Fá hugtök hafa jafn jákvæða merkingu og „fyrramálið“ enda vísar það til nýs dags með öllum þeim möguleikum og væntingum sem nýr dagur hefur upp á að bjóða. Í fyrramálið er maður væntanlega upplagður og úthvíldur. Fullur orku til að takast á við vandamál dagsins. Góðar ákvarðanir ru best teknar að morgni. En fyrst þarf dagurinn í dag að líða. Og svo nóttin. Svo kemur nýr dagur.

Í dag einkennist þjóðfélagsumræðan af vonleysi, skipulagsleysi, iðrun, ásökunum, kæruleysi, þekkingarleysi, stefnuleysi og svartsýni í bland við djók. Hvað er satt og hvað er logið. Orð skulu standa, eða svo var manni kennt, en nú má snúa meiningunni við eftir hentisemi hvers og eins. Ýmist meinar maður eða meinar ekki. Svört kómedía í bland við tregablandinn krimma. Sagan endalausa, enginn dagur og engin nótt. Sagan af Mjallhvíti sem svaf í heila

öld eftir að valdagráðuga stjúpan beitti öllum brögðum til að koma henni fyrir kattarnef, er þó mun sakleysislegri og hægt að segja barnabörnunum dag eftir dag. Það sama verður ekki sagt af raunveruleikanum í dag og sú saga endar ef til vill ekki eins vel. Og sú saga er ekki ævintýri. Hvers eiga börnin okkar að gjalda?

Við viljum nýjan dag, en fáum hann því miður ekki í bráð. Á meðan sefur þjóðin, ekki síst höfuðborgin. Mjallhvít svaf svefninum langa með veika von í brjósti að einhver gæti vakið hana að lokum. Hún var undir álögum og það var eins og tíminn stæði í stað. Það dugði lítið að hafa dvergana, sem reyndar voru sjö en ekki sex, og sem önnuðust hana eins vel og þeir gátu.

Það þurfti alvöru manneskju sem þótt vænt um hana, alvöru prins með alvöru hjarta til að hún vaknaði. Og sá Dagur kom. En ævintýrið heldur áfram hjá okkur í mannheimum.

Í gærkveldi fór ég í minn venjulega göngutúr með hundana mína. Það sem var e.t.v frábrugðið því venjulega var að veðrið var einstaklega gott. Kvöldsólin í vestri yfir Snæfellsnesinu og það grillti í tunglið yfir Úlfarsfellinu. Blankalogn og sól á heiði en klukkan samt tveimur tímum fyrir miðnætti.

Mikil óveðursblika hefur verið í lofti í mannheimum sl mánuði. Gosinu er þó sem betur fer lokið, í bili að minnsta kosti. Bæjarstjórnarkosningar framundan en samt veit enginn sitt rjúkandi ráð varðandi málefni okkar mannanna og hvað þeir ætla að kjósa. Hundarnir eru alltaf tryggir vinir og láta sér slíkar áhyggjur í léttu rúmi liggja.

Mér varð hugsi um þau forréttindi, þrátt fyrir allt sem á undan er gengið, að fá að búa á þessu landi, elds og ísa. Í vetur, hvað sem öðru leið, var alltaf gott veður og í fyrsta skipti á ævinni gat ég talið daganna og mánuðina eftir tunglstöðunni hverju sinni. Áramótatunglið var það glæsilegasta og gaf strax fyrirheit um gott ár, en undir vorið hvarf það mér sjónum. Myrkrið er líkla afstætt eins og veðrið og aðeins örsjaldan þurfti ég að grípa í gemsann minn til að gefa mér smá ljósglætu til að geta gengið stíginn minn upp á heiðina góðu. Það er samt hundunum einum að þakka að ég fer þessa göngutúra kvölds og morgna. Örlög frekar en val. Og þvílík örlög. Þvílíkt hundalíf.

Stundum velti ég því fyrir mér hvort það hafa verið örlögin sem réðu því að við fjölskyldan fluttum út í sveit rétt fyrir hrun. Aðrar skýringar eru auðvitað auðfundnar en aldrei hafði ég ímyndað mér fyrirfram, að geta verið kominn upp í sveit rétt norðan við Korpúlfsstaði. Nálægðin við Úlfarsfellið og Hamrahlíðarbjörgin hafa meðal annars þessi áhrif og manni finnst maður jafnvel geta verið kominn í einhvern fjörðinn á Vestfjörðum. Fuglalíf í móum og sjávarfugl í björgum.

Göngustígarnir sem gætu þess vegna verið rollustígar leiða mann um náttúruna og hver kafli hefur sín sérkenni. Þannig er það líka í lífinu. Sumir kaflar taka meira á fótinn en aðrir. Sumir eru um rennislétt tún og mjúkir. Svo koma skurðir og brekkur. Smá grjót og klettar, móar og mýrar. Uppi á heiðinni er víðsýnt og maður horfir yfir sveitina, sundin blá og höfuðborgina samtímis.

Stundum veltir maður líka fyrir sér um gildismatið á búsetunni. Að búa í dýru húsnæði í þröngum miðbænum og njóta þess sem þar býðst í skarkalanum eða búa í sveitasælu í útjaðri höfuðborgarinnar. Gjörólíkir staðir sem báðir bjóða upp sitt, allt eftir því hverju maður sækist eftir. Ósjaldan horfi ég út á Vesturlandsveg og sé þá alla fínu jeppana, sumir með húsvagna, aðrir með kerrur með snjósleða og allt tilheyrandi á leið út úr bænum, eitthvað langt út í sveit þangað sem ég hef aldrei komið.  Sumir hafa allan þann tíma sem þeir vilja en aðrir hafa aldrei þann tíma og flýta sér út úr bænum um leið og þeir geta.

