Ávísanir á sýklalyf til barna hafa minnkað um allt að 15% í aldurshópnum 0-4 ára árið 2009 og eru það góð tíðindi eins og fram kemur í nýjum Farsóttafréttum hjá Landlæknisembættinu. Eins sýklalyfjanotkunin almennt eða um 5% en hún er samt hærri en fyrir 4 árum (sjá myndir hér að neðan). Sóttvarnarlæknir virðist nokkuð ánægður eins og fram kemur í viðtali við hann í dag í Fréttablaðinu. Auðvitað er þetta  ávinningur, sérstaklega hvað yngstu börnin varðar en breytir þó ekki þeirri staðreynd að við notum ennþá allt of mikið af sýklalyfjum m.a. fyrir börn í samanburði við hin Norðurlöndin þar og er munurinn allt að 40%. Þessi lönd sem reyndar telja sig líka nota allt of mikið af sýklalyfjum svo sjá má að langt er að við náum landi. Sérstaklega er málið alvarlegt þegar litið er til sýklalyfjaónæmisins hér á landi, einkum í alvarlegum sýkingum yngstu barnanna sem þurfa mest allra á öruggum sýklalyfjum að halda. Á þetta hefur margsinnis verið bent en sýklalyfjanotkun hjá börnum er aðallega vegna miðeyrnabólgu sem ekki á þurfa að meðhöndla með sýklalyfjum nema í verstu tilfellunum.

Notkunin eykur hins vegar aftur á sýklalyfjaónæmisvandann eins og nnýlegar rannsóknir hér landi sýna svo vel. Á þetta samband var því miður ekki minnst á í Farsóttafréttum nú. Afar ólíkleg finnst mér líka helsta skýring sóttvarnarlæknis á minni sýklalyfjanotkun nú sé sú staðreynd að lyfin séu ekki niðurgreidd enda hefur svo verið óbreytt í meira en áratug. Reyndar eru sýklalyf dýr en ákvörðun og mat læknis ræður nánast alltaf ákvörðun um hvort foreldri eða einstaklingur leysi út lyfseðilinn. Líklegustu skýringuna tel ég miklu frekar vera mikinn áróðróður fyrir minni notkun sýklalyfja í heilsugæslunni sjálfri og meðal almennings.

Ekki er heldur tíundað í skýrslunni  hvaða tegundir sýklalyfja börnin eru helst að fá sem eru mjög mikilvægar upplýsingar að mínu mati. Notkun azítrómýsins er þó tekið út sérstaklega en notkunin á því virðist hafa minnkað hvað mest allra sýklalyfja hjá börnum og er það vel. Aukin notkun tetracýklíns við gelgjubólum (acnea) hjá unglingum sem mikið er gert úr í skýrslunni er auðvitað áhyggjuefni en þær ávísanir eru oft til langs tíma, jafnvel margra mánaða og telja þess vega drjúgt þegar talið er í dagskömmtum frekar en ávísanafjölda.  Nauðsynlegt er að fá upplýsingar um hvar og hvernig sýklalyf eru fengin t.d. hjá hvaða sérgreinalæknum, á hvaða tíma sólarhringsins, á vöktum og hvaða vöktum eða í bókuðum tíma hjá heimilislækni og svo framvegis því þær upplýsingar eru nothæfar í gæðastjórnun og þegar meta á betur upplýsingarnar úr lyfjagagnagrunni Landlæknis. Þær upplýsingar má síðan nota til gæðaþróunar í lyfjamálum eins og bent hefur verið á m.a. í bréfi til heilbrigðisráðherra fyrir rúmu ári síðan og sem er því miður enn ósvarað.

Sýkingarpyttur sýklalyfjaónæmra baktería (pneumókokka) er því miður ennþá fyrst og fremst hjá börnunum og þær bakteríur smitast síðan til annarra í þjóðfélaginu.  Betur má ef duga skal til að koma skikk á þessi mál hér á landi svo sómi sé af eins og ég hef margsinnis bent á hér á blogginu mínu m.a. til að gefa stjórnvöldum smá aðhald og til að upplýsa almenning enda áframhaldi starf í gangi í gæðaþróun hvað þessi mál varðar innan heilsugæslunnar þar sem fræðsla til almennings skiptir höfuðmáli auk notkunar klínískra leiðbeininga. Fyrstu vísbendingar er nú um að þessi vinna sé farin að skila árangri. En betur má ef duga skal og nú er komið að heilbrigðisyfirvöldum að taka myndalega á þessum málum og auka vægi fræðslu og upplýsinga til almennings og styðja við þá gæðaþróun sem þegar er í gangi t.d. innan heilsugæslunnar. Best er auðvitað að vinna þetta í saman og takmarkið er jú sameiginlegt, á því er enginn vafi. Eins er ánægjulegt að sjá nú að sóttvarnarlæknir mælir með pneumókokka-bólusetningu fyrir öll börn og sem ég hef verið að leggja mikla áherslu á hér á blogginu mínu. Vonandi tekur heilbrigðisráðherra málið til alvarlegrar athugunar enda auk þess þjóðhagslegur sparaður þegar upp verður staðið fyrir utan að bæta heilsu barna á Íslandi og líðan þeirra og fjölskyldna þeirra.  Frekari lesning þessu tengdu er á síðasta blogginu mínu í fyrradag „Hvað skiptir máli?“

