeir taki nú upp vinnuhanskann fyrir þá sem ennþá eru á gólfinu og horfi til framtíðarinnar og fjöreggsins.

Bráðaástand í bráðaþjónustunni!

Bráðaþjónustuvandinn er kerfislægur

http://www.laeknabladid.is/tolublod/2010/05.-tbl.-96.arg.-2010/nr/3829

(Áður birt á DV blogginu 7.sept. 2013)

„Nýgengi leghálskrabbameina kvenna á Norðurlöndunum, sem í flestum tilvikum (>70%) tengist HPV veirusýkingu upphaflega, er um 9 konur af hverjum 100.000. Forstigsbreytingarnar finnast hins vegar miklu oftar og hátt í 300 konur fara í keiluskurð á hverju ári hér á landi í dag vegna þeirra, auk þess sem margfalt fleirum konum er fylgt náið eftir. Um 20 einstaklingar greinast síðan á ári með HPV orsakað/tengt krabbamein í munnholi og koki, fleiri karlar en konur.“

Steingrímur Matthíasson heitinn, héraðslæknir á Akureyri skrifaði litla bók fyrir um öld síðan, nánar tiltekið árið 1918, um kynsjúkdóma þess tíma og sem þá voru kallaðir samræðissjúkdómar. Hann nefndi kverið sitt Freyjukettir og Freyjufár og vísaði þar til sagna í Snorra-Eddu. Í henni var minnst á ástargyðjuna Freyju og kettina hennar sem hafa verið skáldum lengi yrkisefni. Í kverinu gerði Steingrímur vel grein fyrir alvarlegum samfélagsvandamálum þess tíma og sem tengdust lekanda og sárasótt. Köttunum hennar Freyju í þá daga. Í dag eru þeir aðrir, lúmskari og sem læðast lengi með veggjum.

Í tilefni af mottumarsinum 2013, benti ég á mikilvægi HPV (Human Pappiloma Virus) bólusetningar kvenna fyrir bæði kynin. Ekki þannig aðeins til að verjast leghálskrabbameini hjá þeim, heldur einnig sem óbein smitvörn fyrir karla gegn sífellt algengara krabbameini í munni, koki, og endaþarmi. Krabbamein sem tengist mest langvinnum HPV-veirusýkingum í slímhúðum unga fólksins og breyttri kynhegðun í nútíma samfélagi. Í Danmörku hefur maður ekki komist hjá því sl. ár að sjá endurteknar auglýsingarnar í fjölmiðlunum um gildi HPV bólusetninga og sem Danir bjóða nú ungum konum ókeypis til 26 ára aldurs. Markmið er enda að ná til sem flestra kvenna á sem skemmstum tíma.

Nýgengi leghálskrabbameina kvenna á Norðurlöndunum, sem í flestum tilvikum (>90%) tengist HPV veirusýkingu upphaflega, er um 9 konur af hverjum 100.000. Tíðnin hefur farið lækkandi með góðri krabbameinsleit og sem mun væntanlega lækka mikið þegar árangur af bólusetningum gegn HPV veirunni fer að skila sér. Forstigsbreytingarnar finnast hins vegar miklu oftar og hátt í 300 konur fara í keiluskurð á hverju ári hér á landi í dag vegna þeirra, auk þess sem margfalt fleirum konum er fylgt náið eftir. Um 20 einstaklingar greinast síðan á ári með HPV orsakað/tengt krabbamein í munnholi og koki, fleiri karlar en konur. Áætlað hefur verið að eftir nokkur ár (2020) greinist síðan fleiri karlar með HPV orsakað krabbamein (í munni, koki og í endaþarmi) í Bandaríkjunum, en konur með leghálskrabbamein.

Samspil HPV veirunnar við ýmsa aðra áhættuþætti krabbameina svo sem reykinga, áfengis og jafnvel getnaðarvarnarpillunnar er talið geta skýrt um 7% allra krabbameina í dag. Áætlað er að yfir 40% yngri kvenna séu smitaðar af HPV veirunni í leghálsi á hverjum tíma og án þess að nokkur einkenni séu til staðar, svo sem kynfæravörtur sem eru einnig HPV orsakaðar, en af öðrum stofnum en þeim sem valda krabbameinum. Um 7% fullorðinna eru taldir líka með smit í munnholi. Þar sem karlinn getur ýmist verið smitberi eða fórnarlamb sýkingarinnar. Ráðgjöf um kynheilbrigði hvað þetta varðar er því mikilvæg um leið og notkun getnaðarvarna er rædd við unga fólkið í dag í skólunum og í heilsugæslunni.