Flestir reyna að sníða sér stakk eftir vexti. Bæjarstjórnir reyna að hlúa á mannlífinu, hver á sinn hátt. Góð bæjarstjórn í þéttbýli reynir að sjá til þess að útivistarmöguleikar séu margir og góðir. Græn svæði og barnvænlegt umhverfi. Samgöngur tryggar og umferðaröryggi í öndvegi. Á annan hátt þurfa sveitafélög í dreifðari byggðum að huga vel að sínum. Tryggja nærþjónustuna og skólastarfið fyrir börnin sem erfa munu landið.  Að sameina andann, hugann, menninguna og náttúruna er alltaf aðal takmarkið og þar höfum við Íslendingar svo sannarlega mikið upp á að bjóða. En skyldum við koma þessu til skila þegar við kynnum landið okkar nú í landkynningunni miklu á vegum ferðamálaráðs og á heimssýningunni EXPO 2010?

Hingað til hefur maður staðið í þeirri trú að heilbrigðisyfirvöld teldu að heilsugæsluþjónustan væri nauðsynlegur hornsteinn heilbrigðisþjónustunnar, ekki bara úti á landi heldur einnig á höfuðborgarsvæðinu. Þannig er það að minnsta kosti í nágrannalöndunum. Heilbrigðisráðherra hefur einnig tjáð sig um málið að undanförnu og telur að tryggja þurfi mönnun í heilsugæsluþjónustunni í náinni framtíð, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. En það er ekki allt sem sýnist og oft virðist sem vinstri höndin viti ekki hvað sú hægri gerir. Geðþóttaákvarðanir virðast þannig ráða oft miklu þegar niðurskurðarhnífnum er brugðið á loft og oft er ekki horft til langtímaafleiðinga og þess kostnaðar sem ótímabærar lokanir og skerðing á þjónustu getur valdið. Skammtímasjónarmið og skammtímasparnaður geta þannig verið dýrkeypt úrræði. Stundum þarf að birgja brunninn á fleiri vígstöðum en í slysavörnum og í sjúkdómavörnum meðal almennings. Heilbrigðiskerfisslys eiga sér líka stað. Það er skylda hvers heilbrigðisstarfsmanns að benda eining á þær slysagildrur sem sjá má fyrir og reyna þannig að birgja brunninn eins og kostur er.

Sl. daga hafa verið kynntar lokanir á ýmsum heilbrigðisstofnunum í sumar. Aðallega er um að ræða stofnanir á höfuðborgarsvæðinu. Geðdeild LSH lokar einni deild í sumar og lokanir verða á Barna- og unglingageðdeild LSH (BUGL). Í gær var kynnt á heimasíðu Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins að hún ætlar að loka öllum síðdegisþjónustum heilsugæslustöðvanna í sumar. Aðeins bráðustu erindum verður sinnt en öðrum vísað á kvöld- og helgarvaktir Læknavaktarinnar, Barnalæknavaktarinnar og á Slysa- og bráðamóttöku LSH. Fyrir ári síðan var skorið niður um 20% í móttöku heilsugæslustöðvanna og nú á að skera aftur niður um annað eins. Hvers eiga höfuðborgarbúar að gjalda? Fyrir er veruleg undirmönnun í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu hvað lækna varðar og atgerfisflótti er brostinn á í þeirra röðum vegna kjaraskerðingar og álags. Nýir sjúklingar fá sig ekki skráða á heilsugæslulækni og stór hluti sjúklinga er óskráður á lækni á heilsugæslustöðvunum. Gamla heimilislæknaskráningin á höfuðborgarsvæðinu er við það að springa.

Í sumar verður því engin sjúklingamóttaka á stöðvunum eftir kl. 15. Mönnun verður minni á stöðvunum í sumar enda takmarkað ráðið i sumarafleysingar. Til að bæta gráu ofan á svart er Læknavaktin auk þess samningslaus frá sumri og óvíst er með áframhaldandi rekstur. Allir geta því séð í hvaða óefni stefnir hér á höfuðborgarsvæðinu í sumar. Fyrir er álagið á Slysa- og bráðamóttöku mjög mikið eins og fram hefur komið í fjölmiðlum að undanförnu og hjá formanni Læknafélags Ísands og ekki er séð hvernig anna á álaginu. Meirihluti heilbrigðisþjónustunnar á höfuðborgarsvæðinu stefnir því í að verða neyðarþjónusta og skyndiþjónusta á kvöldin og um helgar. Eftirfylgni með krónískum sjúkdómum og langveikum verður í lágmarki. Geðsjúklingar verða látnir sitja á hakanum og gamla fólkið og fatlaðir sem geta beðið, verður boðið að koma til eftirlits með haustinu. Klínískar leiðbeiningar um góðar ávísanavenjur í heilsugæslunni m.a. á sýklalyf sem skrifað er um í ritstjórnargrein í júníhefti Norræna heimilislæknablaðsins SJPHC verða væntanlega látnar sitja á hakanum. Á skyndivöktunum er hins vegar hver mínúta dýr, öllum sem þangað leita og starfa. Sjúkdómarnir láta ekki bíða eftir sér og sjúklingar munu leita ráða í löngum biðröðum eða þeir einfaldlega bíða heima í þeirri von um að þeim muni batna sem þeir eflaust gera í mörgum tilvikum, en ekki öllum. Maður lokar ekki á nauðsynlega heilsugæsluþjónustu langtímum saman á annan hátt en það hafi alvarlegar afleiðingar í för með sér. Og skilaboðin eru misvísandi, hvenær er þjónustan nauðsynleg og hvenær er hún ekki nauðsynleg? Hvar á fyrsti viðkomustaður sjúklings helst að vera? Sennilega verður hægt að fá betri þjónustu víða út á landi. Höfuðborgin stendur ekki undir nafni hvað heilbrigðisþjónustna varðar í sumar, svo mikið er víst.