Á tímum mikils sparnaðar í ríkisútgjöldum hafa jafnvel vaknað upp þær hugmyndir að leggja megi grunnþjónustu heilsugæslunnar niður t.d. á kvöldin og um helgar. Svo má allavega skilja þegar vaktir heilsugæslunnar á Suðurnesjum eru til umræðu en vaktir eru óaðskiljanlegur hluti heilsugæsluþjónustunnar. Reyndar held ég að þar sé verið að tefla fram peði til að kalla eftir meira heildarfjármagni til sjálfrar stofnunarinnar, Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Heilsugæsluþjónustan sjálf stendur fyrir á brauðfótum og hefur svo verið um árabil, aðallega vegna undirmönnunar og stóran hluta eðl. dagþjónustu orðið að fella undir afkastahvetjandi vaktþjónustu.

Eftir sameiningu Heilsugæslunnar og Sjúkrahúsins í Keflavík, rétt upp úr aldarmótunum, voru aksturskjör heimilislæknanna sagt upp einhliða en sumir þeirra áttu heima í nágranasveitafélögunum, m.a. Reykjavík og Hafnarfirði. Þeir litu svo á að um uppsagnir á ráðningarkjörum þeirra væri að ræða og hættu flestir störfum. Þeir voru sérmenntaðir heilsugæslulæknar og sumir nýkomnir úr löngu sérfræðinámi erlendis. Um árabil hafði Heilsugæslan á Suðurnesjum þá verið rekin af miklum myndarbrag og gæðastjórnun höfð að leiðarljósi. Þar var t.d. orðinn til vísir að göngudeildarþjónustu fyrir sykursjúka og aldraða að frumkvæði heimilislæknanna sjálfra. Því sannaðist síðar þar hið forkveðna „enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur“

Eftir uppsagnirnar var hins vegar lagt í mikinn kostnað stofnunarinnar við uppbyggingu fullkominna skurðstofa og aðstöðu fyrir aðra sérfræðilækna. En frá uppsögnum heimilislæknanna hefur aðeins verið hægt að halda uppi lágmarksþjónustu í heilsugæslunni, oftast með afleysingarlæknum og unglæknum. Nýtt skipulag Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja kæfi þannig sálina í gömlu góðu heilsugæslunni. Nú ofan á allt annað er síðan verið að hóta að leggja vaktþjónustuna niður í sparnaðarsjónarmiði, sennilega til að geta viðhaldið annarri þjónustu frekar sem getur alveg eins átt heima í Reykjavík eins og t.d. fæðinga- og skurðdeildarþjónusta. Sjálf heilsugæslan blæðir hins vegar og almenningur á Suðurnesjum löngu farinn að kalla efir hjálp og leitar í st´roum stíl til höfuðborgarinnar.

„Gamlir vinir okkar“ Karíus og Baktus náðu hjörtum okkar þegar við vorum lítil. Sennilega fyrst og fremst vegna þess hversu umkomulausir þeir voru. Þeir voru foreldralausir, stressaðir, kvíðnir fyrir morgundeginum, og húsnæðislausir í þokkabót undir lokin.

Samkvæmt nýjustu fréttum fjölgar nú börnum og unglingum sem þurfa á innlögn að halda vagna geðraskana, aðallega kvíða og þunglyndis. Yfir 2000 heimili eru tæknilega gjaldþrota og bíða bráðaúrlausna. Atvinnuleysið stefnir í að verða uggvænlegt. Við hverju halda menn að sé að búast við aðstæður sem þessar? Eitt er víst að tímabundnar bráðaúrlausnir í peningamálunum sem bankarnir veita, leysa ekki nema lítinn hluta af hinum raunverulega vanda.

Að mati Finna í kreppunni þeirra fyrir 3 áratugum, brugðust þeir allt of seint við með fyrirbyggjandi aðgerðum, sérstaklega gagnvart langvarandi streitu og kvíða foreldra sem leiddi síðar til þunglyndis og óeðlilegra samskipta í fjölskyldum. Börn og unglingar voru þannig hin endanlegu fórnarlömb kreppunnar. Mörg flosnuðu upp úr skóla, mörg með alvarleg kvíðavandamál og geðraskanir. Nú er því miður að koma á daginn fyrstu vísbendingar um að það sama sé að gerast hér á landi. Kreppan er þegar farin að bíta í börnin og unglingana eins og nýjustu upplýsingar frá BUGL (Barna- og unglingageðdeild Landspítala) sýna og sem  eru mikið í fréttunum. En þær tölur eru sennilega aðeins toppurinn á ísjakanum og meira fyrirboði þess sem koma skal enda hrunið ný yfirstaðið og kreppan rétt að byrja.