Sl. 2 ár höfuð við aðeins boðið 11 ára gömlum grunnskólastúlkum bólusetninguna ókeypis (Cervarix). Heilbrigðisyfirvöld í Bandaríkjunum og Kanada mæla með HPV bólusetningu (Gardasil) líka fyrir drengi og sem ver þá um leið gegn kynfæravörtum og er slík bólusetning ókeypis í dag í Ástralíu. Ákvörðun til að bæði kynin njóti góðs af sem fyrst. Bjóða þyrfti a.m.k. öllum stúlkum til 26 ára aldurs ókeypis bólusetningu gegn HPV á Íslandi eins og Danir gera. Og spurningin er síðan, hvað ætlum að gera í málefnum ungra drengja, en sem verða karlmenn á morgun?

Towards the eradication of HPV infection through universal specific vaccination. Crosignani et al. BMC Public Health 2013 „Today’s available epidemiological data show that HPV do not affect men and women differently and that men carry a considerable burden of the disease, enough to justify being included in national recommendations for immunization programs against HPV-associated lesions. Both the EMA and the FDA have approved HPV4 vaccine indication in males 9-26 years of age.“

Greinin var birt í helgarblaði DV, 13.9.2013 undir heitinu „Við getum gert betur“

Sjá frétt á Visir.is 25.02.2014 http://visir.is/bolusetningin-gagnast-fleirum-en-12-ara-stulkum-/article/2014140229286

Vegna frétta um að fólk hafi skorið sér kjöt úr skrokkum grindhvala sem ráku upp á land á Snæfellsnesi um helgina, er rétt að minnast á perflúor-iðnaðarsamböndin og önnur spilliefni sem vitað er að hafi áður fundist í miklu magni í grindhvölum auk þungmálma (kvíkasilfurs). Hættuleg efni og sem mikið voru til umræðu fyrir tæplega 2 árum vegna vitneskju um mengun þessara efna í sjónum allt kringum landið og sem getur skaðað heilsu okkur mannanna í tiltölulega litlu magni. Grindhvalir eru mikið varasamari en flestar aðrar hvalategundir hvað þetta varðar þar sem þeir eru dýra- og hræætur og þannig efstir í fæðukeðjunni þar sem efnin safnast mest saman, næstir á undan okkur mönnunum.

Rannsókn sem var birt í JAMA (tímariti Bandarísku læknasamtakanna) fyrir rúmu ári sýndi sterka fylgni á milli hárra gilda af PFC (perfluorinated compounds) og sem líka kallast perfluorinated alkylated substances (PFAS)) í blóði verðandi færeyskra mæðra, og ónæmisbælingar hjá börnum þeirra síðar (5 og 7 ára) og sem héldu ekki mótefnamyndun gegn stífkrampa og barnaveiki, þrátt fyrir endurteknar bólusetningar á fyrsta ári. Í farmhaldinu var mælt með endurbólusetningu barna mæðra með hæstu PFC gildin og sem sýnir vel klínískan og lýðheilsulegan alvarleika málsins.

PFC eru fjölkeðja kolefnasameindir sem eru með flúorsameind bundna á flestum endum og sem gefur kolefnakeðjunni þann hæfileika að geta jafnt bundist fast á yfirborð náttúrulegra efna, jafnframt því að fæla frá sér vatn og fitu. Efni sem aðeins eru tilkomin með iðnaðarframleiðslu og til að nýta þennan hæfileikann, m.a. í matvælaiðnaði og til vatnsvarnar á skjólklæðnaði. Hins vegar eru efnin afskaplega sterk og brotna mjög seint niður í náttúrunni. Þau safnast hins vegar þar fyrir, mest í fiski og hvölum.

Rannsókn sem hafði verið gerð áður í Færeyjum árið 2008 skýrði vel uppsöfnun PFC efna hjá grindhvölum og síðar hjá þeim mönnum sem borða mikinn grindhval. Rannsóknin sem greint var frá í JAMA í framhaldinu 2012 sýndi síðan fylgni þessara háu gilda PFC í blóði verðandi mæðra og ónæmisbælingu barna þeirra síðar, sennilega með próteinbindingu í kjörnum frumna sem tilheyra ónæmiskerfinu. Áhrifa þegar ónæmiskerfið verður til og er að þroskast, en helmingunartími þessara efna sem á annað borð komast í líkamann er mörg langur (mörg ár). Þetta getur að hluta skýrt afgerandi og varanleg áhrif á börn og ónæmismynni samkvæmt niðurstöðum JAMA rannsóknarinnar.

Vitað er að við erum líka mjög útsett fyrir allskonar PFC efni í matvörum sem mengaðar eru af pakkningum sem þaktar eru þessum efnum í sínum vatns- og fitufælandi tilgangi. Dæmi eru t.d. pokar utan um örbylgjupopp sem og teflonhúðaðar stálpönnur, en þar sem þessi efni geta losnað úr læðingi við mikinn hita og farið að einhverju leiti í matinn okkar. Vörurnar eru miklu fleiri og eldhúsáhöldin líka, en sem allt safnast síðan líka að lokum í sjónum og dýrum sem þar lifa.