Mikill skjálfti virðist kominn í lyfjaframleiðendur erlendis ef marka má fréttir síðustu daga. Haft er eftir framkvæmdastjóra lyfjarisans Roche að íslenski örmarkaðurinn sé það lítill að hann skipti fyrirtækið ekki máli og það íhugi að hætta sölu lyfja til landsins vegna óstöðugs lyfjaverð á algengustu lyfjum. Eins er farið er að bera á því að lyfjafyrirtæki hætti við að skrá ný lyf á markað hér á landi þar sem stjórnvöld voru ekki tilbúin til að borga sambærilegt verð og fæst fyrir lyfin á hinum Norðurlöndunum, segir Jakob Falur Garðarsson, framkvæmdastjóri Frumtaka, samtaka framleiðenda frumlyfja og fram kom í Fréttablaðinu í morgun. Fulltrúi íslensku lyfjaframleiðendanna tekur þannig í sama streng og fulltrúi lyfjarisans og kvartar undan að lyfjaverð hér sé að meðaltali um 6.5% lægra en á hinum Norðurlöndunum og sé þannig orðið óeðlilega lágt. Það sem ekki er sagt er, að lyfjaverð hefur náðst niður með bestukaupalistum Sjúkratrygginga Íslands þar sem lyfjafyrirtækin eru látin bjóða í markaðinn hverju sinni. Hver getur kvartað yfir nokkra milljarða króna sparnaði  fyrir ríkið í lyfjum þegar flestir fá sín nauðsynlegustu lyf. Markaðurinn þarf auðvitað að aðlaga sig af aðstæðum hvrju sinni. Vandamálið hefur hins vegar verið meira að innflytjendur og framleiðnedur hafa oft ekki tryggt að lyfin séu til á markaði hverju sinni og því síður sem þau eru ódýrari til að geta grætt sem mest. Jafnvel nauðsynleg lyf hefur s+árlega vantað og engin sambærileg lyf til, vikum og mánuðum saman. Á þetta hefur margsinnis verið bent hér á blogginu mínu um lyfjamál. Stungið hefur því verið upp á að ríkið sjálft annist innflutning lyfja beint og milliliðalaust og endurveki jafnvel upp Lyfjaverslun Ríkisins. Um atvinnuskapandi atvinnurekstur gæti verið að ræða auk íslenskrar framleiðslu eins og tíðkaðist áður t.d. með vökva og næringu í æð, í stað þess að flytja vatnið í pokum til Íslands eins og Ólafur Þór Gunnarsson benti nýlega á í bloggfærslu sinni.

Vandamálið er auðvitað mikil samkeppni um lyfjamarkaðinn og það er ekki gáfulegt að við á litla Íslandi séum að blanda okkur um of í þann leik við ríkjandi aðstæður. Betra væri því að við værum í samfloti með nágranaríkjunum og leituðum tilboða hverju sinn til lengri tíma. Annað vandamál sem snýr að umræðunni í dag og tengist ekki samheitalyfjunum, er að oft getum við notað aðeins eldri lyf sem koma að sama gagni og í sumum tilvikum að meira gagni. Sterk lyf hafa oft óþarflega kröftuga verkun sem getur komið fram með aukaverkunum síðar. Þekktast er dæmið um vinsælasta en um leið lang dýrasta magalyfið sem nú þarf lyfjakort á til að fá. Flestir fá fráhvarfseinkenni ef þeir hætta snögglega á því lyfi og önnur mildari koma þannig oft að betra gagni gagnvart einkennum en valda síður fráhvarfseinkennum. Sjónarspil getur verið með mismunandi verkun á geðlyfjum þar sem verðmismunur er margfaldur. Astmalyfin eru mikið til umræðu nú og margir finna að því að nú þurfi lyfjaskírteini á samsettu lyfin sem eru margfalt dýrari. Um 50.000 kr mun getur verið að ræða fyrir ríkið í hverri ávísun hvort þessi lyf eru notuð eða nánast sömu lyf sem eru gefin í sitt hvoru lagi og sem koma flestum að sama gagni. Auk þess er lyfjaheldni og skilningur sjúklings oft meiri á verkun lyfjanna ef ekki er verið að blanda saman ólíkum lyfjum í eitt lyfjaform. Lyfjaframleiðendur eru hins vegar súrir og því miður sumir læknanna sem eru að því er virðist ekki tilbúnir til að spara þessar upphæðir fyrir ríkið. En einn plús einn eru alltaf tveir hvernig sem litið er á málin og hvað sem hver reiknar.