Líðan margra fjölskyldumeðlima á landinu öllu er slæm, en því miður oft mikið feimnismál. Heilbrigðisstofnanir hafa gert lítið til að kalla eftir þessum vandamálum til sín til úrlausna eða bara til að veita stuðning. Á föstudaginn var ég á áhugaverðu þingi fyrir heimilislækna um kvíða. Þar hélt m.a. Ólafur Þór Ævarsson geðlæknir gott erindi um kvíða og þunglyndi og mikilvægi heilbrigðisstarfsfólks að koma fólki með slíkan vanda fljótt til hjálpar, ekki síst við aðstæður sem nú ríkja. Fólki með mikinn kvíða tengt yfirvofandi atvinnumissi sem stefnir öruggri afkomu barna sinna í hættu. Þessu fólki þarf að bjóða stuðning og reyna að minnsta kosti að koma í veg fyrir afleiddar geðraskanir þeirra sjálfra og barnanna þeirra með ráðgjöf og félagslegum úrræðum. Að minnsta kosti til ræða vandann sem er alltaf fyrsta skrefið.

Það getur verið erfitt að halda uppi eðlilegum samskiptum í fjölskyldum í mikilli kreppu, ekki síst gagnvart börnum sem eru mjög næm á líðan foreldra sinna. Við ættum því að forgangsraða stuðning heilbrigðiskerfisins við fjölskyldufólk, ekki síst af tillitsemi við börnin sem eiga að erfa landið og skuldirnar okkar. Við eigum að horfa meira til reynslu Finna og ekki gera sömu mistökin og þeir gerðu þegar þeir gleymdu börnunum sínum og sem í dag vildu hafa gert hlutina allt öðru vísi við þessar aðstæður.

Eins og fram kom í Morgunblaðinu í gær gera samt ekki allir jafn mikið úr vandanum hér á landi enn sem komið er og benda á öflugar grunnstoðir í heilbrigðiskerfinu sem muni standast álagið. Fleiri eru þó sammála um að vandamálin koma ekki alltaf strax fram og á það sérstaklega við um geðraskanir og félagslega erfiðleika hjá börnum í kreppu eins og áður segir. Það er því nauðsynlegt að heilbrigðisstarfsfólk láti í sér heyra þegar það heyrir ópin í fjarska. Styrkja þarf strax þær grunnstoðir sem mest á reynir áður en þær svigna eða jafnvel brotna. Bjóða þarf strax upp á gott aðgengi að stuðningsviðtölum við sálfræðinga og félagsráðgjafa. Eins við þjónusta lækna heilsugæslunnar hér á höfuðborgarsvæðinu sem hafa margir áratug reynslu í stuðningsviðtölum og þverfaglegri vinnu með öðru heilbrigðisstarfsfólki, en sem hefur verið skorið niður. Ekki má síðaur gleyma að styðja við aðrar mikilvægustu stofnanirnar sem koma að uppeldi og menntun barnanna okkar og sem eru skólarnir og íþrótta- og tómstundafélögin. Jafnvel þótt það kosti tímabundið verri skuldastöðu þjóðarinnar. Annars er að litlu að stefna í framtíðinni.

Sjá nánar: http://visir.is/article/20100205/FRETTIR01/219007927

Hingað til hefur þeirri leið verið hafnað hér á landi að þeir efnameiri geti keypt sér betri heilbrigðisþjónustu en aðrir, sem betur fer. Ungbarnaheilsuverndin er þar ekki undanskilin en því miður hefur  tannheilsuvernd barna verið það eins og nú háttar enda tannheilsa íslenskra barna léleg og tannlæknakostnaður hár eins og fram hefur komið í umræðunni sl. daga (og ég hef áður rætt um í blogginu mínu undir fyrirsögnunum Góðærisbörnin og Kreppan étur börnin sín). Ekki hefur heldur verið deilt um að allar ungbarnabólusetningarnar sem heilbrigðisyfirvöld mæla með að séu ókeypis enda hagsmunir barnsins í húfi og miklu máli skiptir að þátttaka í bólusetningunum sé góð til að hún skili sem bestum árangri. En nú eru blikur á lofti. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið hefur ekki treyst sér, sennilega vegna fjárhagsvanda, til að taka upp nýja og að mínu mati nauðsynlega bólusetningu í ungbarnaheilsuverndinni gegn algengasta sýkingarvaldi barna sem er lungnabólgubakterían (pneumókokkur) sem veldur m.a. flestum eyrnabólgum og lungnabólgum meðal barna. Bólusetningin hefur verið tekin upp án endurgjalds sem hluti af nauðsynlegri ungbarnaheilsuvernd á öllum hinum Norðurlöndunum. Bólusetningin stendur hins vegar öllum foreldrum til boða hér á landi sem á annað borð hafa efni á að greiða fyrir hana.