Full ástæða er að vera vel meðvitaður um hugsanlega hættu af PFC mengun sem og annarra spilliefna í okkar nærumhverfi, ekki síst vegna daglegra neysluvenja okkar. Viðkvæmust eru áhrif á frjósemina og þroska fósturs, sem og áhrif á ungbörn sem eru að vaxa. Megin tilgangur rannsóknarinnar í JAMA var einmitt að benda á þessa hættu og vekja umræðu. Allra síst ættu verðandi mæður að borða hvalkjöt á meðgöngunni (sérstaklega grindhveli) og mikið feitan fisk. Vonandi verða gerðar fleiri rannsóknir til að sanna betur þessi hættulegu tengsl við PFC, sem og tengsl við önnur þrávirk lífræn efni og þungmálma (t.d. kvikasilfurs), sem safnast fyrir í náttúrunni, mest efst í fæðukeðjunni.

http://www.ruv.is/frett/skodar-hvort-hvalir-hafi-verid-aflifadir

http://www.ruv.is/frett/varar-eindregid-vid-neyslu-grindhvalakjots

http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=1104903

http://www.mbl.is/frettir/taekni/2008/07/24/eiturefni_berast_ur_hvolum_i_faereyinga/

Flúorbindiefni og mótefni barna

(Áður birt á DV blogginu 9.9.2014)

Eftir 4 ára skrif hér á Eyjunni, tel ég nú rétt að breyta aðeins til og leita út fyrir „landsteinanna“ í skrifum mínum.  Ég vil þakka Eyjunni fyrir að hýsa mig þessi ár og að hafa gefið mér tækifæri á að koma mínum sjónarmiðum á framfæri um mikilvæg heilbrigðismál og fleira þeim tengdum, á afar sérstökum tímum. Eins ykkur lesendum Eyjunnar fyrir lesturinn svo og pistlahöfundum samfylgdina.   Takk fyrir mig.

Mosfellssveit 31.8.2013

Það er orðið tímabært að kveðja frábært sumar, og hlakka til haustsins með öllum sínum litbrigðum. Mosfellingar hafa haldið upp tímamótin með bæjarhátíðinni, Í túninu heima. Eins til að minnast þeirra gömlu daga þegar menn höfðu komið björg í bú fyrir veturinn. Litbrigðin í mannlífinu eru hinsvegar margskonar, allt árið um kring. Ekki er heldur hægt að segja að unga fólkið sem missti allt sitt í hruninu fyrir 5 árum, hafi náð að koma sinni björg í bú fyrir veturinn, og margir jafnvel orðið að flýja land.

Túnin í Mosó og Lágafellskirkja 31.8.2013

„Í túninu heima“ er tilvitnun í fyrstu minningarskáldsögu sveitungans Halldórs Laxness heitins. Andi stórskáldsins svífur enda ennþá yfir sveitinni, ekki síst á túninu mínu við Lágafellskirkju sem er eitt sögusviðið í skáldsögu hans Innansveitarkroniku og sem segir frá miklum kirkjudeilum í Mosfellssveitinni á ofanverðri 19 öld. Tiltölulega ný timburkirkja í Mosfellsdal var rifin niður en ný kirkja reyst að Lágafelli í staðin og sem var meira miðsvæðis í sveitinni. Sveit sem þá náði niður að Elliðaá og sem nú tilheyrir Reykjavík. Löngu síðar var síðan byggð ný kirkja í Mosfellsdalnum og þá urðu allir aftur sáttir í sveitinni góðu. Hver veit nema aftur komist kyrrð á í sveitinni hjá þeim sem eiga um sárt að binda fjárhagslega, eins og reyndar Íslendingum almennt. Þegar fundist hafa lausnir á brýnustu vandamálum nútímans, um björgun á búum næstu árin. En um gæði þess að búa í sveitinni góðu efast þó enginn.

Lágafellstún og Lágafellsheiði á góðum sumardegi

Í hugann koma upp orð sem ég hef áður skrifað um sveitina mína, bæði að sumri sem og vetri sem ég vil rifja upp í tilefni dagsins. „Það er sennilega svipað og með fjöllin okkar og vötnin sem aldrei er hægt að mála of margar myndir af, aldrei er hægt að lýsa nægjanlega vel með orðum öllum þeim hughrifum sem göngutúrar „á túninu“ geta gefið. Í hita og sól um hásumar þegar allt er í blóma og grasið jafnvel ofvaxið, nálgast áhrifin þó að vera óraunveruleg, eins og á öðru tilverustigi. Sannkölluð sæluvíma og maður skilur ekki hvað hægt er að bjóða manni mikið, aldrei þessu vant. Jafnvel kyrrðin er einstök, enda helgi og flestir úti á landi að eltast við “besta veðrið og fallegustu staðina”. Jafnvel sjálfur Vesturlandsvegurinn er þagnaður og kvakið í fuglunum bergmálar sem aldrei fyrr í Hamrahlíðarbjörgunum. Túnið undir Lágafellskirkju er nú eins og konungsdregill, sem breiðir úr sér fyrir þig einann að ganga á. Svo óendanlega fjölbreyttur í munstri blóma og grasa. Aldrei fyrr jafn sjálfsagt að ganga létt, um leið og maður er eins og jarðbundinn með rótum. Einhvers staðar fyrir langa löngu fórum við greinilega af leið og villtumst. En nú veit ég hver ég er og hvar ég á heima.“