Það er ekki laust við að maður fyllist ákveðinni svartsýni og kvíða á þessum svarta föstudegi þegar yfir okkur rignir eldi og brennisteini og sem nú nálgast sjálft höfuðborgarsvæðið. Sumir hafa þurft að yfirgefa húsin sín á suðurlandi sl. vikur, ekki síst undir Eyjafjöllum. Mikill fjöldi húsa og íbúða standa hins vegar yfirgefin og tóm þessa daganna af allt annarri ástæðu og bíða nýrra eigenda. Þar er ekki um að kenna náttúruhamförum, heldur hörmum okkar sjálfra.

Gömul hús hafa staðið auð víða á landsbyggðinni lengi, ein og yfirgefin en sem fá menn til að staldra við á ferðalaginu. Þau segja mikla sögu. Sögu um fyrri eigendur og meira um líf þeirra en legsteinninn eða krossinn á leiðinu í sveitakirkjugarðinum Bygging jafnvel steinhús í svita síns erfiðis, til að búa fjölskyldunni betra líf. Tilfinningar sem vakna þegar hugsað er um uppeldi barnanna, gleði og sorgir í lífinu.

Nú standa hins vegar önnur og glæsilegri hús tóm. Jafnvel heilu blokkirnar víða um land, nýbyggðar og nýtískulegar og sem eiga sér jafnvel enga sögu um einstaklinga, en samt allt aðra sögu. Eigendurnir, sem í flestum tilvikum eru nýju bankarnir, bíða nú aðeins eftir því að fjársterkir aðilar kaupi þau. Hvaðan þeir fjársterku aðilar eiga að koma er svo annað mál. Og ástandið er rétt að byrja. Hljómar heldur ópersónulega þegar um er að ræða sjálf híbýli manna sem geta ekki frekar en skepnurnar verið án húsaskjóls sem oft sárlega vantar. Við höfum jú ákveðnar lágmarks grunnþarfir og á þeim byggist framtíð okkar og til að hægt sé að tryggja velferð barnanna sem eiga að erfa landið.

Heilu fjölskyldurnar eru nú líka reknar úr húsunum sínum, enda fjórðungur fjölskyldna í landinu gjaldþrota. Þeirra bíður þrautarganga og ölmusuleið um ókomin ár. Heilu bújarðirnar úti á landi eru að flosna upp af kröfu bankanna. Ábúendur flæmdir af jörðum sem þeir eiga ekki lengur en sem gengu jafnvel í arf, mann fram að manni, allt frá því á landnámsöld. Stórhöfðingjar og stóreignamenn sem jafnvel áttu heilu sveitirnar tryggðu þó ábúendum búseturétt í sveitinn hér áður fyrr. Fjársterku aðilarnir í þá daga.  

Og svo er það gamla fólkið sem man tímanna tvenna og nú reyndar þrenna. Það tapaði líklega mest í hruninu, oft öllum ævisparnaðinum. Sumir höfðu náð að spara vel til ellinnar með kaupum í bankabréfum, en sem síðan var rænt frá þeim og gott betur með svikum og prettum. Stórum hluta af skyldulífeyrissparnaðinum var líka rænt frá þeim á sama hátt. Margir hjálpuðu sínum nánustu og gáfu veð í eignum sínum, en standa nú uppi allslaus í staðinn. Það fólk er jafnvel komið á vergang í dag og búið að missa húsin sín. Fólk sem nær sennilega ekki að lífa nógu lengi til að endurheimta traustið, jafnvel til náungans, sem þeim var samt í blóð borið í æsku. Sumir kvíða þannig aðeins aðstæðum í ellinni, að fá ekki húsaskjól, bað og kaffi síðustu aldursárin.

Frábærar myndir af gosinu í Eyjafjallajökli á http://www.swisseduc.ch/stromboli/-SMELLA Á MYND

Mikil öskumengun eins og íbúar í Vík í Mýrdal og öðrum stöðum undir Eyjafjallajökli og Vestur-Skaftafelssýslu mega nú þola getur breytt degi í nótt auk þess að geta valdið miklum búsifjum. Landlæknisembættið hefur gefið út ráðleggingar varðandi hugsanlegt heilsutjón sem kann að hljótast af öskumengun sem leggst ílla í öndunarfærin og augun. Auk þess getur með öskunni borist eitraðar gufur sem erfitt getur verið að varast. Þess vegna verða allir að fara með ýtrustu gát kringum gosstöðvarnar. Í helgarblaði Fréttablaðsins er hins vegar áhugaverð grein um íslensku ösku- og gjóskulögin sem skráir að sumu leiti örlagasögu þjóðarinnar. Nú er öldin önnur og mynda má náttúruhamfarirnar um leið og þær gerast. Heimurinn alur fylgist með enda um einstaka atburði að ræða eins og margir erlendir fréttamenn með mikla reynslu um víða veröld hafa tjáð sig um. Á veraldarvefnum er hægt að nálgast margvíslegar upplýsingar, fylgjast með eldgosinu í beinni útsendingu og skoða stórkostlegar myndir án endurgjalds eins og sjá má ef smelt er á myndina hér til hliðar (www.swisseduc.ch/stromboli).