Ætla má að um 80% barna fái miðeyrnabólgu strax á fyrsta aldursári og sum hver oft. Flestar eru meðhöndlaðar með sýklalyfjum, stundum með takmörkuðum árangri enda mikið sýklalyfjaónæmi hér á landi. Eyrnabólgur eru auk þess ástæða fyrir meirihluta sýklalyfjaávísana meðal barna.  Um þriðjungur barna fer síðan í aðgerð og fær hljóðhimnurör hér landi, aðallega vegna endurtekna eyrnabólgna. Alvarlegastar eru þó blóðsýkingar og heilahimnubólgur sem þessi meinvaldur getur valdið. Í þeim löndum sem bólusetningin hafur verið tekin upp hefur tilfellum alvarlegra sýkinga fækkað um 80% og heimsóknum til lækna og sýklalyfjaávísunum vegna miðeyrnabólgu fækkað um allt að helming.  Því má sjá hvað almenn þátttaka í þessari bólusetningu gegn algengustu stofnum lungnabólgubakteríunnar getur haft gríðarmikil áhrif auk þess að draga úr sýklalyfjanotkun og aukið velferð barna á Íslandi.

Í dag, eins og áður segir,  geta foreldrar sem vilja og hafa efni á beðið um bólusetningu gegn lungnabólgubakteríunni fyrir börnin sín á fyrsta ári sem þurfa þá að fá 3-4 bólusetningar (sprautur) þar sem hver og ein sprauta kostar yfir 10.000 kr.  Á þeim er vaxandi áhugi og bóluefnin vel kynnt læknum. Því er eðlilegt að spurt sé hvort ekki sé verið að mismuna börnum eftir efnahag foreldranna þar sem greinilega hafa ekki allir foreldrar efni á að kaupa þessar bólusetningar fyrir börnin sín. Almenn þátttaka í bólusetningunni verður heldur aldrei góð og hætt er við að foreldrar sem ekki hafa efni á þessari bólusetningu horfi með neikvæðari augum til heilsuverndarinnar almennt sem svo aftur dregur úr þátttöku í öðrum nauðsynlegum bólusetningum barna í framtíðinni.

Ég hef áður fjallað um gagnsemi bólusetningarinnar hér á blogginu mínu sem hluta af aðgerðum gegn miklu sýklalyfjaónæmi hér á landi sem tengist mikilli sýklalyfjanotkun, ekki síst meðal barna. Eins hugsanlegum þjóðhagslegum sparnaði  vegna minni lyfjakostnaðar, minni fjarveru foreldra frá vinnu vegna veikinda barna sinna og hugsanlega fækkun aðgerða vegna hljóðhimnurörísetninga auk þess að bæta lífsgæði barna og foreldra þeirra. Málið var einnig til umræðu á nýyfirstöðnum Læknadögum og Fræðadögum heilsugæslunnar sl. haust.

Sjá nánar:

http://blog.eyjan.is/vilhjalmurari/2009/12/07/bolusetning-gegn-algengasta-heilsuvanda-isl-barna/

http://www.heilsugaeslan.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4421

Sagan markast mest af gerðum okkar mannanna og náttúruhamförum ýmiskonar. Sumar þjóðir hafa farið illa út úr samskiptum við aðrar þjóðir í aldanna rás og bera þess ætíð merki. Ein slík er Haítí sem Spánverjar lögðu landareign sína á um miðja 15 öld og kölluðu hana þá Hispaníólu sem síðar varð að þrælanýlendu Evrópuþjóða. Englendingar, Frakkar og Hollendingar voru þar stórtækastir og fluttu þangað milljónir Afríkubúa nauðuga. Afkomendur þrælanna blönduðust síðan innfæddum með tímanum. Þessi saga er m.a. rakin í helgarblaði Fréttablaðsins. Þar er þó ekki greint frá ýmsum öðrum vandamálum sem þessir þjóðflutningar höfðu í för með sér og hér skal aðeins minnst á.