Horft yfir sundin blá frá Úlfarsfelli, 31.8.2013

„Í síðdegisljósaskiptunum og kaldri froststillu seint á jólaaðventu fór ég í göngu sem oftar eftir stígnum mínum á Lágafellstúninu. Í sveitinni minni í allri kyrrðinni en samt svo nálægt borginni og skarkalanum. Með mér voru þeir sem eru það alltaf, eins og tveir skuggar af mér sjálfum, hundarnir mínir. Það var heldur ekkert nýtt að óstöðvandi hugsanir leituðu á mig, þótt stemningin væri ólík en á björtum sumardegi. Með upplýstu kirkjuna upp í brekkunni á aðra hönd í rökkrinu, en litla hverfið mitt með öllum fallegu jólaljósunum á hina. Í kvosinni í stóra kvöldskugganum af Hamrahlíðarbjörgunum þar sem öll ljós eru sem jólaljós. Og yfir túnið var smá snjófok, nóg til að marka stíginn sem var eins og hvítur tepparenningur fyrir mig einan að ganga á. Stígur sem á sér alltaf upphaf og endi og sem maður veit aldrei hvert leiðir mann. En þennan dag endaði hvíti stígurinn minn í roðanum á vesturhimninum í annan endann yfir gullglitrandi ljósum höfuðborgarinnar og til stjarnanna og tunglsins á austurhimninum í hinn.“

Einkennislitur hverfisins míns í Túnunum nú á hátíðinni um helgina er gulur. Sem á einstaklega vel við. Við skreytum húsin okkar því með gulum borðum, ljósum og blöðrum. Gerum okkur glaðan dag og skellum okkur jafnvel á sveitaballi með Páli Óskari í kvöld. Enn eitt frábært sumarið er liðið í sveitinni góðu. Réttara sagt borg í sveit sem hefur upp á allt það besta að bjóða, og þar sem mosinn klæðir steininn jafn fallega sumar sem vetur.

Á Lágafellstúni sumarið 2013 og horft til höfðborgarinnar

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2013/03/16/blod-jardar/

Oft blöskrar mig í daglegri vinnu, öll vitleysan sem tröllríður getur endurtekið yfir þjóðina, miklu meira hér á landi að því er virðist en í nágranalöndunum. Þegar sjúklingarnir mínir virðast teymdir í blindni af markaðsöflunum og jafnvel látnir borga offjár fyrir gagnslausar, en stundum líka hættulegar meðferðir. Það virðist þá að trúin ein eigi að geta flutt fjöllin, en sem kostar okkur síðan heilsuna. Einhver gefur t.d. út kokkabók með kolvetnaskertu fæði sem hentað getur fáum, en sem alþjóð meðtekur sem trúarjátninguna fyrir alla. Eins stundum rándýrar inntökumeðferðir með nánast gagnslausum fæðubótarefnum, og þar sem menn deila stöðugt um áhrifamátt lyfleysunnar.

Verst af öllu er þegar skjólstæðingur segjast hafa lesið „góðar“ greinar í blöðunum um nýjar óhefðbundnar meðferðir eða kúra, sem lækna eiga hið ómögulega og afeitrað líkamann. Greinar sem eru í raun faldar auglýsingar og kostaðar af þeim sem mestra hagsmuna hafa að gæta og samþykktar af ritstjórum sérblaða til að auka lestur. Oft finnur maður sig vanmáttugan sem lækni gegn öllum þessum öflum, og meiri og meiri tími læknis (og sjúklings) fer í að leiðrétta alla vitleysuna og að fá fólk nú til að trúa á vísindin og bestu þekkinguna í læknisfræðinni hverju sinni. En vissulega er margt gott sem kemur beint frá náttúrunni og telst til óhefðbundinnar meðferðar eða náttúrulækninga, en sem því miður allt of margir mistúlka eða beinlínis rangtúlka til þess eins að græða á.