Margt getur verið líkt með kvillum okkar mannanna og duttlungum nátttúrunnar þar sem tæknin kemur einnig að gagni. Kvikuskot í Eyjafjallajökli og eyrnabólgur eiga t.d. ýmislegt sameiginlegt ef betur er að gáð, a.m.k. er gaman að leika sér af samanburðinum þótt hamfarirnar nú sé allt annað en grín. Segja má t.d. að eyrnabólgan verður til við einskonar kvikuskot í kokhlustinni. Eyrnabólgur og ekki síst þrálátar eyrnabólgur er oft erfitt að greina og spá fyrir um. Um er að ræða samspil margra þátta. Umfang bakteríusýkingar í vökva sem safnast hefur í miðeyranu t.d. tengt kvefi, er það sem skiptir máli þegar metinn er hugsanlegur ávinningur af sýklalyfjameðferð. Lang flestar miðeyrnabólgur lagast hins vegar jafnvel af sjálfu sér án sýklalyfjameðferðar. Til að greina þær breytingar sem sjást á hljóðhimnunni þarf bæði kunnáttu, þjálfun og góða eyrnasjá (otoscope). Læknar eru auk þess ekki alltaf sammála um greininguna og sitt sýnist hverjum, sérstaklega þegar meta á umfang sýkingarinnar, bólgueinkenni, roða í hljóðhimnu, hreyfanleika hljóðhimnunnar, æðateikn og jafnvel útbungun. Bólgan og sýkingin getur hegðað sér líkt og eldgosin með gosóra í formi mikilla verkja áður en sjálf útbungunin á hljóðhimnunni á sér stað en sem að lokum getur jafnvel sprungið og vellur þá gröfturinn út. Oft hjaðnar sýkingin hins vegar fljót niður af sjálfu sér enda líkaminn hannaður til að takast á við slíkar truflanir af eigin rammleik. Til að greina þetta vel þarf samt greiningartæki svo sem góða eyrnasjá, ekkert síður en jarðfræðingar þurfa sína mæla og tól. Hingað til hefur ekki verið hægt að festa breytingarnar á mynd með góðu móti en nú býður tæknin upp á þann möguleika, ekkert síður en nýja ratsjármyndavél Landhelgisgæslunnar sem skilað hefur svo frábærum myndum að eldstöðvunum í Eyjafjallajökli og sem gefur möguleika á að meta breytingarnar á gosstöðvunum dag frá degi, jafnvel þótt skyggnið sé lélegt. Rafeindatæknin býður  nú upp  eyrnasjá sem lítur út í fljótu bragði eins og gamla tækið en sem er með rafrænni myndavél (digital otoscope). Þannig er hægt að taka góðar myndir á mjög einfaldan hátt, bæði venjulegar myndir (eins og myndin hér til hægri) og hreyfimyndir (videó) sem skiptir sköpum ef annar aðili þarf að meta breytingar sem voru til staðar daginn eða daganna áður. Auðvelt er að tengja eyrnasjána við t.d. fartölvu eða síma og skoða breytingarnar á skjánum. Á höfuðborgarsvæðinu er það einmitt svo að yfirleitt kemur aldrei sami læknirinn að greiningunni frá degi til dags. Barn kemur t.d. á læknavakt að kveldi og annar sér barnið daginn eftir. Ef  bíða á með sýklalyfjameðferð og sjá til hvernig hlutir þróast hlýtur að vera mikilvægt að hægt sé að bera breytingarnar saman. Og tækið kostar aðeins rétt rúmlega 200.000 kr. sem teljast verður ódýrt þegar um lækningatæki er að ræða og aðeins þarf eitt slíkt tæki á hverrja stöð. Upplagt t.d. fyrir félaga- og góðgerðarsamtök sem vilja gefa góðar gjafir sem kemur heilsuvernd barna að góðum notum. Kvennadeild Lions í Mosfellsbæ hefur t.d. gefið heilsugæslustöðinni þar í bæ slíkt tæki. Sjón er alltaf sögu ríkari.

Það hefur lengi blundað í mér að koma orðum að því og lýsa hvernig manni líður í og eftir hafa verið viðstaddur jarðarför ættingja, vins eða samferðarmanns. Undanfarið hefur þessi tilfinning ,eða réttara sagt hughrif, sótt meira og meira á mig, einkum hvað samferðarmennina varðar. Það er ekki vegna þunglyndis heldur dapurleika þess hvernig komið er fyrir þjóðfélagi sem ég átt þátt í að byggja upp ásamt fleirum. Mitt lífsstarf hefur fyrst og fremst miðað að því að lengja líf og bæta lífsgæði fólks. Eins að kanna þá áhrifaþætti sem skiptir lýðheilsuna máli. Það getur því ekki annað en reynt á tilfinningarnar svo um munar þegar maður horfir í baksýnisspegilinn og sér, að horft var framhjá því sem mestu máli skipti í okkar þjóðfélagi. Líf manns er enda miklu meira en starfið manns. Síðastliðið ár hef ég þó reynt að koma að þessum málum í bloggfærslum mínum, svona undir rós, um leið og ég er sjálfur að reyna að átta mig betur á staðreyndunum.

Nú vil ég samt reyna að segja söguna meira eins og hún er. Jarðarfarir reyna oft á tilfinningaskalann til hins ýtrasta og því ágætt að byrja þar. Við þær aðstæður leggst allt á eitt. Söknuður og oft mikil sorg. Stundum grátur sem er góður og vorkunnsemi gangvart þeim nánustu. Orgelspil og lagaval er síðan til að hámarka hughrifin og maður horfir á kistuna sveipaða íslenska fánanum. Síðan fögnuður í hjarta yfir því hvað prestinum tekst oft að gera lífhlaup mannsins merkilegt. Þetta kemur reyndar enn betur fram í minningargreinunum og þá frá fleiri sjónarhornum. Lokauppgjörið virðist þannig oftast nokkuð gott, en eftir situr þó alltaf minningin um manneskjuna eins og maður þekkti hana. Minning samferðarmanns sem alltaf góð að einhverju leiti. Eftir jarðarförina er hins vegar eins og að lífið byrji að nýju með meiri krafti en áður, ákveðið uppgjör hefur farið fram. Og maður er sjálfur þakklátur að fá að vera hér aðeins lengur og til að bæta sig sem manneskju. Jarðarförin var þannig líka til góðs og til áminningar.