Sigðkornablóðleysi (Sickle Cell Anemia) sem er erfðablóðsjúkdómur sem á upptök sín upphaflega í Afríku en er nú mjög algengur meðal eyjaskeggja á Haítí. Arfblendnir einstaklingar geta lifað nokkuð eðlilegu lífi en þola ílla alvarlegar sýkingar og háan hita. Rauðu blóðkornin geta þá hlaupið í kekki, stíflað litlar æðar og síðan sprungið. Því er mjög mikilvægt að meðhöndla undirliggjandi sýkingar fljótt og koma eins í veg fyrir fyrir vökvatap. Margir smitsjúkdómar eru auk þess algengir í mið-Ameríku sem eru okkur vesturlandabúum framandi, svo ekki sé talað um eyðnisjúkdóminn sem er mjög algengur á Haítí og tengist mest fátækt þjóðarinnar.

Hér á eftir ætla ég að greina betur frá einum landlægum sjúkdóm sem eyjaskeggjum á Haítí þykir ekki merkilegur en er mér mjög ansi hugstæður. Vegna atburðanna á Haítí og nú síðast frétta um Tarantúlu kóngulóabit meðal íslenskra björgunarmanna sem voru að koma heim, varð mér hugsað til lítillar stúlku frá Haítí sem undir umsjón Þrastar Laxdal, barnalæknis, ég og félagar mínir önnuðumst á barnadeildinni á Landakoti fyrir um aldarfjórðungi síðan. Hún var nýkomin frá Haítí í heimsókn til Íslands með kanadískri fósturfjölskyldu. Stúlkan var innlögð vegna hita, en vitað var að hún var með arfblendna sigkornablóðleysi og það því ein aðal ástæðan fyrir innlögninni.

Þegar við Íslendingarnir vorum að smásjárskoða blóðið til að fræðast og sjá hvernig rauðu blóðkornin skryppu saman við súrefnisskort og sem er einkennandi próf sem hægt er að gera hjá þeim sem eru grunaðir um þennan blóðsjúkdóm í arfblendnu formi, var erfitt að fá fókus og rauðu blóðkornin virtust öll á „iði“. Við betri athugun og lýsingu, kom í ljós að blóðdropinn undir glerinu var fullur af lirfum og sem litu út eins og lítil síli og sem sópuðu til blóðkornunum.

Nú voru góð ráð dýr og Dr. Sigurður Richter, dýrafræðingur á Keldum var kallaður til, til að reyna greina fyrirbærið fyrir okkur  og út frá myndum í stórum atlas sem hann kom með var hægt að greina Wuncheria Bancrofti lirfar. Hann veldur ormaveiki sem kölluð er „fílaveiki“ (elephantosis) og sem reyndar tveir aðrir skyldir ormar geta einnig valdið. Móðurormarnir geta verið allt að 10 cm. langir og stíflað sogæðar og þannig valdið miklum og síðar krónískum bjúg þannig að útlimir geta margfaldast að ummáli og afmyndast líkt og sést á meðfylgjandi mynd.

Reyndar var stúlkan okkar með vægan „fílafót“ á öðrum fætinum. Við ómskoðun komu enda fram nokkrir stórir móðurormar í nára, og síða m.a. hreiður við ósæð hjartans sem olli þrengslum og hjartaóhljóði við hjartahlustun sem við vorum búnir að greina. Annar stór ormur var líka við lifur. Við þessum sjúkdóm var svo sem ekkert heldur að gera.  Ormanna og lirfurnar á þessu stigi má ekki drepa með lyfjum vegna hættu þá á ofnæmis-sjokki og mikið magn af framandi próteinum frá ormum og lirfum leysast snögglega upp í blóðinu.

Það sem vantaði hér á landi til að smit gæti átt sér stað milli manna voru moskító flugurnar. Flugan er síðan millihýsill fyrir lirfurnar sem geta síðan smitað aðra og hún náð kynþroska. Lifitími ormsins í líkama mannsins er ca 1-2 ár og sennilega var stúlkan langt komin með sína ormaveiki miðað við umfang ormaveikinnar í blóðrásinni (aldur og stærð móðurormanna). Auk framangreindra sjúkdóma var stúlkan með ýmsa aðra króníska sjúkdóma svo sem langvarandi þvagfærasýkingu og mikla vaxtartruflun.

Tilfellið minnti mann á áþreifanlegann hátt  á erfiða sjúkdóma sem eru okkur hér norður á hjara veraldar framandi.  Sýkingar og vatnsskortur gerir nú líf fólksins á Haítí enn erfiðara og farsóttir geta blossað upp. Eyjaskeggjar sýna þó ótrúlegan dugnað og æðruleysi, eins og fram hefur komið í viðtölum við björgunarsveitarmenn. Í dag snýst umræðan hér á landi og mörgum vestrænum löndum hins vegar meira um oflækningar, sjúkt heilbrigðiskerfi og ofnotkun lyfja. Mikið er lífsins gæðunum misskipt milli landa og sennilega væri vestrænum löndum betra að fara sér eitthvað hægar og reyna að koma a.m.k. í veg fyrir heimatilbúin heilbrigðissvandamál.