Alvarlegast er þegar áróðurinn fer beinlínis að vera heilsuspillandi og jafnvel lífshættulegur. Þannig hitti ég nýlega mann sem hafði náð að léttast um 15 kíló á hálfu ári og sem hann þakkaði hinum fræga lágkolvetnakúr. Uppistaðan í fæðunni voru prótein og fita. Engar góðar íslenskar kartöflur eða önnur góð kolvetni, en þó smá grænmeti. Hann var orðin svo ánægður með árangurinn að hann hætti alveg að taka kólesteróllækkandi lyfin sín, enda hafði hann svo sem ekki verið svo hár í kólesterólinu áður. Ég bað hann endilega að koma í blóðmælingu og reyndist þá miklu hærri í kólesterólinu en hann hafði nokkru sinni verið áður. Miklu hærri en fyrir kúrinn „góða“. Aðeins 1/6 hluti blóðfitunnar reyndist auk þess góða kólesterólið, hvernig átt annað vera eftir öll eggin, beikonið og pulsurnar. Ég bað hann eftir smá fyrirlestur, að byrja strax að taka lyfin sín aftur og borða nú eins og maður, góð kolvetni í bland með hóflegri fitu og próteinum. Hreyfa sig meira og borða aðeins minna, auk þess að sleppa öllu gosi.

Allir kúrar, hversu góðir og skynsamlegir þeir kunna að hljóma í upphafi, eru auk þess dæmdir til að mistakast ef ekki fylgir grundvallar viðhorfsbreyting á sjálfum lífsstílnum. Mest varðandi hófsemi og nægjusemi í því sem við höfum um aldir talið hollt og gott, ásamt nægri hreyfingu.

Athyglisverð grein er nú birt á vefsíðu tímarits bandaríska læknablaðsins, The Journal of Pediatrics og sem segir frá rannsókn á hegðunartruflunum um þrjúþúsund 5 ára gamalla barna tengt gosdrykkjarneyslu þeirra. Áður hafa menn fundið tengsl aukinnar sykurneyslu barna og ákveðinna ofvirknieinkenna, ekki síst hjá börnum með athyglisbrest, svokölluð sykuróþekkt. Eins sýna fyrri rannsóknir sem áður hefur verið fjallað um hér á blogginu tengsl sykur- og orkudrykkja við hegðunarvandamál og ofbeldi unglinga. Rannsóknin núna sýnir bein tengsl hegðunarerfiðleika ungra barna eftir magni gosdrykkja sem þau neyta yfir daginn. Tilbúinn vandi í nútímaþjóðfélaginu og sem tengist neysluvenjum okkar almennt, ekki síst fullorðna fólksins. Einnig er rétt að geta hér um pistil á Bleikt.is um áhrif matravenja verðandi mæðra á hegðun barna þeirra síðar og eins tengda umræðu í fyrri pistli mínum um hina ósýnilegu glugga heilsunnar.

Engin heilsuvandamál eru jafn alvarleg í heilbrigðiskerfinu í dag og sem tengjast ofþyngd og sykursýki, þar sem mikil neysla gosdrykkja á stærstu sökina og sem fjallað hefur verið um oft áður hér á blogginu og víðar. Neysla sykurs, sérstaklega fruktósu sem frumur líkamans ráða illa við og var aldrei honum ætlað fyrr en á síðustu árum og eykst stöðugt. Þeim mun alvarlegri er sykurneysla barna í íslensku þjóðfélagi og sem er mun meiri en á hinum Norðurlöndunum, sérstaklega drykkja gos- og annarra orkudrykkja. Stærsta óvininum varðandi líka heilsu okkar flestra.

http://www.visir.is/section/MEDIA98&fileid=CLP20618

http://www.jpeds.com/webfiles/images/journals/ympd/JPEDSSuglia.pdf

http://bleikt.pressan.is/lesa/af-hverju-er-sykur-ohollur-blakaldur-sannleikurinn/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2012/08/27/hvita-efnid-sem-drepur/

http://bleikt.pressan.is/lesa/matarraedi-kvenna-a-medgongu-hefur-ahrif-a-hlydni-barna-theirra/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2012/03/14/hjartaafoll-og-gosdrykkja-karla/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2012/04/20/hin-illkleifu-fjoll-nordursins/

http://blog.dv.is/vilhjalmurari/2013/02/09/athyglin-brestur-og-arekstrar/

Í dag fékk ég sent bréf um hættulegar aukaverkanir af sveppalyfi sem hefur verið talsvert notað hér á landi, m.a. geng sveppasýkingum í tánöglum. Um er að ræða lyfið Fungoral (ketokonazol) sem Lyfjastofnun Evrópu (EMA) og lyfjaeftirlit Bandaríkjanna, FDA hefur stórlega varað við vegna eiturverkana á lifur. Lagt er til að markaðsleyfi á lyfinu verði lagt niður innan EES landanna. Eindregið er ráðlagt að endurnýja ekki þessi lyf til inntöku geng sveppasýkingum (sem oft er á fjölnota lyfseðlum) og þess í stað að endurmeta nauðsyn lyfjmeðferðar m.t.t. annarra lyfja og sem gætu þá hugsanlega komið í staðinn. Ekki er mælt gegn staðbundinni meðferð ketokonazol í kremformi eða sem sápu gegn húðsveppasýkingu og sem reyndar er algengasta lyfið sem notað er gegn flösu og sveppasýkingu í hársverði hér á landi.