Afmælin eru hins vegar önnur tímamót, þar sem fjölskylda og vinir koma saman. Þá er létt á nótunum, en innihald ræðanna oft hjáróma og fært vel í stílinn. Farið er yfir farinn veg og afmælisbarninu gjarnan hrósað í hástert. Því launahærri sem menn eru því veglegra afmæli og fleiri ræður, enda mörgum sem þakka þarf velgengnina. Menn eru hvattir til að halda áfram á sömu braut.

Áminningarnar og  hughrifin í lífinu eru þannig misjöfn eftir því á hvaða tímamótum við stöndum. Tilfinningarskalinn er til staðar, en mismundandi þaninn eftir stað og stund. Það er reyndar mjög gott að finna að þessar tilfinningar eru allar til staðar þegar á þarf að halda. Tilfinningarnar segja manni enda meira en allt annað á hvaða vegferð við erum í lífinu. Þær eru líka orkulind sem við getum beislað og virkjað til góðs. Brjóstvitið og heiðarleikinn er hluti af þessum tilfinningum og sem við lærðum þegar við ólumst upp. Bestu þakkir fyrir það. Þær eru þarna innra með okkur og endist allt okkar líf. En allt of oft náum við ekki til þeirra þegar mest á reynir. Þær brjótast hins vegar út við vissar aðstæður eins og við jarðarfarir.

Síðastliðið rúmt ár hefur verið mikil sorg hjá íslensku þjóðinni. Það einfaldlega dó eitthvað innra með okkur flestum. Við þurftum að ganga í gegnum áfalla- og sorgarferli eins og þegar ástvinur deyr, jafnvel þótt sá hafi verið mikið vandræðabarn alla sína ævi. Við viljum trúa því að hann hafi ekki verið alvondur og að hann hafi gefið okkur sem eftir lifum eitthvað til að læra af, aðallega samt reynsluna hvernig við eigum ekki að lifa lífinu. Aðstæður voru honum erfiðar og hann kunni ekki fótum sínum fjárráð. Við samglöddust honum samt við ýmis tækifæri, ekki síst á stórafmælum. Óreglan í bland við svik og pretti  í viðskiptum var hans mesta óhamingja. Sennilega var uppeldinu mest um að kenna. Þar erum við sem eldri erum og ólu hann upp að hluta ekki alsaklaus. En nú kveðjum við þennan vin og tökum sameiginlega þátt í sorginni. Við erum sterkari á eftir og reynslunni ríkari.

Mjög einkennilegs tóns gætir nú hjá bloggurum eyjunnar og reyndar þjóðarsálinni. Pólitísk upplausn og vantrú. Stjórnmálaforustunni í dag virðist ekki ætla að takast það ætlunarverk sitt að blása til nýrrar sóknar. Nú er af fullri alvöru rætt um sjálfsprottið stjórnlagaþing og nýja stjórnaskrá.

Að eiga sér ekki rætur er eitthvað sem fæstir Íslendingar kannast við. Við eru frændrækin þjóð með 1000 ára sögu. Við þekkjum staðhætti landsins og fyllumst stolti en um leið lítilæti þegar við hugsum til heimahaganna, óháð hvar við búum í dag. En nú er öldin önnur og við erum í tómarúmi. Enginn veit hvað verður eða gerist í náinni framtíð. Það sem breytti öllu var að framið var níðingsverk á þjóðinni sem átti sinn bakhjalla hjá stjórnmálamönnunum á Alþingi og forsetanum á Bessastöðum. Hvorugur staðurinn vekur nú upp þær tilfinningar sem áður var. Umræðan sl. mánuði hefur enda ýmist litast að stjórnleysi (anarkisma) eða fortíðarþrá. Framboð Besta flokksins er afsprengi Búsáhaldabyltingarinnar sem Jón Gnarr og félagar settu fram, meira í gríni en alvöru, en sem núna er orðið að raunverulegt stjórnmálaafli í landinu. Stjórnmálaafls sem litast af hentisemi og stjórnleysi, án skýrra markmiða og sem breytast frá degi til dags. Aðalmarkmiðið er að vera á móti öllu gömlu gildunum. En hvenær er gamanið orðið að alvöru?

Hér á árum áður áttum við góða leiðtoga sem sameinuðu okkur í þeim gildum sem íslenska þjóðin vildi standa fyrir, ekki síst á menningarsviðinu. Pólitíkin er furðuleg tík og því miður urðu margir af aurum apar. Okkur leið þó alltaf vel þegar öflugir pólitískir leiðtogar eða forsetar komu fram og leiddu þjóðina. Undirritaður er einn af þeim sem stóð í þeirri trú, jafnvel eftir hrunið, að heimskreppunni og óheppni væri um að kenna en ekki pólitísku baktjaldarmakki og innherjasvik við þjóðina um árabil. Aðrir kusu að líta alltaf undan til að styggja ekki forystuna.