Mér er ekki kunnugt um að fílaveiki hafi greinst hér á landi fyrr eða síðar, þótt áætlað sé að allt að 120 milljónir manna séu smitaðir og sýktir úti í hinum stóra heimi. Ekki má heldur gleyma þeim aragrúa annarra sníkjudýrasjúkdóma og smitsjúkdóma sem lönd eins og Haítí eiga við að glíma, ofan á allt annað. Sagan hér að ofan getur e.t.v. verið hvatning fyrir einhverja að styrkja þessa þjóð nú.

Vegna vandamála sem tengist vaxandi sýklalyfjaónæmi og ómarkvissri sýklalyfjanotkun í Evrópu eru nú rætt um til hvaða aðgerða hægt sé að grípa og áður en vandamálið verður heilbrigðisyfirvöldum ofviða. Anders Ekblom, forsvarsmaður klínískra lyfjarannsókna hjá AstraZeneca, stærsta lyfjaframleiðenda Norðurlanda, lét hafa eftir sér í sænskum fjölmiðlum (SvD) i gær að lyfjaframleiðendur séu komnir í þrot með að framleiða öflugri sýklalyf til almennrar notkunar. http://www.svd.se/opinion/brannpunkt/inte-lonsamt-utveckla-antibiotika_4117043.svd. Takmarka verður því notkunina á þeim sýklalyfjum sem enn koma að gagni fyrir þá sjúklinga sem þarfnast sýklalyfjameðferðar mest til að hægja á þróun sýklalyfjaónæmisins. Spara verður sérstaklega notkun öflugustu lyfjanna, til að eiga til taks þegar mest á reynir. Eins hefur verið rætt um í Evrópu að takmarka jafnvel ávísanaleyfi lækna á sýklalyf við sérstakar ábendingar og jafnvel ákveðna sérgreinalækna til að koma í veg fyrir óþarfa notkun.

Vandamál tengt sýklalyfjaónæmi utan sjúkrahúsa er mun algengara á Íslandi en víða í Evrópu, sérstaklega miðað við hin Norðurlöndin, og sýklalyfanotkun hér á landi er t.d. um 40% meiri en í Svíþjóð, svo enn meiri ástæða ætti að vera til aðgerða hér á landi.  Hérlendis hefur verið unnið um árabil að betri notkun sýklalyfja en sitt sýnist hverjum um árangurinn. Hlutfallslega er notkunin mest hjá börnum og áhrifa sýklalyfjaónæmis gætir mest meðal sýkinga hjá þeim, sem síðan hefur áhrif á aðrar sýkingar út í allt þjóðfélagið, ekki síst meðal eldra fólks. Heilsugæslan hefur verið með leiðbeiningar um sýklalyfjaval og nú eru komnar nýjar leiðbeiningar Landlæknis um meðferð á miðeyrnabólgum barna. Þær byggja meðal annars á nýjum leiðbeiningum breskra heilbrigiðsyfirvalda (NICE) um meðferð efri loftvegasýkinga í heilsugæslunni og sem greint hefur verið frá hér á blogginu mínu áður. Þar er aðal áherslan á að meðhöndla ekki vægar bakteríusýkingar í efri loftvegum með sýklalyfjum þar sem þær hvort sem er læknast flestar af sjálfu sér og auðvitað alls ekki veirusýkingar þar sem sýklalyfin virka ekki neitt. Bjóða á frekar upp á eftirlit ef sýkingareinkenni versna og þörf er á endurmati m.t.t. þörf á sýklalyfjum. Málið var til umræðu á Læknadögum í dag og var hvatt til frekari árverkni lækna í þessum málum.

Og það eru ekki jólaljós, því miður. Nú í lok ársins, rúmlega ári eftir hrun, er tækifæri að líta yfir farinn veg og reyna að læra af þeirri biturri reynslu sem við sjáum nú eftir á, að hafa ekki brugðist rétt við aðstæðum í tíma.  Og nú sitjum við í súpunni. Íslendingar hafa farið hratt yfir völl á ýmsum sviðum á sl. áratug og og ekki sinnt viðvörunarljósum sem hafa samt víða blikkað. Þegar hefur verið rætt um „Góðærisbörin“ hér á bloggsíðu minni. Heilsufarslegt hrun eða ógn eftir því hvernig við skilgreinum vandann gæti t.d. blasað við okkur íslendingum að óbreyttu vegna alvarlegs sýklalyfjaónæmis helstu sýkingarvalda sem er aðallega vegna óhófs í notkun sýklalyfja um árabil. Þetta gerðist þrátt fyrir að öll skilyrði væru hér fyrir hendi að geta brugðist við vandanum og verið fyrst þjóða að snúa þróuninni við.