Tilmæli EMA um niðurfellingu á markaðsleyfi ketokonazol í inntökuformi byggist á ítarlegum gögnum og rannsóknum, auk góðs aðgengis að öðrum sveppalyfjum sem nota má í staðinn með minni aukaverkunum. Greint hefur verið frá hættulegum eiturverkunum ketokonazol á lifur, þ.m.t. lifrarbólgu, skorpulifur og loks lifrabilunar sem leitt getur til þörf á lifrarígræðslu eða valdið dauða. Eiturverkanir komu yfirleitt fram 1-6 mánuðum eftir upphaf meðferðar á ráðlögðum 200 mg dagskammti. Þótt hugsanlegar eiturverkanir á lifur séu einnig þekkt áhrif annarra sveppalyfja (í flokki annarra ergosterol hemjara eins og t.d. terbinafinum (Lamisl)), er tíðnin og alvarleiki eiturverkana svokallaðra azol-lyfja sem ketokonazol tilheyrir, talin mun meiri. Varað er engu að síður við hugsanlegum milliverkunum allra þessara sveppalyfja við önnur lyf og áfengi, sem áhrif geta haft á lifrina. Full ástæða er því að vera einnig vel á varðbergi gegn Lamisil langtímameðferð í inntökuformi og sem er mikið notuð meðferð hér á landi.

Tíðni húðsveppasýkinga, ekki síst naglasýkinga hefur aukist mikið síðustu áratugi í hinum vestræna heimi. Kemur þar margt til, ekki síst auðveldari smitleiðir á gólfum og baðstöðum tengt íþróttum og heilsurækt hverskonar. Mikil áhersla er því nú lögð á hreinlætið, betri fótahirðu og hentugri skófatnað, þar sem sveppir þrífast best í langvarandi raka og hita (eins og á fótunum). Oft vantar mikið upp á góða naglahirðu í dag og ekki virðist lengur í tísku að gefa naglahirðusett eins og tíðkaðist gjarnan sem tækifærisgjöf hér á árum áður. Fótasnyrtifræðingar ættu auk þess að fá meira vægi í heilbrigðiskerfinu en þeir hafa í dag og að sveppalyfjanotkun verðri meira takmörkuð til staðbundinnar notkunar eingöngu. Þar fyrir utan er oft mikið auðveldara að losna við illa sýkta nögl hjá lækni, sem svo vex aftur, en leggja á sig margra mánaða dýra inntöku lyfja sem auk þess getur verið lífshættuleg. Vil af þessu tilefni einnig benda á gamla umræðu um sveppafobíu landans í eldri bloggfærslu.

http://www.aafp.org/news-now/health-of-the-public/20130809ketoconazole.html

http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/news_and_events/news/2013/07/news_detail_001855.jsp&mid=WC0b01ac058004d5c1

http://en.wikipedia.org/wiki/Terbinafine

Mikil umræða hefur farið fram um offituvandann og vaxandi tíðni sykursýki meðal vestrænna þjóða. Þróun sem á fyrst og fremst rætur að rekja til neysluvenja okkar um árabil og þar sem Íslendingar standa að mörgu leiti illa að vígi. Það sem við kaupum og borðum og hvað við hreyfum okkur lítið. Heilbrigðisgrýlur 21. aldarinnar sem margir nefna og sem geta kollvarpað hugmyndum okkar um heilbrigðiskerfið eins og við þekkjum það með sama áframhaldi. Heilbrigðisstarfsfólk hefur varað við þróuninni lengi en stjórnmálamennirnir lítið viljað hlustað eða framkvæmt nauðsynlegar aðgerðir til mótvægis. Sennilega er kolvetnum mest um að kenna í fæðivali okkar, í unnum matvælum hverskonar og skyndibitum, oft með viðbættum sykri fyrir bragðið og matarlystina. Eftir niðurbrot kolvetna breytast þau í sykur.Í dagvirðist síðan nýtt æði hafa gripið á þjóðina sem leysa á allan vanda. Kolvetnisskerti kúrinn. Eftir stendur þá fitan og próteinin í fæðunni okkar. Málið er hins vegar ekki svona einfalt eins og meðfylgjandi mynd ber með sér og sem gæti alveg eins verið úr einstaklingi sem borðað hefur allt of mikið af feitu fæði.