Nú er hægt að segja næstum hvað sem er sem tengist spillingu, allt er satt. Því miður reyndust stjórnmálaleiðtogarnir engan veginn traustsins verðir. Og nú erum við leiðtogalaus og eigum hvergi heima. Íslenska pólítíkin hefur verið gjaldfeld í þeirri mynd sem við vildum þekkja hana. Heiðarlegir stjórnmálamenn sem nú kunna að finnast eru upp á röngum tíma og e.t.v á röngum stað. Þeir reyna þó að klóra í bakkann og gera sem best úr stöðunni eins og hún blasir við. Þjóðin vill hins vegar alsherjar uppstokkun á pólitíkinni sem fyrst. Margir fyrrum stjórnmálamenn kunna væntanlega að reynast haukar í horni, vilji  þeir taka þátt í leiknum að nýju, enda þurfum við á öllu okkar hæfasta fólki að halda. Það sem við viljum sjá hins vegar í nýjum leiðtogum í dag þarf að sameina heiðarleika, visku, stolt, hógværð og hlýju.

Langri sögu að verða lokið- Grein í Morgunblaðinu 26.10.1997

Loks grillir í bólusetningu gegn algengasta heilsumeini barna á Íslandi, miðeyrnabólgunni. En að mörgu þarf að hyggja þar sem aðeins er verið að tala um bólusetningu gegn alvarlegustu meinvöldunum og meðhöndlun miðeyrnabólgu þarf að vera miklu markvissari en hún hefur verið hingað til.

Flestir foreldrar kannast við þann vanda sem fylgir því að eiga eyrnaveikt barn. Ætla má að um 80% barna fái miðeyrnabólgu strax á fyrsta aldursári og sum hver oft. Reikna má  með  milli 10-20.000 staðfestum tilfellum á ári hverju. Í flestum tilfellum er um að ræða sýkingar af völdum lungnabólgubakteríunnar, Streptococcus pneumoniae. Flestar miðeyrnabólgur hafa verið meðhöndlaðar hingað til með sýklalyfjum en eyrnabólgur eru ástæða fyrir meirihluta sýklalyfjaávísana meðal barna hér á landi. Flestar eyrnabólgurnar lagast hins vegar af sjálfu sér og talið sjálfskaparvíti að ætla að meðhöndla þær allar með sýklalyfjum. Um þriðjungur barna á Íslandi fer síðan í aðgerð og fær hljóðhimnurör hér landi, aðallega vegna endurtekna eyrnabólgna. Alvarlegast er þó þegar um er að ræða blóðsýkingar og heilahimnubólgur sem pneumókokkasýkilinn getur valdið. Í þeim löndum sem bólusetningin hafur verið tekin upp hefur tilfellum alvarlegra sýkinga fækkað um 80% . Heimsóknum til lækna og sýklalyfjaávísunum vegna miðeyrnabólgu hefur einnig fækkað umtalsvert eða allt að 40% í sumum langtímarannsóknum þar sem bóluefnin hafa verið notuð um árabil. Þar má sjá hvað almenn þátttaka ungbarna í þessari bólusetningu getur haft mikil áhrif auk þess að geta dregið þá um leið úr sýklalyfjanotkun barna en hún er mjög mikil hér á landi. Mikil sýklalyfjanotkun barna er einmitt talin helsta skýringin á miklu sýklalyfjaónæmi lungnabólgubakteríunnar en upp undir 40% stofna eru með ónæmi fyrir penicillíni og helstu varalyfjum í dag. Um þriðjungar barna sem síðan fá sýklalyf, bera þessa sýklalyfjaónæmu bakteríu fyrstu vikurnar á eftir. Það getur verið mjög vandasamt að meðhöndla alvarlegar sýkingar sem þessir sýklar valda svo sem slæmar og alvarlegar miðeyrnabólgur. Engin önnur bólusetning getur aukið velferð barna meira miðað við þær aðstæður sem við búum við á Íslandi í dag og sem því miður er að hluta okkur sjálfum að kenna.

Í dag geta foreldrar sem hafa efni á, beðið um bólusetningu gegn lungnabólgubakteríunni fyrir börnin sín á fyrsta ári sem þurfa þá að fá 3 bólusetningar þar sem hver og ein sprauta kostar yfir 10.000 kr. Um tvennskonar bóluefni er að ræða þar sem önnur tegundin hefur einnig virka vörn gegn öðrum meinvald sem oft veldur miðeyrnabólgu en er síður alvarlegur,  Hemophilus Influenzae (non-typeable). Því er eðlilegt að spurt sé hvort ekki sé verið að mismuna börnum eftir efnahag foreldra.  Almenn þátttaka í bólusetningunni verður heldur aldrei góð með þessu móti og gott hjarðónæmi næst ekki. Auk þess er hætta á að foreldrar sem ekki hafa efni á þessari bólusetningu horfi með neikvæðari augum til annara bólusetninga sem ekki er jafn sýnilega gagn af og eru ráðlagðar í dag. Það væri alvarleg þróun því þá myndi hjarðónæmi gegn þeim smitsjúkdómumsjúkdómum skerðast.