Þekkinguna vantað svo sem ekki m.a. vegna rannsókna okkar hér á landi um árabil og sem átti að vera gæðaþróunarverkefni á nánum tengslum sýklalyfjanotkunar barna og hratt vaxandi þróunar sýklalyfjaónæmis í þjóðfélaginu. Erlendir fræðimenn hafa hins vegar varað þjóðir heimsins við og bent á hvað hægt er að  læra af slæmri reynslu íslendinga í þessum efnum:

Íslendingar nota mest allra Norðurlandabúa af sýklalyfjum eða allt að 40% meira en hinar þjóðirnar. Ung börn eiga drjúgan hlut að máli, oftast vegna meðferðar við miðeyrnabólgu þar sem sýklalyfjanotkun er oft óþörf. Alþjóðlega heilbrigðisstofnunin hefur bent á að allt upp undir helmingur notkunar sýklalyfja úti í þjóðfélaginu er ónauðsynlegur. Við veirusýkingum á ekki að nota sýklalyf og flestar vægar bakteríusýkingar í efri loftvegum læknast af sjálfu sér. Vaxandi sýklalyfjaónæmi er ein af mestu heilbrigðisógnum framtíðar þar sem við getum séð fram á þá tíma  sýklalyf virka jafnvel ekki á lengur algengar en alvarlegar sýkingar.

Þegar í dag er töluvert um að börn og fullorðnir fá ekki sýklalyf sem virka við slæmum og alvarlegum sýkingum sem þá leiða til innlagnar á sjúkrahús til sýklalyfjagjafar í æð með sterkustu lyfjum sem völ er á. Dæmi er um að allir úr sömu fjölskyldunni  hafi þurft að leita meðferðar á sjúkrahúsi af þessum sökum hér á landi á sl. ári. Sýklalyfjaónæmi helstu sýkingarvalda úti í þjóðfélaginu er óvíða meira en hér á landi samanborið við nágranalöndin og allt upp undir helmingur helstu sýkingarvalda er orðin ónæmur fyrir penicillíni og helstu varalyfjum í dag. Allt hefur þetta verið að þróast á síðustu árum svo ekki þarf auðugt ímyndunarafl að sjá í hvert stefnir.

En hvað hefur verið gert? Er ekki kominn tími til að byrgja brunninn áður en allt er orðið um seinan og ekki verður aftur snúið. Benda má reyndar á ný yfirstaðinn Evrópudag, 18.11.2009 um ábriga notkun sýklalyfja og vaxandi sýklalyfjaónæmi http://ecdc.europa.eu/en/eaad/Pages/Home.aspx og sem hefur áður verið greint frá hér á blogginu (sjá myndband hér að neðan) og á heimasíðu Landlæknis http://landlaeknir.is/Pages/1055?NewsID=2056 . En við þurfum að bregðast miklu harðar við. Meiri ógn stafar af hratt vaxandi sýklalyfjaónæmi í heiminum í dag en flestum smitsjúkdómum sem ganga yfir. Ofnotkun sýklalyfja hefur verið til umræðu hér á landi sl. áratug án þess að teljandi ávinnur hafi orðið að draga úr gagnastætt því sem hefur gertst í mörgum ríkjum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við á tillidögum. Vísbendingar eru um að sýklalyfjanokun barna undir 5 ár aldri hafi jafnvel aukist um allt að 30 % á sl. áratug hér á landi.

Þegar alvarleg ógn steðjar að þjóðinni hefur „þjóðarátak“ oft skilað okkur Íslendingum árangri. Fyrir nokkrum árum var mikill áróður gegn umferðarslysum og sérstaklega gegn slysum á börnum. Veruleg fækkun hefur þannig orðið í umferðarslysum á sl. árum sem má eflaust að mestu leiti þakka átaki umferðarstofu með mikilli fræðslu og auglýsingum ásamt hertu umferðareftirliti. Rannsóknir sýna einnig að þekking og fræðsla til  foreldra vrðandi heilsu barna almennt skiptir höfuðmáli og nýjust klínísku leiðbeiningarnar ganga einmitt út á að fræðsla og eftirlit hafi meiri þýðingu en skyndilausnir.