Vöntun er á opinberum aðgerðum til verðstýringar á fæðu eftir hollustu. Sérstakur sykurskattur er  eitt dæmi og sem bresku læknasamtökin eru nýlega búin að leggja fram róttækar tillögur um. Önnur aðgerð væri meiri fræðsla um óhollustuvörur í stórmörkuðunum sem vinna gegn manneldissjónarmiðum. Ekki síst gosið, snakkið og sælgætið sem beinlínis er oft beitt eins og gildrur fyrir fólk og sem kemur í verslanir, fyrst og fremst til að versla nauðsynjar á sem ódýrastan hátt til heimilisins. Falsaðar umbúðamerkingar sem lélegt eftirlit er með, er annað dæmi um það sem misfarist hefur, og þar sem allskonar óhollusta getur falist. Þetta á sérstaklega við um gjörunnar matvörur eins og kjötafurðir ýmiskonar og eins kolvetnisríkar matvörur sem eru auk þess hlaðin allskonar aukaefnum, bragðefnum, sykri og rotvarnarefnum. Í raun er allt of mikið neytt almennt af kolvetnaríkri fæðu og þar sem kolvetni breytast síðan í sykur í líkamanum til viðbótar þess sem við neytum sem hreinan sykur.

Íþróttahreyfingin mætti líka vera farin að hugsa sinn gang fyrir löngu og sem leggur snemma óheilbrigðar línur fyrir unga fólkið með sölu á orkudrykkjum og sælgæti í formi orkustanga í íþróttahúsum landsins. Og svona mætti lengi telja. Besti og varanlegasti árangurinn næst hins vegar auðvitað með róttækri hugafarsbreytingu hjá okkur sjálfum. Öllum, ungum sem gömlum. Af þessum tilefnum og þar sem lítið hefur áunnist í þessum efnum sl. ár, vil ég endurskrifa þriggja ára gamlan pistil, Góðir Íslendingar, í aðeins breyttri mynd.

Meðfylgjandi mynd er af blóðprufu úr ungum manni með allt of háar blóðfitur og sem staðið hafði á rannsóknarborðinu í nokkrar klukkustundir. Á þeim tíma náði fitan að setjast ofan á yfirborðinu og storkna. Fita sem ýmist er komin frá meltingarveginum beint eftir fituríka máltíð eða frá lifrinni síðar með m.a. umbreytingu á kolvetnum og sykri í fitu, oft í formi hækkaðs kólesteróls. Það þarf ekki mikið ímyndunarafl að áætla hvað þessi fita getur gert líkamanum. Jafnvel þótt aðeins lítill hluti fitunnar teljist til harðar fitu og slæma kólesterólsins (LDL) og sem á mestan þátt í kölkun æðaveggja sem dæmi sést um á myndinni hér fyrir neðan. LDL er í raun bara kólesrólsameind sem er bundin flutningspróteini til að flytja út í vefi líkamans og sem lifrin þarf að koma frá sér. HDL kólesterólið er hins vegar próteinbundið kólesteról sem lifrin kallar á til brennslu í lifrinni, m.a. til að mynda lágmarks sykurs í blóðinu. HDL hækkar hlutfallslega mest efir því hvað við hreyfum okkur mikið. Hagstætt hlutfall milli HDL og LDL er að HDL sé mEIRA en þriðjungur af heildarkólesterólinu sem við mælum gjarnan í blóðprufum. Kólesteról á sér jafnframt þýðingarmikið hlutverk í ýmiskonar vefjauppbyggingu líkamans.

Þarna liggur líka megin munurinn á svokallaðri harðri fitu, mettuðum transfitusýrum og fjölómettuðum, góðum fitusýrunum sem við fáum meðal annars úr fiski og jurtaríkinu (omega fitusýrum). Harða fitan er einmitt fitan sem bráðnar aðeins við hátt hitastig (bræðslustig) og sem brennur t.d best eins og tólgarkerti gera. Eins sem gefur stökku áferðina og brúna litinn þegar við djúpsteikjum upp úr henni t.d. franskar kartöflur eða kleinur sem okkur finnst oft góðar.

Góða fitan,fjölómettaðar fitusýrur þar á melal omega fitusýrurnar, haldast hins vegar tær og fljótandi niður undir frostmark og eins og hún gerir t.d. í blóðrás fiska í djúpum hafsins. Fiskifita sem getur virkað eins og yngingarmeðal fyrir ofalda þjóð og sem hefur sýnt sig í hóflegu magni getað draga úr æðabólgum, æðakölkun, gigtareinkennum, elliglöpum, krabbameinum, athyglisbresti og þunglyndi. Í ferskum fiski og lýsinu fellst því ekki aðeins afkoma okkar sem þjóðar, heldur ekkert síður bestu sóknartækifæri okkar til bættrar heilsu.