Ég hef áður fjallað um gagnsemi bólusetningarinnar hér á blogginu mínu sem hluta af sértækum aðgerðum gegn miklu sýklalyfjaónæmi sem bregðast verður við með ábirgum hætti. Þar eru klínískar leiðbeiningar eins og hvernig á að meðhöndla miðeyrnabólgur þó mikilvægastar. Hræðslan við alvarlegri sýkingar af völdum miðeyrnabólgu ætti a.m.k. að vera minni ef börnin eru bólusett. Ný greiningartækni er einnig þegar möguleg fyrir heilsugæsluna og vaktþjónustuna en sem ekki hefur verið tekin upp.

Líklegt er að mikill þjóðhagslegur sparnaður náist vegna minni lyfjakostnaðar, minni fjarveru foreldra frá vinnu og fækkun aðgerða vegna hljóðhimnurörísetninga. Eins má reikna með minna álagi á heilsugæsluna og vaktþjónustuna en upp undir 20% af öllum komum er vegna loftvegasýkina og eyrnabólgu. Eins eru eyrnbólgurnar eru taldar skýra yfir helming af öllum komum barna til lækna á stofu. Gamla fólkið græðir einnig vegna hjarðáhrifa eða hjarðónæmis (herd immunity) en flest dauðföll vegna alvarlegra sýkinga í dag eru í þeim aldurshóp. Það er ekki síst mikilvægt þar sem flestir þessara stofna sem smitast frá börnunum er sýklalyfjaónæmir stofnar.

Samkvæmt frétt Fréttablaðsins í morgun hafa heilbrigðisyfirvöld nú tekið ákvörðun um að taka upp þessa bólusetningu í ungbarnaheilsuverndinni í náinni framtíð. Öll hin Norðurlöndin hafa tekið hana upp, jafnvel þótt eyrnabólguvandinn sé ekki jafn mikill þar og sýklalyfjaónæmið jafn mikið og hér á landi. Sif Friðleifsdóttir alþingismaður ásamt fleiri þingmönnum lögðu fram þingsályktunartillögu um síðustu mánaðarmót um að við tækjum upp þessa bólusetningu og fékk tillagan jákvæðar undirtektir hjá heilbrigðisráðherra, Álheiði Ingadóttur . Hún sagði  í samtali við Fréttablaðið í morgun að „verið sé að leita leiða til að leggja fjármagn til bólusetninganna á næsta ári. Áætlað er að bólusetningin kosti á bilinu 120 til 140 milljónir króna árlega en ráðherra gerir ráð fyrir að verja 100 milljónum til þeirra á næsta ári enda hefjist bólusetning líklega ekki 1. janúar“.

Maður er hins vagar hugsi að lítið hefur heyrist frá foreldrum varðandi þessi mál og einnig vegna þess mismununar sem þegar hefur skapast þegar efnahagur foreldra ræður því hvort börn séu varin fyrir algengasta heilsumeini þeirra eins og staðan er í dag. Ein sennileg skýring er sú að engin hagsmunasamtök eru til um almennt góða heilsu ungbarna á Íslandi.  Eins hafa flestir fjölmiðlar lítið látið málið til sín taka og ekki gert vandamálinu góð skil. Ekkert hefur heldur heyrst frá atvinnurekendum en eyrnabólga er algengasta ástæða fyrir fjarvistum foreldra úr vinnu.

Aðalatriðið er að flýta eins og kostur er upptöku á bóluefninu og að um leið verði myndalega tekið á sýklalyfjaávísanavenjum lækna. Í dag er þær allt of algengar af litlu tilefni og sem á stóran þátt í að hafa komið okkur í þá stöðu sem við erum í dag með endurteknar eyrnabólgur og mikið og alvarlegt sýklalyfjaónæmi.  Annars er hætt við að við köllum yfir okkur önnur og alvarlegri vandamál, ekki síst yfir börnin okkar og gamla fólkið.

Í gamla daga byggði ég oft með syni mínum úr Legó-kubbum. Fyrst voru hlutirnir sem við byggðum einfaldir en eftir nokkur ár voru byggð heilu þorpin, jafnvel með flugvelli og öllu. Lögreglustöðin og slökkviliðsstöðin gleymdust aldrei. Bankar voru yfirleitt ekki byggðir. Oft voru húsin eða þorpin byggð upp aftur og betrumbætt. Með vaxandi aldri fóru hlutirnir samt að verða flóknari. Tæknikubbarnir komu á markað og nú varð að fara eftir leiðbeiningum hvernig maður byggði. Stráknum fannst þetta stundum flókið svo hann fékk stundum pabba sinn til að hjálpa sér. Tækniundur urðu til en strákurinn var oft farinn að snúa sér að einhverju allt öðru þegar yfir lauk.

Samfélag okkar mannanna hefur alltaf verið byggt á gömlum merg forfeðranna. Reyndar hafa ríkt skálmaldir og stríð. En grunngildin hafa þó verið á hreinu. Á einhverjum tímapunkti á síðustu öld tóku aðrir kraftar völdin. Tæknin og nýfrjálshyggjan er hluti af þeim öflum sem einkenndu seinni hluta síðustu aldar. Í lokin var þetta ekkert skemmtilegt lengur. Barnið var enda búið að segja skilið við okkur.

Þegar byggja á upp nýtt þjóðfélag eins og nú er rætt um er best að líta til þroska barnsins og barnsins sem e.t.v. leynist í okkur ennþá. Það má byggja upp á nýtt, sem betur fer, enda margt enduruppbyggjanlegt en annað var byggt á sandi og er hvort sem er farið eða hrunið. Leikum okkur með börnunum okkar en reynum nú að hafa ekki hlutina of flókna svo allir geti verið með.