Er ekki tími til kominn að Heilbrigðisráðuneytið, Landlæknisembættið, Sóttvaranarembættið í samvinnu við Þróunarstofu Heilsugæslunnar beiti sér fyrir herferð í betri notkun sýklalyfja í anda nýjustu alþjóðlegra leiðbeininga þar að lútandi samanber nýjustu leiðbeiningar breskra heilbrigðisyfirvalda (NICE) í meðferð efri loftvegasýkinga http://www.nice.org.uk/Guidance/CG69 , Þegar hafa verið gefnar út leiðbeiningar varðandi algengasta heilsumeini barna, meðferð við bráðri miðeyrnabólgu http://landlaeknir.is/pages/1377?query=bráð%20miðeyrnabólga og sem var til umföllunar á ný yfirstönum fræðadögum heilsugæslunnar http://heilsugaeslan.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4420 .

sýklalyfjanotkun og sýklalyfjaónæmi-videó

Hvað eftir annað á síðustu misserum hafa sjúklingar lent í því að ekki fáist algeng nauðsynleg lyf sem hafa verið lengi á markaði. Þetta gerist yfirleitt án fyrirvara og oft er gripið í tómt þegar sjúklingur kemur og ætlar að leysa út lyfseðil í apótekinu. Oft er um að ræða lyf sem engin önnur lyf geta leyst af hólmi með góðu móti. Hverjar eru líklegustu skýringarnar og af hverju hefur þessi vandi verið að aukast svona mikið á sl. árum? Er það virkilega svo að hagnaðarvon í lyfjasölunni skiptir þarna höfuð máli?  Söluhagnaður er oft minni af „gömlum og góðum“ lyfjum sem innflytjendur leggja oft lítinn kostnað í að liggja með á lager. Í sumum tilvikum hefur framleiðslu lyfjanna verið hætt tímabundið þar sem meiri gróði er í framleiðslu dýrari lyfja. Þetta á bæði við um lyf sem eru framleidd hér á landi og erlendis. Af þeim lyfjum sem ekki hafa fengist má meðal annars nefna nauðsynleg augnlyf,  t.d. sem notuð eru eftir augnslys (hefur vantað sl.mánuði), nauðsynleg sýklalyf (nokkur vantar í dag), hjarta og blóðþrýstingslyf, bólgulyf, húðlyf og hormónalyf.

Kvartanir hafa borist Landlækni vegna ástandsins og varað hefur verið við hugsanlegum alvarlegum afleiðingum. Ábyrgðinni er vísað á Lyfjastofnun, framleiðendur og lyfjainnflytjendur. Getur verið að þessum aðilum sé ekki treystandi að tryggja að nauðsynleg lyf fáist ekki bara stundum heldur alltaf? Getur verið að betra sé að taka upp ríkisinnflutning á lyfjum og stofna aftur Lyfjaverslun Ríkisins til að sjá um innkaup og dreifingu nauðsynlegra lyfja í landinu?

Eitt áhugaverðasta efnið sem var til kynningar á ný yfirstöðnum fræðadögum heilsugæslunnar um sl. helgi var fyrirlestur Hólmfríðar Guðmundsdóttur, tannlæknis frá Lýðheilsustöð um lélega tannheilsu íslenskra barna. Sýndar voru myndir af börnum þar sem flestar tennurnar voru stórskemmdar, sumar uppétnar eða bara gómurinn eftir, enda tennurnar verið dregnar úr.

Rannsóknir hafa sýnt að tannheilsa íslenskra barna er miklu lélegri en á hinum Norðurlöndunum. Ástandið hefur versnað sl. ár í góðærinu og vekur auðvitað upp margar áleitnar spurningar um samfélagslega ábyrgð með börnunum okkar og félagslegri stöðu ungra foreldra á Íslandi. Enn áhugverðara er að stilla þessu vandamáli upp með fleirum algengustu heilsuvandamálum barna sem voru til umræðu á þinginu og sem hafa einnig verið að aukast á sl. árum. Þar má nefna ofituvandamál barna og versnandi geðheilsu eins og komu fram í erindindum Tryggva Helgasonar, barnalæknis og Ólafs Ó. Guðmundssonar, yfirlæknis barnageðdeildar LSH.

Eins var til umræðu, eins og áður hefur komið fram hér á síðunni, hvað við stöndum okkur illa þegar kemur að því að sýna biðlund gagnvart algengustu loftvegasýkingum barna og sem við meðhöndlum oftar en aðrir með sýklalyfjum að óþörfu. Sennilega í þeirri trúa að það spari tíma. TÍMALEYSI foreldra virðist einmitt vera samnefnari með öllum þessum vandamálum og aðal orsökin. E.t.v. er nú tækifæri eftir að góðærið keyði þjóðfélagið í klessu að fara yfir lífshlaup okkar og læra af reynslunni. Reynum að endurmeta fjölskyldugildin og annað sem skiptir okkur mestu máli varðandi velferð og góða heilsu barnanna okkar. Þetta sjónarmið og vöntun á tíma með börnunum okkar kom einmitt fram á fundi sem ég átti með foreldrafélagi Vesturbæjar rétt fyrir kreppu, en því miður fullseint.

\“Góðærisbörnin\“ Frétt á stöð 2 8.12.2009

Frétt á Vísir.is http://www.visir.is/article/2009788188428