Unnar kjörvörur ýmiskonar, innihalda hins vegar mikið af harðri fitu, oft meira en líkami okkar ræður við með góðu móti. Hugsum okkur eitt andartak að meðfylgjandi blóðprufa hafi einmitt verið tekin eftir máltíð á skyndibitastað þar sem á boðstólnum var hamborgari, jafnvel góðborgari með frönskum djúpsteiktum kartöflum og majonesi. Ein af skyndilausnunum sem er svo vinsæl í dag, enda tíminn sem við eigum þó nóg af, ólíkt peningum, ekki nýttur sem skyldi.

Oft öfunda ég hins vegar veðurfræðingana sem spáð geta óviðri og sem flestir taka mark á. Jafnvel eftir fallegan vetrardag þegar spáð er stormi og rigningu með asahláku og allir hvattir til að gera ráðstafanir heima við og moka frá niðurföllunum svo ekki fari illa. Af hverju er ekki tekið mark á okkur læknum þegar við spáum aðeins lengra fram í tímann og að æðarnar munu stíflast í okkur við óbreytt ástand?

Mjög alvarlegt heilbrigðisvandamál blasir nú við sem á eftir að stórauka heilbrigðiskostnaðinn í framtíðinni. Þrátt fyrir að á Íslandi séu heimsins bestu aðstæður til manneldis og útivistar. Heitt vatn til að synda í, hreint vatn til að drekka, fjöll til að ganga á og gott loft til að anda að sér. Nóg af góðum ómenguðum fiski í sjónum í bland við góðar hreinræktaðar íslenskar landbúnaðarvörur. Einmitt þessi atriði, oft í bland við hvert annað, ætti svo auðveldlega að geta forðað okkur frá annars fyrirséðu heilsufarshruni og þegar ekki er tímalega brugðist við. Með síðan offitufaraldri, hvað sem líður kólesteróli og harðri fitu, eykst hætta á áunnin sykursýki og þegar brisið framleiðir ekki nóg insúlíni til að frumur líkamans taki upp sykur í blóðinu og sem hækkar þá blóðsykursmagnið, oft upp úr öllu valdi. Til viðbótar við svokallaða efnaskiptavillu og frumurlíkamans verða ónæmari fyrir áhrifum insúlíns sem við þó framleiðum.

Heilsugæslunni er meðal annars ætlað þetta hlutverk í tillögu að nýrri heilbrigðisáætlun til ársins 2020. Að annast forvarnir og gefa ráðleggingar um heilbrigðan lífstíl þegar það á við. Rétta notkun heilbrigðikerfisins, stuðningsmeðferð sjúklinga með langvinna sjúkdóma og sem eiga eftir að fjölga mikið. En heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu fékk ekki að byggjast upp á eðlilegan máta í góðærinu. Það sjáum við nú best í kreppunni og þegar hrun blasir við í heilbrigðiskerfinu. Brýnt er því að bregðast þegar við og styrkja grunnheilsugæsluna á allan hátt. Langvarandi vanlíðan barna í fjölskyldum sem óttast afkomu sína dag frá degi, reyndist Finnum í kreppunni þeirra á áttunda áratug síðustu aldar, dýrkeyptust þegar til lengri tíma var lítið. Stórauka þarf því möguleika á félagsráðgjöf og sálfræðiaðstoð í heilsugæslunni sem er nánast engin í dag. Eins er vitað að bak við offitu er oft léleg sjálfsvirðing fyrir eigin líkama, og gömul sár geta legið þar að baki sem þarf að græða. Annars er hætt við að mikið kolvetnisát (oft úr gjörunnum kolvetnum í stað þess grófa) og sælgæti  (sykur) verði meira notað í „sjálflækningaskyni“ við kvíða og þunglyndi.

Jafnvel þótt að við gripum nú enn og aftur til róttækra skyndilausna eins og okkur Íslendingum er svo tamt, og að öll þjóðin færi á kólesteróllækkandi lyf t.d. með því að bætta lyfinu í drykkjarvatnið okkar, læknum við ekki þjóðina af megin meinsemd dagsins, offitunni. Jafnvel þótt við gætum haldið æðakölkuninni eitthvað niðri með því móti, héldi þjóðin áfram að þyngjast og ástandið að öðru leiti að versna. Meiri lyfjanotkun síðan af öllu tagi. Við þurfum því miklu frekar á hugafars- og lífstílsbreytingu að halda, uppstokkun á örlagaspilunum okkar með góðri fræðslu, ekki síst fyrir unga fólkið. Á sama hátt og við viljum standa vörð um óspillta náttúru Íslands í framtíðinni, þurfum við að gera meiri kröfu um aðgang að hollri og fjölbreyttri fæðu sem kostar ekki of mikið (hreinum landbúnaðarafurðum, grænmeti og ávöxtum). Þetta er eitt af megin skyldum stjórnvalda m.a. með verðlagningaákvæðum.